Kill Zone’da Kod Yazmak: Teknofeodalizm ve Girişimcilik Kumarı

Merhaba genç arkadaşım, klavye başındaki yoldaşım.

Geç karşıma, bir kahve söyle kendine. Ama bu sefer o "network" toplantılarındaki karton bardaklı, "disruptive" (yıkıcı) hayaller kokan kahvelerden olmasın. Gerçek bir kahve olsun; çünkü birazdan konuşacaklarımız ağzındaki o şekerli startup tadını biraz bozacak.

Sana bugün, o pırıl pırıl parlayan "Amerikan Rüyası"nın bilişim sektöründeki yansımasını, yani "Unicorn Masalı"nı anlatacağım. Ama bir sendika uzmanı, sistemin çarklarını içeriden izleyen bir gözlemci olarak.

Bir destan yazmayacağız belki ama ruhuna işleyecek, gerçekliğin 20 bin voltluk elektriğini verecek bir manifesto hazırlayacağız. Hazırsan başlıyoruz.

1. Altın Bilet İllüzyonu: Dijital Piyango ve İstatistiksel Yalanlar

Hepimiz o hikâyeyle büyüdük: "Garajda başladı, dünyayı değiştirdi." Jeff Bezos’un garajı, Zuckerberg’in yurt odası... Bu hikâyeler, kapitalizmin "Kurtulan Önyargısı" (Survivorship Bias) dediğimiz en büyük psikolojik silahıdır.

Sen sadece o garajdan çıkan %0.1'i görüyorsun. Oysa o garajlarda çürüyen, kredi borçları altında ezilen, gençliğini uykusuz gecelerde heba edip sonunda elinde "failed startup" (başarısız girişim) etiketiyle kalan %99.9'luk mezarlıktan kimse bahsetmiyor.

• İstatistiklerin Soğuk Yüzü: Bugün bir mobil oyunun "tutma" ihtimali binde bir. Bir yazılım projesinin sürdürülebilir bir kârlılığa ulaşma oranı %1 bile değil.
• Piyango Mantığı: Sen girişimci olduğunu sanıyorsun ama aslında sistem seni devasa bir Dijital Kumarhaneye davet ediyor. Kendi emeğini, zamanını, sağlığını ve sosyal hayatını masaya sürüyorsun. "Kasa" (yani büyük sermaye) ise her zaman kazanıyor. Çünkü senin kaybettiğin o "başarısız" emek bile, piyasanın genel bilgi birikimini (General Intellect) besleyen, hataları ayıklayan bir veri haline geliyor.

2. Girişimcilik mi, "Gönüllü" Ar-Ge İşçiliği mi?

Kapitalizm sana bir havuç uzatıyor: "Kendi işinin patronu ol!" Kulağa ne kadar hoş geliyor değil mi? Patron yok, hiyerarşi yok, özgürlük var.

**Gerçek şu: **Girişimci olduğunda, dünyanın en acımasız patronuna sahip olursun: Kendin. Bir şirkette 8 saat çalışıp maaşını alacakken, "hayalin" uğruna günde 16 saat çalışmaya başlıyorsun. Sigortan yok, hafta sonun yok, emeklilik hayalin sadece o projenin "exit" (satış) yapmasına bağlı.

Aslında sen, büyük teknoloji devleri için bedava Ar-Ge işçiliği yapıyorsun. On binlerce genç, kendi imkanlarıyla (ailesinden borç alarak, kredi çekerek) binlerce fikir deniyor. Bu fikirlerin çoğu ölüyor. Bir tanesi parladığında ise... İşte orada gerçek trajedi başlıyor.

3. "Kill Zone" (Öldürme Bölgesi): Tekellerin Demir Yumruğu

Diyelim ki o binde birlik dilime girdin. Harika bir algoritma yazdın, kullanıcıların bayıldığı bir uygulama geliştirdin. Şimdi zenginlik zamanı mı?

Hayır, şimdi "Kill Zone"a girdin. Büyük teknoloji devlerinin (Google, Apple, Meta, Microsoft) radarındasın artık. Önünde iki seçenek var:

1. Satın Al ve Öldür (Acqui-hire): Sana reddedemeyeceğin (aslında emeğinin değerinin çok altında olan) bir para teklif ederler. Seni ve ekibini bünyelerine katarlar, projenin fişini çekerler. Amaç senin başarılı olman değil, rakip olma potansiyelini yok etmektir. Sen artık o dev plazalardan birinde, altın prangalı bir "senior" çalışansın.
2. Kopyala ve Ez: Eğer satmazsan, senin o gece gündüz uğraşıp bulduğun özelliği, bir gecede kendi platformlarına "update" (güncelleme) olarak eklerler. Senin 10 bin kullanıcın varsa, onların 2 milyar kullanıcısı var. Sen pazarlama bütçesi altında ezilirken, senin fikrin onların ekosisteminde küçük bir "feature" (özellik) olur.

Bu bir "serbest piyasa" değil, bu dijital bir feodalizm. Sen bulutların efendisi olduğunu sanırken, aslında bulut beylerine rant ödeyen bir serfsin.

4. %90'ın Dönüşü: Mağlubiyet mi, Uyanış mı?

Startup hayalleriyle geçen 3-5 yılın sonunda, elindeki sermayeyi tüketmiş, saçları dökülmüş, sosyal çevresi kopmuş bir halde kendini LinkedIn’de "Looking for opportunities" (iş arıyor) ilanına bakarken bulursun.

O "girişimci ruhu" dediğin şey, birdenbire "corporate" (kurumsal) bir mülakatta "takım çalışmasına yatkın mısınız?" sorusuna verilen evet cevabına dönüşür. Girişimcilerin %90'ı, sonunda dönüp dolaşıp yine ücretli çalışan haline gelir.

Ama bir farkla: Artık daha yorgun, daha borçlu ve daha güvencesizdirler. Sermaye seni "başarırsın" diyerek posanı çıkarmış, sonra da seni yine kendi fabrikasına (ofisine) ucuz emek olarak geri çağırmıştır.

Gerçek şu: Kapitalist Amerikan rüyası, senin başarma ihtimalin üzerine değil, senin deneme hırsının yarattığı devasa enerjiyle çarkları döndürmek üzerine kuruludur.

5. Sendikacı Gözüyle: Bireysel Kahramanlık mı, Kolektif Güvence mi?

Bak kardeşim, fikrini hayata geçirmek istemen en doğal hakkın. Yaratıcı olmak, dünyayı değiştirecek kodlar yazmak muazzam bir tutku. Biz buna karşı değiliz. Biz, bu tutkunun sermaye tarafından bir "kumar" haline getirilmesine karşıyız.

Peki, ne yapmalı?

• Vasıfsızlaşmaya Karşı Bilinç: Kendini sadece "bir gün zengin olacağım" hayaline hapseden bir kod makinesi olarak görme. Sen bir bilişim işçisisin. Ürettiğin değerin farkına var.
• Müşterekleri Savun: Fikrini büyük bir tekelin insafına bırakmak yerine, açık kaynak (open source) dünyasının ve bilgi müştereklerinin bir parçası ol. Bilgiyi çitletme, bilgiyi örgütle.
• Dayanışma Ağı Kur: Tek başına o dev dalgalarla savaşamazsın. BilişimSen gibi yapılar, senin o "girişimcilik" döneminde kaybettiğin haklarını (sigorta, iş güvencesi, mobbinge karşı koruma) savunmak için var.
• Gerçekçi Ol, İmkansızı Örgütle: Bireysel bir piyango bileti almaktansa, sınıfının kolektif gücüne yatırım yap. Çünkü senin tek başına "unicorn" olma ihtimalin binde birken, bilişim işçileri olarak birleştiğimizde sistemi dönüştürme ihtimalimiz %100'dür.

Son Söz

Genç arkadaşım, o startup ofislerindeki langırt masaları, ücretsiz biralar ve "esnek çalışma" yalanları senin emeğinin sömürüsünü gizleyen makyajlardır. Amerikan Rüyası bir gün biter ve uyandığında gerçeklerin soğuk sabahıyla karşılaşırsın.

Gel, o enerjini binde bir ihtimalli bir kumar masasına yatırmak yerine; emeğin onurunu, kodun özgürlüğünü ve hepimizin müşterek geleceğini savunmaya yatır. Sen "başarabilirsin" ama ancak biz olduğumuzda gerçekten özgürleşebilirsin.

Gelecek, tek başına zengin olanların değil; birlikte üreten ve paydaş olan Homo Commonans’ın olacaktır!

BilişimSen: Emeğin Sesi, Teknolojinin Geleceği.