Evrim Ağacı'nın Sorusuna Sınıfın Yanıtı
Muhalefet Neden Kazanmıyor?
Muhalefet Neden Kazanmıyor? Evrim Ağacı'nın Sorusuna Sınıfın Yanıtı
Evrim Ağacı, "Muhalefet Partileri Neden Kazan(a)mıyor?" başlıklı videosunda çok partili sistemlerde ana muhalefetin neden ebediyen muhalefet kaldığını termodinamik, evrimsel biyoloji ve oyun teorisiyle açıklıyor. Model zekice kurulmuş; ama içinde bir kelime hiç geçmiyor: sınıf. Biz o kelimeyi geri koyacağız ve modelin kendisinin ne söylediğine bir daha bakacağız.
Sevgili Genç Yoldaşlar,
Evrim Ağacı, 6 Eylül 2026'da yayımladığı yarım saatlik videoda (Muhalefet Partileri Neden Kazan(a)mıyor?) Türkiye'de herkesin sezdiği ama adını koyamadığı bir olguyu ele alıyor: aynı iktidar, aynı ana muhalefet, on yıllarca değişmeyen bir tablo. Video bir günde iki yüz binin üzerinde izlenmiş. Sorunun kendisi doğru ve zamanında bir soru; bunu baştan teslim edelim.
Videonun tezi şu: çok partili sistemlerde, yanlış kurumsal ve seçimsel teşvikler altında, uzun süre ana muhalefet olarak kalmak, iktidar olmaktan daha kârlı, daha risksiz ve evrimsel açıdan "daha fit" bir hayatta kalma stratejisidir. İktidar, entropiye karşı sürekli enerji harcayan bir organizma gibidir; muhalefet ise o organizmanın çevresinde dolaşıp bedel ödemeden pay alan "uydu erkek" gibi. Basit bir ödeme matrisi kurulduğunda muhalefette kalmak baskın strateji, iki muhalefet partisinin de muhalefette kalması bir Nash dengesi çıkıyor. Bu dengeyi Katz ve Mair'in kartel parti teorisi pekiştiriyor; İtalya, Japonya, İsrail, Güney Afrika ve Avustralya örnekleri dengeyi doğruluyor. Çıkış yolu olarak üç şey öneriliyor: liderlerin risk alması, seçmenin örgütlenip "muhalefette rahat eden" partileri cezalandırması ve iktidarın kontrolü kaybetmesi.
Bu yazı, videoyla polemik yapmak için değil, videonun bıraktığı yerden devam etmek için yazıldı. Çünkü video, kendi ifadesiyle "işin mekaniğine" bakıyor ve mekaniğe bakınca gerçekten de ürkütücü bir şey görüyor. Bizim iddiamız, gördüğü şeyin adının yanlış konduğu. Mekaniğin altında termodinamik değil, sınıf ilişkileri var. Ve o ilişkiler görünür kılındığında hem "ebedi muhalefet" bilmecesi çözülüyor hem de videonun önerdiği çıkış yolları başka bir yere çıkıyor.
Üç adımda ilerleyeceğiz. Önce videonun modelinin ne söylediğine ve neyi söylemediğine bakacağız. Sonra videonun kendi örneklerini sınıf gözüyle yeniden okuyacağız. En sonda da "muhalefet nasıl iktidar olur" sorusunu, "kimin muhalefeti, kimin iktidarı" sorusuyla değiştireceğiz.
Birinci Bölüm: Model Ne Diyor, Neyi Demiyor?
Doğallaştırma: siyasetin biyolojiye tercümesi
Video, en başta dürüst bir uyarı yapıyor: partiler canlı organizmalar gibi evrimleşmez, buradaki iddia biyolojik evrimin siyaseti açıkladığı değildir. Bu uyarı değerli. Ama uyarıdan sonra yapılan şey, tam olarak uyarının yasakladığı şeydir: iktidar partisi bir "tepe yırtıcı" ve "baskın erkek" olarak, muhalefet "uydu erkek" olarak, seçmen "çevre koşulları" olarak, siyasal alan "uyum başarısı arazisi" olarak anlatılıyor. Uyarı bir dipnot, metafor ise metnin kendisi.
Bu bir dil tercihi meselesi değil. Toplumsal ilişkilerin doğa yasalarının diline çevrilmesi, Marksist eleştirinin en eski konusudur. Engels, 1875'te Lavrov'a yazdığı mektupta, Darwinci "yaşam mücadelesi" kavramının topluma uygulanmasına şöyle itiraz ediyordu: burjuva iktisadı önce Hobbes'un "herkesin herkese karşı savaşı"nı ve Malthus'un nüfus teorisini doğaya taşıdı; sonra aynı öğretiler, bu kez "ebedi doğa yasaları" olarak, doğadan topluma geri getirildi. Döngü şudur: toplumun belirli bir tarihsel biçimi (rekabet, piyasa, mülkiyet) doğaya yansıtılır; doğadan geri okunduğunda artık tarihsel değil, doğal görünür.
Videonun yaptığı da budur. "Ülke yönetmek", entropiye karşı verilen bir mücadele olarak tarif ediliyor: ekonomi, dış politika, altyapı, adalet, sınır güvenliği… hepsi bakım ister, enerji ister; iktidar bu enerjiyi harcar, muhalefet harcamaz. Bu resimde toplumu ayakta tutan şey iktidar partisinin harcadığı "bütçe, bürokratik çaba, siyasi sermaye ve uykusuz geceler"dir. Peki o bütçe nereden gelir? Altyapıyı kim inşa eder, hastaneyi kim işletir, madeni kim kazar? Videonun entropi metaforunda toplumsal düzeni üreten emek görünmez; düzen, onu yöneten partinin eseri gibi durur. Marx'ın fetişizm dediği şey tam olarak budur: ürünün üreticiden koparılıp, onu yönetene ya da ona sahip olana atfedilmesi. İktidar partisi entropiyle mücadele etmez; toplumun emeğiyle ürettiği düzenin yönetimini üstlenir ve o yönetimi belirli sınıfların çıkarına yürütür. "Metabolik yük" dediğimiz şey, sermaye birikiminin sürekliliğini sağlamanın ve bu birikimin yarattığı çelişkileri, yani sınıf çatışmasını, denetim altında tutmanın yüküdür.
Ödeme matrisi: sayılar uydurma, ama varsayımlar değil
Videonun en pedagojik bölümü ödeme matrisi. Muhalefette kalmanın taban getirisi 6 puan: "hazine yardımı, belediye bütçeleri, kamu fonlarıyla ödenen kadrolar, meclis komisyonları, toplumsal prestij." Sorumluluk almamak +1, muhalefet partileri arasındaki uyum +1. İktidara oynamanın beklenen getirisi +5, ama bedeli −8: parti içi dengelerin bozulması, ideolojik tavizlerle çekirdek seçmenin küstürülmesi. Sonuç: muhalefette kalmak her koşulda daha kârlı; O-O bir Nash dengesi.
Video sayıların uydurma olduğunu açıkça söylüyor ve bu dürüstlük için teşekkür edelim. Ama bir modelde sayılar uydurma olduğunda, modelin çıktısı yalnızca varsayımların yeniden ifadesidir. Sorulması gereken soru, sayıların değil, sayıların dayandığı varsayımların nereden geldiğidir. Ve varsayımlara baktığımızda sınıf, kapıdan kovulup pencereden içeri giriyor.
Birincisi: muhalefetin "taban getirisi" neden var? Neden bir devlet, kendisine muhalefet eden partileri hazineden finanse eder, onlara belediye bütçeleri ve komisyon koltukları verir? Video bunu bir veri olarak alıyor. Oysa cevap, meselenin özüdür: parti sistemi bir bütün olarak burjuva devletinin bir organıdır. Hazine yardımı, muhalefet partisine değil, parti sisteminin kendisine ödenen bir bakım bedelidir. Devletin iktidarıyla muhalefetiyle bütün "meşru" partileri finanse etmesi, sınıf egemenliğinin parlamenter biçiminin işleyiş maliyetidir. Gramsci'nin diliyle: rızanın örgütlenmesi de bir maliyettir ve o maliyeti egemen sınıf, devlet aracılığıyla öder.
İkincisi: iktidara oynamanın bedeli neden 8 puan? Video iki kalem sayıyor: parti içi dengelerin bozulması ve "ideolojik tavizler". Ama nedir bu ideolojik taviz? Bir partinin iktidara yürümek için çekirdek seçmenini küstürecek tavizler vermesi gerekiyorsa, bu partinin çekirdek seçmeninin çıkarıyla iktidarın gerektirdiği toplumsal koalisyon arasında bir çelişki var demektir. O çelişkinin adı sınıf çelişkisidir. Bir partinin iktidara gelmek için ya emeğe ya da sermayeye bir şey vaat etmesi gerekir; ikisine birden aynı anda vaat edemez. "Bedelin" yüksekliği, partinin bu tercihi yapmaktan kaçındığının matematiğe çevrilmiş hâlidir.
Üçüncüsü: iktidarın beklenen getirisi neden yalnızca 5? Video bunu bir piyango biletinin beklenen değeri gibi hesaplıyor. Ama bir partinin iktidardan bekleyeceği şey, temsil ettiği sınıfın iktidardan bekleyeceği şeydir. Eğer bir partinin temsil ettiği sınıfın temel çıkarları, yani mülkiyet rejimi, birikim modeli, emek rejimi, zaten mevcut iktidar tarafından güvence altındaysa, o parti için iktidar olmanın "beklenen getirisi" gerçekten düşüktür. Muhalefet, iktidar olmak istemez; çünkü iktidarın yaptığı işin büyük kısmına zaten itirazı yoktur. Rakamı düşük tutan, oyun teorisi değil, sınıf mutabakatıdır.
Yani matrisi sınıf gözüyle okuduğumuzda video haklı çıkıyor, ama kendi sandığından başka bir nedenle. Muhalefette kalmak baskın stratejidir; çünkü muhalefet ve iktidar aynı sınıf bloğunun iki fraksiyonudur ve fraksiyonlar arası rekabet, bloğun kendisini riske atacak kadar ileri götürülmez. Marx bunu 1852'de Louis Bonaparte'ın 18 Brumaire'i'nde anlatmıştı: Orleancılar ve Meşruiyetçiler, görünürde birbirine düşman iki hanedan partisi, gerçekte mülkiyetin iki fraksiyonu; ve ikisi de "Düzen Partisi" çatısı altında, proletaryaya karşı birleşiyor. "Ebedi muhalefet", Düzen Partisi'nin içindeki iş bölümünün bir adıdır.
Kartel parti teorisinin eksik yarısı
Video Katz ve Mair'in kartel parti teorisine başvuruyor ve bu isabetli bir başvuru. Ama teorinin yalnızca sonucunu alıyor, tarihsel açıklamasını almıyor. Katz ve Mair'in 1995'teki makalesi, partilerin bir evriminin öyküsüdür: kadro partisinden kitle partisine, kitle partisinden "herkesi kucaklayan" partiye, oradan kartel partisine. Kitle partisi, on dokuzuncu yüzyıl sonunda işçi sınıfının icadıdır: üyelik aidatıyla finanse edilen, sınıfın örgütlerine (sendika, kooperatif, dernek) dayanan, toplumdan devlete doğru bakan bir parti. Kartel partisi ise bu bağın kopmasının ürünüdür: üyelik erir, aidat yerine devlet finansmanı gelir, parti sivil toplumdan devlete taşınır ve artık devletin bir uzantısı gibi çalışır.
Yani kartelleşmenin arkasındaki tarihsel süreç, işçi sınıfının kendi partilerini yitirmesi ve partilerin sınıfsal kimliklerinden arınıp devletin memuru hâline gelmesidir. Video bunun sonucunu doğru görüyor, "iktidarla ebedi muhalefet arasında simbiyotik bir ilişki", ama sürecin sınıfsal içeriğini atlıyor. Kartel, sınıfsız bir parti sisteminin adıdır; ve sınıfsız bir parti sisteminde muhalefetin iktidar olmak için hiçbir nedeni yoktur, çünkü iktidar olsa da yapacağı şey aynıdır.
Ralph Miliband, 1961'de Parlamenter Sosyalizm'de İngiliz İşçi Partisi için benzer bir teşhis koymuştu: parti, parlamenter sistemin kurallarına o kadar bağlanmıştı ki, muhalefet olmak onun için bir işlev, iktidar olmak ise sistemin yöneticiliğine geçici olarak talip olmak hâline gelmişti. Miliband'ın "muhalefet işlevi" dediği şey, videonun "düşük enerjili kararlı durum" dediği şeydir. Fark şu: Miliband bunun nedenini partinin sınıf karakterinde arıyordu, video ise fizikte.
İkinci Bölüm: Videonun Örneklerini Sınıf Gözüyle Okumak
Video, "ebedi muhalefet" dengesinin doğal ve kendiliğinden ortaya çıkan bir mekanizma olduğunu göstermek için beş tarihsel örnek veriyor. Bu örneklerin her biri, tam tersini gösteriyor: muhalefeti muhalefette tutan şey kendiliğinden bir denge değil, örgütlü sınıf gücüdür.
İtalya, 1948–1991. Hıristiyan Demokratlar iktidarda, Komünist Parti muhalefette, 43 yıl. Video bunu bir Nash dengesi olarak sunuyor. Oysa İtalyan siyasal tarihi bu döneme bir ad vermişti: conventio ad excludendum, dışlama uzlaşması. PCI, 1970'lerde oyların üçte birini alan, Avrupa'nın en büyük komünist partisiydi ve iktidara gelmesi, ABD'nin, NATO'nun, Vatikan'ın ve İtalyan sermayesinin açık ve örgütlü muhalefetiyle engellendi: 1948 seçimlerine yapılan müdahale, Gladio, 1969–1980 arası "gerginlik stratejisi" bombalamaları, Aldo Moro'nun "tarihi uzlaşma"yı savunduğu sırada 1978'de kaçırılıp öldürülmesi. PCI "enerji tasarrufu" yaptığı için değil, sermaye bloğu onu iktidardan uzak tutmak için Soğuk Savaş'ın bütün araçlarını kullandığı için muhalefette kaldı. Bir işçi partisinin iktidar olması, oyun teorisinin değil, sınıf savaşının konusudur.
Japonya, 1955–1993. Liberal Demokratlar iktidarda, Sosyalist Parti muhalefette. "1955 sistemi" denen bu düzen, ABD işgali sonrasında, Soğuk Savaş koşullarında, Japon sermayesiyle ABD'nin ortak inşasıdır. Sosyalist Parti'nin iktidar olamaması, Japon işçi sınıfının Soğuk Savaş kalıbı içinde siyasal olarak sınırlanmasının sonucudur.
İsrail, 1949–1977. Mapai/İşçi Partisi iktidarda, Herut/Likud muhalefette. Buradaki iş bölümü tersine: iktidarda İşçi Partisi, muhalefette sağ. 1977'deki "devrim" ise Mizrahi Yahudilerin, yani İsrail işçi sınıfının alt katmanının, Aşkenazi İşçi Partisi kuruluşuna karşı sınıfsal ve etnik bir tepkisiyle geldi. Denge, bir sınıfsal bileşim değiştiği için bozuldu.
Güney Afrika, 2000–2024. ANC iktidarda, Demokratik İttifak muhalefette. DA, beyaz sermayenin ve orta sınıfın partisidir; siyah çoğunluğun ülkesinde iktidar olamaması bir "denge" değil, apartheid sonrası sınıf ve ırk yapısının doğrudan yansımasıdır. ANC'nin 2024'te çoğunluğu kaybetmesi de DA'nın "risk alması"yla değil, işçi sınıfının ve yoksulların ANC'den kopmasıyla oldu.
Avustralya, 1949–1972. Liberal-Ülke koalisyonu iktidarda, İşçi Partisi muhalefette. Yirmi üç yılın açıklaması, 1955'te İşçi Partisi'nin Soğuk Savaş ekseninde bölünmesi ve Demokratik İşçi Partisi'nin tercihli oy sistemi yoluyla İşçi Partisi'ni kilitlemesidir. Yine sınıf içi bir bölünme, yine uluslararası konjonktür.
Beş örneğin ortak paydası şudur: "ebedi muhalefet"in kendiliğinden bir denge olduğu vakaların her birinde, muhalefet ya bir işçi partisidir ve sermaye bloğu tarafından iktidardan dışlanmıştır, ya da sermayenin partisidir ve toplumsal çoğunluğu oluşturan sınıfın karşısında azınlıkta kalmıştır. Hiçbir örnekte muhalefeti muhalefette tutan şey termodinamik değildir. Videonun "doğal ve kendiliğinden" dediği yerde, her seferinde örgütlü bir sınıf iradesi var.
Bir de videonun adını anmadan işaret ettiği örnek var: Türkiye. AKP ve CHP arasındaki yirmi dört yıllık denge. Sınıf gözüyle bakınca burada da bir bilmece yok. İki parti de mülkiyet rejimi, birikim modeli, emek rejimi ve devletin sınıfsal işlevi konusunda temel bir anlaşmazlık taşımıyor. Anlaşmazlık, birikimin hangi sermaye grupları arasında ve hangi kültürel-kurumsal kodlarla paylaşılacağı üzerine. Böyle bir kavgada muhalefetin iktidara "oynaması"nın bedeli gerçekten yüksektir; çünkü iktidara yürümek, işçi sınıfını harekete geçirmeyi gerektirir ve o hareket bir kez başladığında kimin için duracağı belli olmaz.
Ebedi muhalefet, işçi sınıfının kendi partisinin olmadığı bir sistemde sermayenin kendi içindeki rekabetin aldığı biçimdir.
Üçüncü Bölüm: İki Okuma, Tek Video
| Videonun çerçevesi | Sınıfsal çerçeve | |
|---|---|---|
| Siyasetin öznesi | Partiler (organizma benzeri stratejik aktörler) | Sınıflar ve fraksiyonları; partiler bunların örgütlü ifadesi |
| İktidar nedir? | Entropiye karşı enerji harcayan yönetim işi | Sermaye birikiminin ve sınıf çelişkilerinin devlet aracılığıyla yönetilmesi |
| Toplumsal düzeni üreten | İktidar partisinin harcadığı bütçe ve çaba | Emek; parti yalnızca yönetir |
| Muhalefetin "taban getirisi" | Sistemin verdiği kaynaklar (veri olarak alınır) | Parti sisteminin bir bütün olarak devletçe finanse edilmesi: rızanın bakım bedeli |
| İktidara oynamanın bedeli | Parti içi denge ve "ideolojik taviz" | Sınıf tercihi yapmak zorunda kalmak: emek mi, sermaye mi |
| İktidarın düşük beklenen değeri | Piyango biletinin beklenen değeri gibi | Muhalefetin sınıfsal çıkarı iktidar tarafından zaten korunuyor |
| Kartel parti | İktidar-muhalefet simbiyozu (sonuç) | İşçi sınıfının kitle partisini yitirmesi, partilerin devlete taşınması (süreç) |
| Tarihsel örnekler | Kendiliğinden dengeler | Sermaye bloğunun işçi partilerini dışlaması / azınlık sınıf partilerinin çoğunluk karşısında kalması |
| Seçmen | Çevre koşulu, seçilim baskısı, "hesap soran müşteri" | Sınıf konumuyla siyasal alana giren, örgütlendiğinde özne olan insan |
| Çıkış yolu | Lider erdemi, seçmen cezası, iktidarın hata yapması | İşçi sınıfının kendi örgütü ve kendi partisi |
Dördüncü Bölüm: Muhalefet Nasıl İktidar Olur? Yanlış Soru, Doğru Sorunun Kapısı
Videonun son bölümü üç çıkış yolu öneriyor. Her birini sınıf gözüyle ele alalım; çünkü her biri, doğru bir gözlemi yanlış bir özneye teslim ediyor.
Liderin erdemi
Birinci yol: parti liderlerinin, matristeki düşük puana rağmen iktidara yürüyüşü "erdemli ve riske değer" bulması; uyum arazisinde tepeden inip vadiyi geçmeyi göze alması. Tarih, vadiyi geçmeyi göze alan liderlerle dolu, diyor video, çoğu yolda öldü, bazıları kazandı.
Burada gizli bir varsayım var: partinin ne yapacağına liderin karar verdiği. Bu, kartel partisinin kendi öz-imgesidir: tabanı olmayan, liderin etrafında örgütlenmiş, kararlarını yukarıdan alan parti. Bir kitle partisinde ise "vadiyi geçmek" liderin cesaret kararı değil, tabanın basıncının sonucudur. Lenin'in partisi de, Gramsci'nin "kolektif entelektüel"i de, bir liderin karakterine değil, sınıfın örgütlü iradesine dayanır. Liderden erdem beklemek, sınıftan örgüt beklemekten vazgeçmiş olanların işidir.
Seçmenin cezası
İkinci yol, videonun en güçlü ve bize en yakın önerisi: seçmenin bu tuzağın farkına varması, "uyanması ve örgütlenmesi"; muhalefette rahat eden partileri, kısa vadede "oy bölme" suçlamasını göze alarak cezalandırması. Video, iktidarların bu örgütlenmeyi daha güçlenmeden ezmeye çalıştığını da ekliyor. Doğru.
Ama dikkat edelim: bu örgütlenme nasıl tasavvur ediliyor? Videonun kapanışındaki dille: "başarı ve hizmete dayalı acımasız bir hesap sorma kültürü"; partilere "ya doğru dürüst bir vizyon ortaya koyup iktidar olun ya da işgal ettiğiniz koltukları derhal boşaltın" diyebilen seçmen. Bu, tüketicinin firmayı disipline etmesidir. Seçmen, kötü hizmet aldığı markayı terk eden müşteri gibi partiyi cezalandıracak; parti, pazar payını kaybetmemek için "performans" gösterecek. Devlet bir hizmet sağlayıcı, siyaset bir hizmet piyasası, yurttaş bir müşteri.
Sınıfsal çerçevede örgütlenme başka bir şeydir. Örgütlenme, seçmenin partileri daha iyi denetlemesi değil, işçi sınıfının kendi çıkarını kendi örgütüyle siyasal alana taşımasıdır. Sendika, işyeri komitesi, kooperatif, mahalle örgütü, ve bunların siyasal ifadesi olan parti. "Oy bölme" korkusunu yenmek, daha cesur bir müşteri olmakla olmaz; oyun bölünmeyeceği, çünkü bölünecek bir "muhalefet bloğu"nun zaten kendi bloğu olmadığını fark eden bir sınıfla olur. Video "toplumsal örgütlenme bu oyunu bozabilir" derken haklı. Yalnızca hangi örgütlenmenin bozabileceğini söylemiyor.
İktidarın kontrolü kaybetmesi
Üçüncü yol: iktidarın otoriterleşerek muhalefeti tasfiyeye yönelmesi, ekonomiyi çökertmesi, ülkeyi savaşa sürüklemesi; bunlar muhalefet için "iktidarın beklenen değerini" aniden fırlatır, muhalefette kalmak bir ölüm kalım meselesine dönüşür. Video burada önemli bir gözlem daha yapıyor: iktidar, kartel içindeki o belirli muhalefete ihtiyaç duymayabilir; başka bir muhalefetle yeni bir denge kurabilir. Bu yüzden muhalefetin hamlesini, iktidar fazla güçlenmeden yapması gerekir.
Bu, videonun Türkiye'ye en yakın durduğu yer ve gözlem, 2025'in tablosuyla örtüşüyor: belediye başkanlarının tutuklanması, kayyumlar, medyanın TMSF'ye devri. İHD raporu üzerine yazdığımız yazıda bunu egemen blok içi bir bölüşüm kavgası olarak okumuştuk; video da farklı bir dille aynı şeyi söylüyor: kartelin bir tarafı, öbür tarafa artık ihtiyacı olmadığına karar verebilir.
Ama sınıfsal okuma burada bir adım daha atmak zorunda. Kartel bozulduğunda, iktidarın "beklenen değeri" muhalefet için yükselir; doğru. Peki hangi iktidarın? Kartelin dışlanan tarafı, kendi sınıf bloğunu yeniden kurmak için işçi sınıfına dönmek zorunda kalır; çünkü başka bir gücü kalmamıştır. İşte bu an, sınıfın kendi programını ve kendi örgütünü masaya koyabileceği andır. Egemen blok çatlağının işçi sınıfı için bir fırsat olması, o çatlağa bir "demokrasi cephesi"nin figüranı olarak değil, kendi talepleriyle, kendi örgütüyle girmesine bağlıdır. Yoksa çatlak kapanır, kartel yeni bileşimiyle yeniden kurulur ve oyun teorisi yeni bir "kararlı durum" bulur.
Beşinci Bölüm: "Tarafsız Bilim"in Tarafı
Video kapanışta bir şey söylüyor: Evrim Ağacı bu konulara partizan bir gözle bakmaz; bunlar insan toplumunda doğal olarak var olan sorunlardır ve bilimsel olarak analiz edilebilir; sunucunun kişisel görüşünün hiçbir önemi yoktur, önemli olan "bilimin ne söylediği"dir.
Bu tutumu, kötü niyet aramadan, ciddiye almak gerekir. Çünkü tam da bu tutum, videonun sınıfsal içeriğini oluşturuyor. Bir toplumsal olguyu "doğal olarak var olan bir sorun" diye tanımlamak, onun tarihsel ve sınıfsal olarak üretildiğini söylemenin tersi bir iddiadır ve bu iddia tarafsız değildir. Siyaseti bir mekaniğe, partileri organizmalara, seçmeni çevre koşullarına, örgütlenmeyi tüketici disiplinine indirgeyen bir çerçeve, işçi sınıfını özne olarak siyasetten çıkarır ve onu "kitleler", "seçmen", "oy" olarak geri koyar. Sınıfın yokluğu bir eksiklik değil, çerçevenin ürettiği sonuçtur.
Marx, ekonomi politiğin eleştirisini yazarken burjuva iktisatçılarına yalan söyledikleri için değil, kapitalist üretim ilişkilerini "doğal" ve "ebedi" kabul ettikleri için itiraz ediyordu. Ricardo'nun sınıfı gizlediği söylenemez; Ricardo'nun yaptığı, sınıfı bir doğa verisi olarak almaktı. Videonun yaptığı da budur: kartel, hazine yardımı, "ideolojik taviz", "iktidarın bedeli"; bunların hepsi videoda var, ama doğa yasası kılığında. Sınıfsal eleştirinin işi, bu kılığı çıkarmaktır. Kılık çıktığında geriye kalan şey, videonun ürkütücü bulduğu olasılıktan daha ürkütücüdür: ana muhalefet iktidara gelmeye çalışmıyor değil; ana muhalefetin iktidara gelmesiyle gelmemesi arasında, işçi sınıfı için fark çok küçük.
Ve bu, karamsar bir sonuç değil. Çünkü videonun "değiştirilmesi gereken puanlar" dediği şeyin, kimin elinde olduğunu gösteriyor.
Somut Görevler
- Videoyu izleyin ve izlettirin; sonra matrisi kendiniz yeniden doldurun. Video iyi bir tartışma başlatıcısıdır. Bir okuma grubunda ödeme matrisini tahtaya çizin ve her kalemin arkasındaki soruyu sorun: muhalefetin taban puanı neden var, "ideolojik taviz" kime verilen tavizdir, iktidarın beklenen değeri kim için düşüktür. Sayılar uydurma; varsayımlar değil. Varsayımların adını koymak, dersin kendisidir.
- "Ebedi muhalefet" örneklerini sınıf tarihiyle okuyun. İtalya'da PCI'nin dışlanması, Japonya'da 1955 sistemi, İsrail'de 1977, Güney Afrika'da 2024: her biri, sınıf gücünün seçim aritmetiğini nasıl belirlediğinin ders kitabı örneğidir. Bu örnekler üzerine kısa sunumlar hazırlayın; videonun "kendiliğinden denge" iddiasını tarihle sınayın.
- Kartel parti teorisini tamamına okuyun. Katz ve Mair'in 1995 makalesi kısa ve erişilebilirdir. Kartelin sonucunu değil, kitle partisinin çözülüşünü anlatan kısımlarına odaklanın. Sorulacak soru: Türkiye'de işçi sınıfının kitle partisi ne zaman ve nasıl yitirildi, yeniden nasıl kurulur?
- "Seçmen örgütlenmesi" ile sınıf örgütlenmesini birbirinden ayırın. Sendikanızda, derneğinizde, mahallenizde yaptığınız işin, partileri denetleyen bir "müşteri derneği" mi yoksa sınıfın kendi çıkarını taşıyan bir örgüt mü olduğunu açıkça tartışın. İkisi de meşru olabilir; ama aynı şey değildir ve ikincisi olmadan birincisi kartelin bir parçası hâline gelir.
- Egemen blok çatlağına kendi programınızla girin. 2025'ten bu yana kartel görünür biçimde çatlıyor. Bu çatlağa "demokrasi cephesi"nin figüranı olarak değil, iş cinayetleri, ücret, grev hakkı, çalışma süresi, barınma gibi somut sınıf talepleriyle girmek; her ittifakta bu taleplerin kâğıda yazılmasını istemek. Puanları değiştirecek olan budur.
- Bilim anlatıcılığının sınıfsal eleştirisini bir tür olarak geliştirin. Evrim Ağacı gibi kanallar, Türkiye'de milyonlarca gencin toplumu düşünme biçimini şekillendiriyor. Bu içerikleri düşman olarak değil, muhatap olarak ele alın: doğru gözlemi teslim edin, doğallaştırmayı gösterin, sınıfı geri koyun. Bu yazı bir örnektir; daha iyileri yazılabilir.
Sevgili Genç Yoldaşlar,
Video, "muhalefet partileri neden kazanamıyor" diye soruyor ve fizikle, biyolojiyle, oyun teorisiyle zekice bir cevap kuruyor: kazanmamak, kazanmaktan daha kârlı. Doğru. Ama kimin için kârlı? Muhalefeti finanse eden devlet için, muhalefetin temsil ettiği sermaye fraksiyonu için, iktidarın kendisini "demokratik" gösterebilmesi için kârlı. Kimin için değil? Sabah işe gidip akşam dönmeyen 2.105 işçi için, ücreti bir yılda yarı yarıya eriyen milyonlar için, grevi "millî güvenlik" gerekçesiyle ertelenen madenciler için değil.
Videonun matrisi, işçi sınıfının satırı olmayan bir matristir. O satır eklendiğinde, "muhalefette kalmak baskın stratejidir" cümlesi hâlâ doğrudur; ama artık bir doğa yasası değil, bir sınıf tercihi olarak okunur. Ve sınıf tercihleri, doğa yasalarından farklı olarak, değiştirilebilir.
Organizmalar, çevre koşullarının ödüllendirdiği şeye doğru evrimleşir, diyor video; o hâlde sistemimizin neyi ödüllendirdiğini tanımlamalıyız. Katılıyoruz. Yalnızca şunu ekliyoruz: çevre koşulları da bir şeyin ürünüdür. Kapitalizmde o şey, sınıf mücadelesinin o günkü dengesidir. Dengeyi değiştirmek, daha iyi seçmen olmakla değil, örgütlü sınıf olmakla mümkündür.
Muhalefetin neden kazanmadığını anladık. Şimdi soru şu: bizim muhalefetimiz nerede?
