Albatros Bilişim Kooperatifi ve Yazılım Kooperatifçiliği 101

Karaburun'da Bir Gelecek Gördük: Albatros Bilişim Kooperatifi ve Yazılım Kooperatifçiliği 101

20. Karaburun Bilim Kongresi'nde teorimizi kâğıt üzerinde değil, karşımızdaki masada oturan bir ekipte bulduk: Albatros Bilişim Kooperatifi. Bu yazı iki iş yapıyor — yazılım kooperatifinin ne olduğunu sıfırdan, sade bir dille anlatıyor; sonra da Türkiye'deki bu tek yaşayan örneği ve onun dünyadaki büyük ailesini tanıtıyor.

Sevgili Genç Yoldaşlar,

Karaburun'da bir sürü fikir dinledik, bir sürü bildiri okuduk. Ama kongrenin en öğretici anı bir oturum salonunda değil, sohbet arasında oldu: Albatros Bilişim Kooperatifi'nden yoldaşlarla tanıştık.

Bizim için önemliydi, çünkü aylardır bu köşede "yazılım emeği başka türlü örgütlenebilir mi" sorusunu teorik olarak işliyorduk — kooperatifler, açık kaynak, müşterekler. Albatros'la tanışmak, bu sorunun cevabının bir ütopya değil, sekiz yıldır İstanbul'da fiilen çalışan bir ekip olduğunu gösterdi.

O yüzden bu yazıyı iki parçaya ayırdık. Önce, hiç duymamış olabileceğiniz için: yazılım kooperatifi nedir, 101 seviyesinde. Sonra: Albatros kim, ve dünyada onun gibi kaç tane var.

Birinci Bölüm: Yazılım Kooperatifi 101

Sıradan bir yazılım şirketiyle farkı ne?

Sıradan bir yazılım şirketinde iş şöyle işler: bir ya da birkaç sermaye sahibi şirketi kurar, geliştiricileri maaş karşılığı işe alır, kararları yönetim kurulu (yani sermaye sahipleri) verir, kâr da onlara gider. Geliştirici üretir, ama üretimin ne olacağına, kime satılacağına, kazancın nasıl dağıtılacağına dair sözü yoktur.

Yazılım kooperatifinde bu döngü kırılıyor. Kooperatifte kod yazan kişi aynı zamanda ortaktır — yani hem üretici hem karar verici hem kazanan aynı kişidir. Temel ilke basit: bir kişi, bir oy. Şirkette olduğu gibi kim daha çok hisseye sahipse o daha çok söz sahibi değildir; herkesin oyu eşittir.

Bunu üç soruyla özetleyebiliriz — bu köşede sürekli sorduğumuz üç soru:

Kimin elinde? Kimin denetiminde? Kimin yararına?

Sıradan şirkette cevap üçü için de aynı: sermaye sahibinin. Kooperatifte cevap üçü için de aynı: üreten emekçinin.

Peki bu gerçekten mümkün mü?

Burada dürüst olalım: kooperatif sihirli bir formül değil. Piyasa koşullarında rekabet etmek, müşteri bulmak, fatura kesmek zorundadır — bir hayır kurumu değildir. Fark, bunu yaparken kararın ve kazancın kimde kaldığıdır. Yazının ikinci bölümü, bunun kâğıt üzerinde değil pratikte nasıl işlediğini gösteriyor.

Türkiye'de yasal olarak mümkün mü?

Evet — ve bu önemli bir nokta, çünkü çoğu insan bunu bilmiyor. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu, en az 7 kişinin bir araya gelip kooperatif kurmasına izin veriyor. Türkiye'de tarım kooperatifinden tüketim kooperatifine kadar uzun bir gelenek var; sorun kooperatifin kendisinde değil, bunu bilişim sektöründe kimsenin fazla denememiş olmasında.

İkinci Bölüm: Albatros Bilişim Kooperatifi

Sekiz yıl, 23 proje, tek bir ilke

Albatros Bilişim Kooperatifi, İstanbul merkezli, çalışan-ortak modeliyle işleyen bir yazılım kooperatifi. İlk toplantıları 2018 sonunda başlamış; resmî kuruluşları 2022'de tamamlanmış. Bugün 8 çalışan-ortakla — geliştiriciler, tasarımcı, analistler, koordinatör — web geliştirme, uygulama/ürün geliştirme, danışmanlık ve son dönemde yapay zekâ/LLM çözümleri alanında 23 tamamlanmış proje çıkarmış.

Manifestolarındaki bir cümle, tam olarak bu yazının birinci bölümünde anlattığımız üç soruyu özetliyor:

"Üreten bizsek, kararı verenin de kazananın da biz olması gerektiğini düşünüyoruz."

Bu cümle bir slogan değil; kooperatifin çalışma biçiminin kendisi. Karar, sorumluluk ve kazanç ortaklar arasında eşit paylaşılıyor; yönetim hiyerarşik değil yatay kurulmuş.

Neden "genç yoldaşlara" özellikle anlatıyoruz

Çünkü bilişim sektörüne yeni giren ya da girmeyi düşünen bir genç için mesele soyut bir ideoloji tartışması değil, somut bir kariyer sorusu: sözleşmesiz mi çalışacaksın, sürekli "junior" mı kalacaksın, işini kaybetme korkusuyla mı yaşayacaksın — yoksa üretiminin karşılığını doğrudan alacağın bir yapıda mı çalışacaksın? Albatros, bu sorunun ikinci cevabının bir hayal olmadığının kanıtı.

Üçüncü Bölüm: Albatros Yalnız Değil — Dünyadan Bir Ekosistem

Albatros'u dünyadaki benzerleriyle yan yana koyunca, aslında büyük ve büyüyen bir hareketin parçası olduğu görülüyor. Kısaca tanıyalım:

FACTTIC (Arjantin) — Bilişim kooperatiflerinin ulusal federasyonu; 41 kooperatif, 600'den fazla kişi. Tek tek kooperatiflerin birbirine bilgi, iş ve dayanışma aktardığı bir ağ.

CoopCycle (Avrupa) — Bisikletli kurye kooperatiflerinin federasyonu. Yazılımını "Coopyleft" adını verdikleri bir lisansla paylaşıyorlar: yalnızca kooperatifler ve dernekler ticari kullanabiliyor, kâr amaçlı şirketler kullanamıyor.

Mensakas (Barcelona) — Eski Deliveroo/Glovo kuryelerinin kurduğu yemek teslimat kooperatifi; CoopCycle ağının bir üyesi. Herkese gerçek iş sözleşmesi.

SMart (Belçika) — Dokuz Avrupa ülkesinde 90 bin+ üyeli bir serbest çalışan emek kooperatifi. Freelancer'ın faturasını kesiyor, karşılığında sosyal güvence ve en geç 7 iş günü içinde ödeme garantisi sağlıyor.

Liga Coop (Brezilya) — Sekiz eyaletten 12 kooperatifin birleştiği ulusal bir yolcu taşıma federasyonu; Uber ve 99'a karşı ortak bir uygulama.

Núcleo de Tecnologia do MST (Brezilya) — Topraksız Köylüler Hareketi'nin teknoloji birimi; açık kaynak yazılımlar geliştiriyor.

SEWA (Hindistan) — Enformel sektördeki kadın işçileri örgütleyen dev bir federasyon; platform kooperatifi tasarımını doğrudan işçilerle birlikte yapıyor.

Gamayyar (Kenya) — İçerik moderatörlerini ve veri etiketleyicilerini bir araya getiren yeni bir Afrika teknoloji işçileri kooperatifi.

Bunların hiçbiri tek başına devleşmedi — hepsi bir federasyon ya da ağ içinde büyüdü. Bu, Albatros için de yol gösterici: tek kooperatif küçük kalır, birbirine bağlanan kooperatifler ölçeklenir.

Peki şimdi ne olacak?

Bu tanışma bizim için bir başlangıç noktası. Önümüzdeki dosyada, Albatros'un pratiğinden ve dünyadaki bu örneklerden yola çıkarak, Türkiye'de böyle bir ağın nasıl kurulabileceğine dair bir yapısal model ve ortak davranış kodu hazırladık — düğüm, birlik, paylaşılan çerçeve mantığıyla. İlgilenen herkese açık.

Ve asıl çağrımız şu: eğer siz de bir yazılım kooperatifinde çalışıyorsanız ya da kurmayı düşünüyorsanız, bize yazın.

Bu sayfa, tek taraflı bir teori metni olmaktan çıkıp bir buluşma noktasına dönüşsün istiyoruz.