Bilgi Müşterekleri
AnasayfaHakkımızdaKılavuzlarPopüler İçeriklerİletişim

Anthropic'in 2030 Modelini Sınıfsal Gözle Okumak

Pasta Büyüyecek, Pay Sermayeye Gidecek

Yazar: Oğuz Demirkapı
Anthropic'in 2030 Modelini Sınıfsal Gözle Okumak

Pasta Büyüyecek, Pay Sermayeye Gidecek

Anthropic'in 2030 senaryoları, iki günde gelen tepkiler ve kimsenin sormadığı mülkiyet sorusu

Sevgili Genç Yoldaşlar,

9 Eylül akşamı Anthropic'in resmî hesabı bir gönderi paylaştı: "Ekonomi ekibimiz, yapay zekânın 2030'a kadar büyümeyi, istihdamı ve ücretleri nasıl etkileyebileceğine dair yeni bir model paylaşıyor. Senaryoları keşfedin, ne olacağını düşündüğünüzü bize söyleyin ve yanıtlarınızı 10 binden fazla Amerikalınınkiyle karşılaştırın." Bu satırların yazıldığı 10 Eylül akşamına kadar gönderi 15 milyondan fazla kez görüntülenmiş, 29 bin beğeni, 3 bin 200 paylaşım ve 950'ye yakın yanıt almıştı. Bağlantı, şirketin yeni kurduğu Anthropic Enstitüsü'nün "Scenarios for our Economic Future" başlıklı etkileşimli sayfasına gidiyor; sayfanın altında da Anton Korinek, Chad Jones ve arkadaşlarının imzasını taşıyan "Economic Scenarios for Transformative AI" adlı çalışma kâğıdı duruyor.

Bu blogda Anthropic'in bir "araştırmasını" ikinci kez masaya yatırıyoruz. 14 Ağustos'ta şirketin 159 ülkeden 81 bin kişiyle yaptığı "What 81,000 People Want from AI" çalışmasını okumuş ve şunu söylemiştik: Bu bir kamuoyu araştırması değil, sermayenin emeğin tepkilerini, direnç noktalarını ve uyum kapasitesini ölçtüğü bir "dijital sınıfsal keşif raporudur". O yazıda "koşu bandı paradoksu" demiştik: Katılımcılar görevlerini yüzde 32 veya daha yüksek oranda daha hızlı bitirdiklerini söylüyordu, ama kazanılan zaman işçiye boş zaman olarak değil, sermayeye yeni görev olarak dönüyordu. Bugünkü sayfa o yazının doğal devamı. Ağustos'ta soru "insanlar yapay zekâdan ne istiyor" idi; Eylül'de soru "ne olacak" oldu. İlk anket emeğin ruh halini ölçtü, ikincisi emeğin payını hesapladı. İkisini yan yana koyunca ortaya bir program çıkıyor: Önce nabız tutulur, sonra fatura kesilir.

Bu yazıda önce ne açıklandığını olabildiğince sadakatle aktaracağım, çünkü eleştirinin ilk koşulu eleştirilen şeyi doğru anlatmaktır. Sonra bu modelin kendi rakamlarının aslında ne söylediğini sınıfsal bir gözle okuyacağız. Ardından iki günde gelen tepkileri "kim, ne dedi, neden dedi" diye dizeceğiz. Sonra bir bölüm ayırıp kendi Temmuz yazımıza dönüp bakacağız; çünkü bu modelin rakamları, iki ay önce yazdığımız bazı şeylerin yanlış olduğunu gösteriyor ve bunu söylemek bize düşer. Son bölümde bütün bu tartışmayı içine oturtacağımız kavramı, tekno-kapitalizmi açıklayıp sınıf tavrımızı açıkça ortaya koyacağız.

Geçen hafta GPT-6 Astra lansmanını dört soruyla okumuştuk: Satılan ne, kimden alınmış, kime satılıyor, bedelini kim ödüyor? Bu kez satılan bir model değil, bir gelecek tasavvuru. Ama sorular aynı.

Ne Açıklandı?

Anthropic'in modeli, iktisatta "görev temelli" denen bir yaklaşımı kullanıyor. Her meslek bir görevler demeti olarak ele alınıyor; yapay zekâ bir görevi hızlandırabilir (güçlendirme), tamamen üstlenebilir (otomasyon), dokunmayabilir ya da yeni görevler yaratabilir. Kullanıcı sayfadaki kaydırıcılarla yapay zekânın yeteneğini, benimsenme hızını ve işçilerin yeni işe geçiş süresini ayarlıyor; model de 2030 için büyüme, işsizlik, ücret ve gelir bölüşümü tahminleri üretiyor. Ekip üç ana senaryo öne çıkarıyor:

Ilımlı senaryo. Yapay zekâ, internetin yaptığı türden bir etki yapıyor. Milli gelir, temel patikanın yüzde 1,6 üstüne çıkıyor. İşsizlik tarihsel aralıkta kalıyor. Emeğin milli gelirdeki payı yüzde 60'tan yüzde 59,4'e geriliyor; yani sermaye yarım puan kazanıyor.

Kayda değer senaryo. Yapay zekâ 2030'da bilgi işlerinin yarısını yapabiliyor; etkisi demiryolundan büyük. Milli gelir yüzde 8,3 artıyor. Bilgi işçilerinin ücretleri "esas itibarıyla sabit" kalırken diğer işçilerinki artıyor. Emeğin payı yüzde 56,1'e düşüyor.

Ekstrem senaryo. Yapay zekâ bilgi işlerinin büyük çoğunluğunda insandan daha üretken. Ekonomi yılda yüzde 15 büyüyor, her 4,5 yılda bir ikiye katlanıyor; 2030'da milli gelir 44,4 trilyon dolara ulaşıyor, temel patikanın yüzde 32,4 üstünde. Bilgi işçilerinin ücretleri yüzde 10'dan fazla düşüyor (OfficeChai modelden çıkan kesin rakamları aktarıyor: bilgi işçisi ücretinde yüzde 11,5 düşüş, diğer mesleklerde yüzde 33,6 artış, bilgi işlerinde yüzde 17,9 ve genelde yüzde 11,9 işsizlik). Emeğin payı yüzde 45,2'ye iniyor; sermayenin payı yüzde 54,8'e çıkıyor. Ve şu cümle: toplam emek geliri 2030'da "neredeyse hiç değişmiyor".

Sayfa bunun yanına Ağustos 2026'da 10.980 Amerikalıyla yapılan bir anketi koyuyor: Medyan katılımcının beklentileri modele girildiğinde milli gelirde yüzde 8,6 ek büyüme ve yüzde 4,6 dolayında işsizlik çıkıyor, yani kayda değer senaryoya yakın bir tablo. Katılımcıların yaklaşık yüzde 10'u ekstrem senaryoya yakın düşünüyor; buna karşılık yüzde 40'ı yapay zekânın hiçbir zaman "Nobel düzeyinde" keşifler yapamayacağı kanısında (Metaverse Post bu ayrıntıları aktarıyor). Çalışma kâğıdı ayrıca senaryoların birbirinden ancak 2027'den sonra belirgin biçimde ayrışacağını ve sonucu belirleyen iki kritik değişkenin sermaye arzının esnekliği ile ücret katılığı olduğunu söylüyor.

Modelin kendi itiraf ettiği sınırlar da önemli, bunları aklınızda tutun: Politika müdahaleleri, konjonktür dalgalanmaları, toplam talep ve finansal piyasa sarsıntıları, veri merkezi yatırımlarının talep etkisi, robotlar ve "felaket riskleri" model dışı. Model yalnızca ABD ekonomisini kapsıyor. Çalışma kâğıdı, nihai mal piyasalarını tam rekabetçi varsayıyor ve sermayenin kimin mülkiyetinde olduğu sorusunu hiç ele almıyor. Teşekkür listesinde otuzu aşkın iktisatçı var; Daron Acemoğlu ve David Autor da aralarında.

Bir de zamanlamayı not edelim, çünkü tepkilerin çoğu buradan besleniyor. Sayfanın yayımlandığı günün gecesinde Anthropic'in hizalama araştırmacısı Evan Hubinger, yapay zekânın önümüzdeki on yılda bütün insanlığı yok etme olasılığını kişisel olarak yüzde 10'un üstünde gördüğünü yazmıştı; aynı gün Jacob Coxon "kendini geliştiren süper zekâya doğru koşuyorlar ve hayatlarımızla kumar oynuyorlar" diyerek istifa etti; bunu dün yazmıştık. Yani şirket, bir kanadıyla "yüzde 10 yok oluş" derken öbür kanadıyla "yüzde 32 büyüme" tablosu yayımladı. Bu çelişki, aşağıda göreceğimiz gibi, teknoloji basınının ana malzemesi oldu.

Modelin Kendi Rakamları Ne Söylüyor?

Şimdi bir an durup şu üç sayıyı yan yana koyalım: Milli gelir yüzde 32 artıyor, toplam emek geliri yerinde sayıyor, sermayenin payı 15 puan yükseliyor. Bu, bir Marksistin kurgulayacağı en karikatür senaryodan farksız; ama bunu yazan biz değiliz, bunu yazan bir yapay zekâ tekelinin kendi iktisatçıları. Marx'ın Kapital'de göreli artı değer üretimi ve sermayenin organik bileşiminin yükselişi olarak anlattığı süreç, burada bir kaydırıcıyla görselleştirilmiş: Üretkenlik artışının tamamı artı değer olarak sermayeye akıyor, emeğe ise en iyi ihtimalle bugünkü kadarı kalıyor. Ağustos'ta "koşu bandı paradoksu" dediğimiz şeyin makro ölçekli hali budur: Tek tek işçilerin yüzde 32 hızlanması, toplamda sermayenin yüzde 32 büyümesi olarak geri geliyor.

Sayfadaki açıklama da dikkat çekici: "Sermaye daha çok işe yarar hale gelirse ona olan talep artar, bu da fiyatını yükseltir." Burada sermaye, arz-talebi olan bir şey gibi anlatılıyor. Oysa sermaye bir şey değil, bir toplumsal ilişkidir. Bugün "yapay zekâ sermayesi" dediğimiz şeyin içinde ne var? Milyarlarca insanın yazdığı metin, çizdiği görsel, çözdüğü problem; yani insanlığın birikmiş kolektif zihinsel emeği. Temmuz'da insan hakları yazısında buna "dijital ilksel birikim" demiştik: İnsanlığın ortak dili, sanatı ve bilimi bedelsiz biçimde özel sermayeye dönüştürüldü. Karaburun'daki bildirimizde de "kristalleşmiş emeğin isyanı" ve "genel zekânın gaspı" dedik. Model, bu kristalleşmiş kolektif emeğin getirisini "sermayenin payı" hanesine yazıyor ve bunun neden öyle olması gerektiğini sormuyor. Sorusu bu değil. Gates yazısında tek cümleyle söylemiştik: "Makine emek zamanını azaltıyorsa, azalan zamanın kime kaldığı bir mülkiyet sorusudur." Anthropic'in modeli o sorunun yanıtını veriyor (sermayeye kalıyor) ama soruyu sormuyor.

İkinci nokta tam rekabet varsayımı. Model, her görevin "daha ucuz olan üretim faktörüne" atandığı rekabetçi bir piyasa hayal ediyor. Gerçek dünyada sınır modelleri üreten üç-dört şirket var; hesaplama gücü bir avuç bulut tekelinin elinde; çipler tek şirketten çıkıyor. Bir başka deyişle modelin dışarıda bıraktığı şey tam da tartışmanın özü: tekel. Tekel yoksa "sermayenin payı" soyut bir büyüklüktür; tekel varsa o pay somut adreslere gider ve Anthropic o adreslerden biridir. Modelin yazarlarının kendi işverenlerinin piyasa konumunu modele dahil etmemesi bir ihmal değil, yöntemsel bir tercihtir.

Üçüncü nokta toplam talep. Model, kendi deyişiyle, "toplam talep etkilerini" dışarıda bırakıyor. Oysa asıl soru orada: Bilgi işçilerinin ücreti düşüyor, milyonlar işsiz kalıyor, ekonomi yüzde 32 büyüyor; peki üretilen o malları kim satın alacak? Bu soruyu Musk'ın gelecek vizyonu üzerine yazarken sormuştuk: "Yarı-sonsuz" bollukta üretilen metalar, işini kaybetmiş milyonlar tarafından satın alınamazsa bolluk bir "bolluk krizine" dönüşür. Musk buna "devlet çek dağıtır" diye yanıt veriyordu; Anthropic'in politika listesindeki "uyum yardımı" ve "servet fonu" aynı yanıtın akademik biçimidir. Marx'ın gerçekleşme sorunu dediği şey, yani artı değerin metaların satılmasıyla paraya çevrilmesi zorunluluğu, modelin "kapsam dışı" notuyla geçiştirdiği şeydir. Bu tesadüf değil: Talebi modele soksanız, emek payı düşerken büyümenin sürdürülebilir olmadığını görürsünüz ve o zaman "pasta büyüyecek" cümlesi bile kurulamaz.

Dördüncü nokta işçi sınıfının içindeki bölünme. Ekstrem senaryoda bilgi işçisinin ücreti düşerken inşaat ve bakım işçisinin ücreti yüzde 33 artıyor; gerekçe, tasarım ve ruhsat süreçlerinin hızlanmasıyla daha çok şantiye açılması. Bu tabloyu "mavi yakanın rövanşı" diye okumak cazip ama yanlış. Model, bilgi işlerinden dökülen milyonların birkaç yıl içinde başka mesleklere geçtiğini varsayıyor (ekstrem senaryoda çalışanların yüzde 59,7'si meslek değiştiriyor); bu kitle nereye akacak? Elbette henüz otomatikleşmemiş fiziksel işlere. Marx'ın yedek sanayi ordusu dediği mekanizma budur: Bir kesimin işsizliği, öteki kesimin ücretini baskılar. O yüzde 33 kâğıt üstündedir; sokakta, arz baskısı altında eriyecektir. Ve model robotları dışarıda bıraktığını açıkça söylüyor; fiziksel işlerin sırası sonra gelecek.

Beşinci nokta modelin coğrafyası. Model yalnızca ABD'yi kapsıyor. Oysa insan hakları yazısında anlattığımız "hayalet emek" zinciri, yani Küresel Güney'de saatlik bir-iki dolara veri etiketleyen işçiler, Çin'de 996 rejiminde çip üreten işçiler, veri merkezlerine elektrik ve su sağlayan bölgeler, bu modelde yok. ABD'de "sermayenin payı" olarak görünen büyüklüğün bir bölümü, ABD dışında ödenmemiş emektir. Modelin ABD'yle sınırlı olması teknik bir tercih gibi görünür; aslında emperyalist zincirin görünmez kılınmasıdır.

Altıncı nokta anketin işlevi. "Siz ne düşünüyorsunuz, 10 bin Amerikalıyla karşılaştırın" davetinin masum bir kamuoyu yoklaması olduğunu düşünmeyin. Ağustos'ta 81 bin kişilik anket için söylediğimiz üç işlev burada da geçerli: Veri toplama (kaydırıcıları çeviren herkes şirkete beklenti verisi bırakır), meşruiyet üretimi ("10 bin Amerikalı böyle düşünüyor" cümlesi modelin kendisini doğrular) ve rıza üretimi. Bu sonuncusu en önemlisi: Sayfa, geleceğin bir tercih meselesi olduğu ve tercihlerin bireysel olarak kaydırıcı çevirerek yapıldığı yanılsamasını üretiyor. Gerçek hayatta o kaydırıcıları çeviren biz değiliz; yatırım kararlarını verenler, veri merkezlerini kuranlar, hangi mesleğin önce otomatikleşeceğini seçenler. Anket, kullanıcıyı gelecek üzerine söz sahibi bir yurttaş gibi konumlayarak fiilen söz sahibi olmadığı bir sürece rıza üretiyor. Buna oyunlaştırılmış meşruiyet diyebiliriz.

Yedincisi, politika paketi. Sayfanın gönderme yaptığı politika önerileri listesinde token vergisi, hesaplama vergisi, ulusal servet fonu, KDV'ye kayış, düşük oranlı işletme servet vergisi, işten çıkarılanlar için uyum yardımı gibi dokuz başlık var. Dikkat edin: Bunların hepsi bölüşümü devlet eliyle düzeltmeye yönelik; mülkiyete hiçbiri dokunmuyor. Listede sendika, toplu sözleşme, işçi denetimi, çalışma süresinin kısaltılması ya da modellerin kamusal mülkiyeti geçmiyor. Bu, Gates'in uyarılarında gördüğümüz kalıbın aynısı: Fail teknolojiye kaydırılır ("yapay zekâ işleri alıyor"), sorumluluk devlete devredilir ("müdahale etmezsek daha az iyi iş olacak"), çözüm "geçişi yönetmek" olur. İnsan hakları yazısında GDPR türü "veri hakları" için söylediğimizi burada da söylüyoruz: Üretim araçlarının mülkiyetini hedef almayan hiçbir hak paketi sorunu çözmez. Sermayenin "sorumlu" kanadının 19. yüzyıldan beri verdiği yanıt budur: Fabrika bizim kalsın, size sosyal yardım verelim.

Gelen Tepkiler: Kim, Ne Dedi, Neden Dedi?

10 Eylül akşamına kadar gelen tepkileri sınıfsal konumlarına göre dizince tablo kendiliğinden konuşuyor. Kimin neyi neden söylediğini anlamak, söylediğinden daha öğreticidir.

Hızlandırmacılar: "Yayımlamayın." Gönderinin altında iki gündür en üstte duran, bin beş yüz beğenili yanıt (@0xdominus) şöyle: "Ürettiği şeyin olumsuz yan etkilerini bu kadar çok konuşan bir kuruluş görmedim. Her ekonomik sonuca hazırlanabilirsiniz, ama belki de bu yazıları yayımlamayın." Bu, Andreessen çizgisinin, tekno-faşizm yazısında anlattığımız üçüncü dalga fütürizmin tipik refleksi. İstenen şey senaryoların yanlış olması değil, söylenmemesi. Sermayenin bir kanadı, öbür kanadının itiraflarından rahatsız; çünkü bu itiraflar düzenleme ve örgütlenme talebine malzeme verir.

Teknoloji basını: "Bu bir halkla ilişkiler operasyonu." The Decoder'dan Matthias Bastian, yazısında ince bir noktaya parmak basıyor: Dario Amodei Mayıs 2025'te giriş düzeyi ofis işlerinin yarısının yok olabileceğini ve işsizliğin yüzde 10-20'ye çıkabileceğini söylemişti. Bu tahminler modelin ekstrem senaryosuna birebir denk düşüyor. Yani şirket, CEO'sunun kehanetini "en olasılık dışı, hatta alarmist" bir uç senaryo olarak paketleyip kendi merkezini "kayda değer" senaryoya çekiyor. Bu, dün Coxon istifası vesilesiyle yazdığımız kıyamet söyleminin işlevine dair tezi doğruluyor: Kıyamet, değerlemeyi yükseltirken düzenlemeyi geciktiren ayarlanabilir bir kadrandır; gerektiğinde açılır, gerektiğinde kısılır.

Teknoloji basını, ikinci ses: "Herkesin öldüğü satır nerede?" Gizmodo'dan AJ Dellinger yazısında zamanlamayı yüzüne vuruyor: "Yayımlamadan önceki gece meslektaşlarınız, teknolojinizin herkesi öldürme olasılığının yüzde 10'dan yüksek olduğunu alenen ilan ediyor" ve ertesi sabah ekonomi ekibi "felaket riskleri model dışı" notuyla yüzde 32 büyüme tablosu yayımlıyor. Dellinger iki noktaya daha değiniyor: Modelin "toplum çok daha zengin olacak, mesele kazanımların geniş paylaşımı" cümlesinin karşısına servetin geniş paylaşılmadığı tarihsel deneyimi koyuyor ve yapay zekâ piyasasının "bu patlamanın gerçek olduğu fikrine aşırı kaldıraçla" bağlı olduğunu, yani balon olasılığının da model dışı bırakıldığını söylüyor. Bu eleştiri, bizim tam rekabet ve mülkiyet itirazımıza en yakın ana akım eleştiridir; ama sonunda "şirket tutarsız" teşhisinde kalır, tutarsızlığın sınıfsal işlevini sormaz.

Anthropic içinden ve etrafından: Kıyamet pazarlığı. Hubinger'in "yüzde 10" açıklamasına yanıtlar, senaryo tartışmasının hemen yanında aktı. Allen Enstitüsü'nden Nathan Lambert, "yüzde 10 yok oluş olasılığını destekleyen kanıt olmadan bu korku tellallığıdır" dedi; New York Times'tan Kevin Roose ise "laboratuvar çalışanları arasında yüzde 10, oldukça iyimser bir p(doom) sayılır" diye yanıtladı. Bu kişilerin sınıfsal profilini Temmuz'da, 1.224 teknoloji çalışanının imzaladığı "Pacing the Frontier" manifestosu üzerine yazdığımız "İllüzyonun Yırtılışı"nda çizmiştik: Renkli ofislere ve espresso makinelerine rağmen pazarda satabileceği tek şeye, zihinsel emek gücüne sahip olan ve bunu bir sermayedara devreden bir zihinsel proletarya; ama fahiş maaşlarıyla bir işçi aristokrasisi; yabancılaşmasının biçimi ise "kendi yazdığı kodun toplumsal felakete dönüşme ihtimali". Bu profil, felaketi hissediyor ama çareyi devlete "yavaşlat" dilekçesi yazmakta arıyor. O yazıda şunu söylemiştik: "Piyasa mekanizması 'iyi' ya da 'vicdanlı' bir yavaşlamayı sistemik olarak imha eder." Anthropic'in ekstrem senaryosu bunun kanıtıdır: Aynı şirketin içinde birileri "yavaşlayalım" derken ekonomi ekibi "yılda yüzde 15 büyüme" tablosu çiziyor; yavaşlama isteyenler istifa ediyor, tablo kalıyor. Bu tartışmanın ekonomi senaryolarıyla ilgisi de şu: Kıyamet olasılığı üzerine pazarlık yapılan bir ortamda, "yalnızca" işsizliğin yüzde 12'ye çıktığı ve emek payının 15 puan düştüğü bir senaryo makul ve ılımlı görünür. Felaket söylemi, sınıfsal felaketi normalleştirir.

Siyaset sınıfı: Süper zekâ yasağından "insanı ikame etmemeli"ye. Aynı iki günde Bernie Sanders süper zekâyı yasaklayan ve yapay zekâ geliştirmeyi durduran bir yasa tasarısı sunacağını açıkladı; Illinois Valisi JB Pritzker sektörden "derhal harekete geçmesini" istedi; Temsilci Yassamin Ansari Coxon ve Hubinger'in "hepimizi öldürebilecek teknoloji" uyarısını Kongre'ye taşıdı; Ron DeSantis ise "teknoloji insan deneyimini zenginleştirmeli, asla onun yerini almamalı" dedi. Dikkat edin: Sağdan sola bütün siyasetçiler varoluş riskine yanıt verdi; emek payının 15 puan düşeceğini söyleyen ekonomi tablosuna, Sanders dahil, hiçbiri doğrudan değinmedi. Siyaset sınıfı için "insanlık yok olabilir" konuşulabilir bir cümledir, "işçi sınıfının payı sermayeye aktarılacak" ise değildir; çünkü birincisi kimseyi karşısına almaz, ikincisi alır.

Yatırımcı analistleri: "Sermayenin payı hangi sermayeye gidecek?" LongYield adlı finans bülteni yazısında çalışmayı "dürüst" buluyor ama başka bir açıdan: Bir işçinin ücret kalemi silinip çıktı aynı kalınca "ücret satırı sermaye getirisine dönüşür" diyor ve soruyor: Bu getiri model üreticisine mi, çip ve bulut sağlayıcısına mı, uygulama satıcısına mı, kullanan şirkete mi, yoksa rekabet varsa düşen fiyatlar yoluyla tüketiciye mi gidecek? Bu, burjuvazinin kendi içindeki bölüşüm kavgasının sesidir. Emek payının 15 puan düşmesini veri kabul edip, o 15 puanın hangi hissedarın cebine gireceğini hesaplıyor. Anthropic'in sorusunun "işçiye ne olacak", LongYield'in sorusunun "hisseme ne olacak" olması, ikisinin de aynı zeminde durduğunu gizlemiyor: Mülkiyet ilişkisi ikisinde de sorgu dışı.

Mühendis kamuoyu (Hacker News): "Yatırım çekmek için basın bülteni." Tartışma başlığındaki yorumlar iki kampa ayrılıyor. Bir kesim, "bunun gerçek bir araştırma mı yoksa ne olursa olsun yatırım sermayesi çekmek zorunda olan bir şirketin basın bülteni mi" olduğunu soruyor; "dil modeli kurmakta iyi olmak ekonomi modeli kurmakta iyi olmak demek değil" diyor; senaryoların kalıcı işsizlik ve enflasyon gibi yapısal sorunların üstünden atlayan "büyülü düşünce" olduğunu söylüyor. Öbür kesim, otomasyonun işleyişini "oldukça iyi" anlattığını, ılımlı ve kayda değer senaryoların "makul sayılabileceğini" teslim ediyor. Bu kamuoyu, kendi işinin otomasyon tehdidi altında olduğunu bilen ama henüz sınıf diliyle konuşmayan bilişim emekçisinin sesidir; şüphe var, adres yok.

Ana akım basın: "Ekonomi zenginleşiyor, işçi geride kalıyor." İkinci gün haber, dünyanın büyük yayınlarına ulaştı. NPR'dan Scott Horsley aracı "kullanıcıların keşfedebileceği etkileşimli bir araç" olarak tanıttı; Quartz "hafif bir ivmeden kitlesel işsizliğe" yelpazesini üç dakikalık bir haberle geçti; Tom's Guide başlığına "ekonomi yüzde 32 zenginleşirken işçiler geride kalıyor" yazdı; Metaverse Post ekstrem senaryodaki yüzde 11,9 genel işsizliğin ABD'de savaş sonrası rekorların üstünde olduğunu hatırlattı; Unite.AI ve Open Magazine rakamları aktardı. Bu haberlerin ortak özelliği, hiçbirinde tek bir iktisatçının, sendikacının ya da işçinin konuşmaması; kaynak yalnızca şirketin kendi metni. Başlıklar çelişkiyi görüyor ("zenginleşiyor ama geride kalıyor"), gövde çelişkiyi açıklamıyor.

Türkiye basını: "Fatura beyaz yakaya." KARAR ve Onedio ilk gün haberi çevirdi; ikinci gün Medium'da bireysel teknoloji yazarlarının "yapay zekâ nereye kadar gidebilir" tonunda özetleri geldi. KARAR'ın başlığı "Ekonomi büyüyecek, fatura beyaz yakaya çıkacak", sınıf çelişkisini fark ediyor; ama haber Acemoğlu ve Autor'un adını geçirerek çalışmaya akademik ağırlık kazandırıyor, tek bir Türkiyeli işçi örgütüne ya da iktisatçıya söz vermiyor. İki günün sonunda Türkiye'de ne bir sendika konfederasyonundan, ne TMMOB'dan, ne de sol iktisatçılardan bir değerlendirme çıktı. "Beyaz yaka" dili, işçi sınıfının bir bölümünü sınıfın dışında bir kategoriye yerleştirmenin en yerleşik biçimidir ve bu dil ithal edildiği gibi kullanıldı.

Akademik iktisat: Teşekkür listesinde. Acemoğlu ve Autor'un çalışmayı okuyup görüş bildirmesi, modeli onayladıkları anlamına gelmiyor; ama isimlerinin orada durması modelin meşruiyet kaynağı işlevi görüyor. Acemoğlu dizimizde anlattığımız gibi, Acemoğlu'nun kendi çerçevesi de görev temelli otomasyon modelidir ve aynı sınırı taşır: Sınıfı gelir dağılımı olarak görür, mülkiyeti sormaz. Anthropic'in modeli o okulun kurumsal bir uygulamasıdır.

Emek örgütleri: Hâlâ sessiz. İki günün sonunda ne ABD'de ne Türkiye'de sendikalardan ve emek hareketinden kayda değer bir açıklama bulabildik. Bu sessizlik tesadüf değil: Emeğin payının 15 puan düşeceğini bizzat sermayenin ilan ettiği bir metne kırk sekiz saat içinde yanıt verecek örgütsel hazırlık henüz yok. Siyasetçilerin "süper zekâ yasağı" konuşabildiği bir haftada emek örgütlerinin "emek payı" konuşamaması, gündemi kimin belirlediğinin göstergesidir.

Tepkilerin Sınıfsal Haritası
TepkiKimdenSınıfı görüyor mu?Mülkiyeti soruyor mu?
"Yayımlamayın"Hızlandırmacı sermaye çevresiGörüyor, susturmak istiyorHayır
"CEO'nun kehaneti uç senaryoya itildi"Teknoloji basını (The Decoder)Kısmen, söylem eleştirisi düzeyindeHayır
"Herkesin öldüğü satır nerede, balon nerede?"Teknoloji basını (Gizmodo)Bölüşüm tarihine gönderme varHayır
"Korku tellallığı" / "yüzde 10 iyimser"YZ araştırma çevresi, işçi aristokrasisi (Lambert, Roose)Hayır; tartışma varoluş riskindeHayır
"Süper zekâyı yasaklayalım" / "insanı ikame etmemeli"Siyaset sınıfı (Sanders, Pritzker, DeSantis)Hayır; emek payına değinen yokHayır
"Sermaye payı hangi sermayeye gidecek?"Yatırımcı analisti (LongYield)Görüyor, veri kabul ediyorBurjuvazi içi bölüşüm olarak evet, emek açısından hayır
"Yatırım çekmek için basın bülteni"Mühendis kamuoyu (HN)Sezgisel, sınıf dili yokHayır
"Zenginleşiyor ama işçi geride kalıyor"Ana akım basın (NPR, Quartz, Tom's Guide vb.)Başlıkta evet, içerikte aktarmaHayır
"Fatura beyaz yakaya"Türkiye basını (KARAR, Onedio vb.)Başlıkta evet, içerikte çeviriHayır
Teşekkür listesinde yer almakAkademik iktisat (Acemoğlu, Autor)Gelir dağılımı olarak evetHayır
SessizlikEmek örgütleri (ABD ve Türkiye)——

Tablonun son sütunu tek başına bir tezdir: İki günde konuşan herkes ya bölüşümü ya da kıyameti tartıştı, kimse mülkiyeti sormadı. Bizim işimiz o sütunu doldurmak.

Kendi Yazımıza Dönüp Bakmak: Temmuz'da Neyi Yanlış Kurduk?

Bu blogda başkalarını eleştirirken kendimizi eleştiriden muaf tutarsak, yaptığımız şey analiz değil vaaz olur. Anthropic'in modeli, 22 Temmuz'da yazdığımız "Genel Zekânın Gaspı ve AGI İllüzyonu" başlıklı yazının bazı tezlerini doğruluyor, bazılarını ise açıkça çürütüyor. Her ikisini de söyleyelim.

Önce doğrulananlar. O yazının omurgası olan üç tespit bugün daha güçlü duruyor: Yapay zekânın insanlığın "ölü emeğinin", yani tarihsel bilgi birikiminin özel mülke dönüştürülmesi olduğu; bu birikimin "bilişsel mülksüzleştirme" yoluyla, hiçbir bedel ödenmeden veri merkezlerine aktarıldığı; ve tekelci şirketlerin sabit sermaye kalemini (veri merkezleri, çipler) aşırı şişirdiği. Bu sonuncusunu Gizmodo'nun "aşırı kaldıraç" ve "balon" uyarısı, ilk ikisini modelin emek payı hesabı doğruluyor.

Şimdi çürütülenler ve bunlar daha önemli.

Birincisi, o yazıda tartışmayı "tekno-feodalizm" kavramıyla kurmuştuk; "rant temelli bilişsel tekel" demiştik. Musk yazısında da aynı sözcüğü kullandık. Bu yanlıştı ve Anthropic'in modeli neden yanlış olduğunu bizden iyi anlatıyor. Modelde emek payının düşmesinin mekanizması rant değil: Görevler emekten sermayeye aktarılıyor, ücret kalemi siliniyor, çıktı aynı kalıyor, fark artı değer olarak sermayeye yazılıyor. Bu, üretimin içinde, ücret ilişkisi üzerinden işleyen klasik kapitalist sömürüdür; üretimin dışında zorla el konulan feodal rant değil. Feodalizm benzetmesi, kapitalizmin kendi yasalarına göre işleyen bir süreci kapitalizm-dışı bir sapma gibi gösterir ve çözümü de örtük olarak "iyi kapitalizme dönüş" olarak kodlar. Ağustos'tan itibaren yazılarımızda bu kavramı bıraktık; bugün açıkça söylüyoruz: Doğru çerçeve tekelci kapitalizmdir, aşağıda açacağız.

İkincisi, o yazının başlığındaki "AGI illüzyonu" tezi. Yapay genel zekâ söyleminin spekülatif bir maske olduğunu, gerçek bir AGI'nin ufukta olmadığını ileri sürmüştük. Bu tez, tartışmayı yanlış yere çekiyordu. Anthropic'in modeline bakın: "Kayda değer" senaryo AGI varsaymıyor; yalnızca bugünkü türden modellerin bilgi işlerinin yarısını yapabilmesini varsayıyor ve emek payı yine 4 puan düşüyor, bilgi işçisinin ücreti yine donuyor. Yani sınıfsal sonuç için AGI gerekmiyor. Biz "AGI gelmeyecek" derken, karşı taraf "AGI gelmese de payınız düşecek" tablosunu çiziyor. AGI'nin gerçek mi illüzyon mu olduğu sermayenin kendi içindeki bir tartışmadır (yatırımcıyı ikna etmek için gerçek, düzenleyiciyi oyalamak için illüzyon); işçi sınıfının sorusu bu değildir. Sorumuz makinenin ne kadar zeki olduğu değil, kimin mülkiyetinde olduğudur. Temmuz yazısı bu ayrımı yeterince net koymadı; teknik tartışmaya fazla girdi.

Üçüncüsü, açık kaynak topluluklarını toptan "sermayenin bedava Ar-Ge kolu" ve "küçük burjuva romantizmi" olarak niteledik. Bu nüanssızdı. Açık kaynak emeğinin bir bölümü gerçekten de tekellerce soğurulur; ama açık ağırlıklı modeller aynı zamanda tekelin fiyatlama gücünü kıran, distilasyon yazısında anlattığımız kavganın tam ortasında duran bir olgudur. Anthropic'in modelinin tam rekabet varsayımı gerçek dünyada tutmuyorsa, tutmamasının nedenlerinden biri de bu topluluklardır. Bilgi müştereklerini savunan bir blogun açık kaynağı toptan mahkûm etmesi kendi adıyla çelişir. Doğru tutum, açık kaynağı sermayenin gözüyle ("bedava emek") değil müşterekler gözüyle ("kime ait olacağı kavga konusu olan ortak birikim") okumaktır.

Dördüncüsü, Çin analizimiz düzdü. DeepSeek'i yalnızca "devlet kapitalizminin teknik çözümü" olarak okuduk ve iki tezimiz birbiriyle çelişti: Hem "tekelci sermayenin kâr oranını koruyor" dedik, hem "Batı'nın rantını baltalıyor" dedik. İkisi aynı anda doğru olamaz. Distilasyon yazısında daha doğru bir yere geldik: İki sermaye bloğu arasında taraf tutmamak, ama ikisinin de aynı kolektif emeği gasp ettiğini söylemek. Anthropic'in modeli de bu açıdan öğretici: ABD'yle sınırlı bir modelde Çin yok; oysa emek payının küresel dağılımı, tam da o rekabetin sonucu olacak.

Beşincisi, o yazının "devrimci görevler" bölümü. Veri merkezlerinin kamulaştırılması, iş gününün üç-dört saate indirilmesi, insanın çok yönlü gelişimi. Bunlar ilkesel olarak doğru ama bir geçiş programı değil, bir ufuk tarifi idi. Nasıl kamulaştırılacağı, üç-dört saate hangi aşamalardan geçilerek inileceği, bugünkü sendikanın ve odanın bu talebi hangi somut adımla gündeme taşıyacağı yazılmadı. Anthropic'in modeli bize burada beklenmedik bir malzeme veriyor: Yılda yüzde 15 üretkenlik artışı, çalışma süresini ücret kaybı olmadan kısaltmanın aritmetiğini sermayenin kendi ağzından ortaya koyuyor. Temmuz'da normatif kalan talep, bugün rakamla desteklenebilir hale geldi. Bu yazının sonundaki görevler, o eksiği kapatmaya yönelik ilk adımdır.

Altıncısı, üslup. Temmuz yazısı "Machçılık", "veri-kritisizm", "İlyenkov'un ideal kavramı" gibi başlıklarla, genç bir bilişim işçisinin içine giremeyeceği bir dille yazılmıştı. Epistemolojik derinlikten vazgeçmiyoruz; ama derinlik, okuru dışarıda bırakan bir jargon değil, okurun kendi işyerinde gördüğünü adlandırmasını sağlayan bir araç olmalı. Bu yazının "koşu bandı", "kaydırıcıyı kim çeviriyor", "fatura kime kesiliyor" diliyle yazılmasının nedeni budur.

Bu özeleştiri bir geri çekilme değil. Temmuz'da attığımız ana adım doğruydu: Yapay zekâyı bir teknoloji sorunu olarak değil, bir mülkiyet sorunu olarak koymak. Yanlış olan kavram seçimi, teknik tartışmaya fazla dalmak ve programı ufka bırakmaktı. Bir tezin iki ayda sınanıp düzeltilmesi, o tezin ciddiye alındığının kanıtıdır.

Tekno-Kapitalizm: Kavramı Yerine Oturtmak

Şimdi, yukarıdaki özeleştiriden çıkan kavramı açıkça kuralım. Tekno-kapitalizm derken şunu kastediyoruz: Tekelci kapitalizmin, üretimin temel aracının bilginin kendisi haline geldiği ve bu bilginin bir avuç platform tekelinin özel mülkiyetinde toplandığı evresi. Bu yeni bir üretim tarzı değil, kapitalizmin tekelci aşamasının yeni bir biçimidir. Lenin'in yüz yıl önce tarif ettiği tekelci aşamanın bütün özellikleri burada: Üretimin ve sermayenin muazzam yoğunlaşması (üç-dört sınır modeli şirketi, birkaç bulut sağlayıcı, tek çip üreticisi), banka sermayesiyle sanayi sermayesinin kaynaşması (Nvidia'nın müşterilerine yatırım yapıp kendi çiplerini sattırdığı döngüsel finansman), dünyanın paylaşımı (ABD'nin Çinli şirketleri distilasyonla suçlaması, çip ambargoları) ve devletle tekelin iç içe geçmesi.

Bu son özelliğin iki yüzünü bu blogda ayrı ayrı yazdık ve şimdi yan yana koymanın vakti geldi. Ağustos'ta Palantir'in 22 maddelik manifestosunu okuduk: Algoritmaların sert güç silahı olarak militarize edilmesi, Soğuk Savaş stratejisinin dijitalleşmesi, "araçlar değişmiş ama sınıfsal amaç aynı kalmış". O yazıda buna tekno-faşizm demiştik. Anthropic ise aynı bloğun öbür yüzü: "sorumlu", "dürüst", senaryolarını kamuoyuyla paylaşan, işçileri düşünen yüz. Palantir devletin polis ve ordu aygıtına satar, Anthropic devletin düzenleyici aygıtına danışmanlık yapar; biri denetimi otomatikleştirir, öbürü denetimin çerçevesini kendisi yazar. Bunlar iki farklı sermaye değil, aynı tekelci bloğun iş bölümüdür. Anthropic'in modelinin "veri merkezi yatırımlarının talep etkisini" dışarıda bırakması bu açıdan da anlamlıdır: O yatırımların önemli bir bölümü devlet ve savunma sözleşmeleriyle finanse edilir; modele girse, "serbest piyasada rekabet eden sermaye" hikâyesi bozulur. Tekno-faşizm, tekno-kapitalizmin kriz anındaki yönetim biçimidir; bugün henüz o aşamada değiliz ama Palantir manifestosu ile Anthropic senaryoları aynı yılın, aynı bloğun belgeleridir.

Bu evreye özgü olan ise Marx'ın Grundrisse'de "Makineler Üzerine Fragman"da öngördüğü şeyin gerçekleşmesidir: Genel toplumsal bilginin, "genel zekânın" doğrudan üretici güç haline gelmesi. Marx orada, bu noktaya gelindiğinde emek zamanının zenginliğin ölçüsü olmaktan çıkacağını ve değişim değerine dayalı üretimin çökeceğini yazmıştı. Anthropic'in ekstrem senaryosuna bakın: Çıktı üçte bir artıyor, emek geliri sabit kalıyor. Model, farkında olmadan, emek zamanı ile üretilen zenginlik arasındaki bağın koptuğunu gösteriyor. Ama kapitalizm bu kopuşu, Marx'ın umduğu gibi çalışma süresinin kısalması ve boş zamanın herkese açılmasıyla değil, kopuşun bütün semeresini sermayeye yazarak karşılıyor. Üretici güçlerle üretim ilişkileri arasındaki çelişki budur: Kolektif zihnin ürünü olan bir üretici güç, özel mülkiyet ilişkisi içinde tutulmaya çalışılıyor.

Tekno-kapitalizmin üç işleyiş mekanizmasını Karaburun bildirisinden hatırlayalım: Dijital çitleme, insanlığın ortak bilgi birikiminin modellere kapatılıp özel mülke dönüştürülmesi; zihinsel Taylorizm, zihinsel emeğin görevlere parçalanıp (modelin "görev temelli" yaklaşımı tam da budur) ölçülebilir, denetlenebilir ve ikame edilebilir hale getirilmesi; dijital panoptikon, geriye kalan emeğin algoritmik gözetim altında yönetilmesi. Anthropic'in modeli ilk ikisini ekonomik değişken olarak içine almış, üçüncüsünü "geçiş sürtünmesi" başlığına sıkıştırmıştır. Palantir ise üçüncüsünün ta kendisidir.

Süreci bir vizyonla okuyacaksak, önümüzdeki dört yılı üç sahneye ayırabiliriz. İlk sahnede, şu anda içinde olduğumuz evrede, tekeller bir yandan genel zekâyı çitlerken bir yandan da bunun sonuçları hakkında "dürüst" raporlar yayımlayarak düzenlemenin çerçevesini kendileri çiziyor; Anthropic'in senaryoları bu sahnenin ürünüdür. İkinci sahnede bilgi işlerinde başlayan işsizlik ve ücret baskısı görünür hale gelecek, "beyaz yaka" ile "mavi yaka" arasındaki yapay sınır gerçek bir sınıf içi rekabete dönüştürülmeye çalışılacak ve sermaye bu bölünmeyi "yeniden vasıflandırma" ve "uyum yardımı" diliyle yönetmeye çalışacak; Musk'ın "çek dağıtan devlet" vaadi bu sahnenin ideolojisidir. Üçüncü sahnede iki yol ayrılıyor: Ya emek payının düşüşü devlet eliyle yeniden dağıtımla yumuşatılıp mülkiyet olduğu gibi kalır ve tekno-kapitalizm istikrar kazanır (bu yolun kriz anındaki adı tekno-faşizmdir), ya da genel zekânın kolektif mülkiyeti siyasal bir talep olarak örgütlenir. Hangi yola girileceği bir kaydırıcıyla değil, sınıf mücadelesiyle belirlenecek.

Sınıf Tavrımız Şudur

Birincisi, emeğin payı bir doğa yasası değil, bir güç dengesidir. Yüzde 60'ın yüzde 45'e inmesi teknolojinin kaçınılmaz sonucu değil, örgütsüz bir sınıfın örgütlü bir tekel karşısındaki konumunun sayısal ifadesidir. Bu payı belirleyen şey modelin varsaydığı gibi "sermayenin faydası" değil, işçilerin ne kadarını geri alabildiğidir.

İkincisi, yapay zekâ sermayesi kolektif emeğin ürünüdür; dolayısıyla getirisi de kolektif olmalıdır. Bu talep bir vergi ya da servet fonu talebi değil, mülkiyet talebidir. Modeller, veri kümeleri ve hesaplama altyapısı birer bilgi müştereği olarak kamusal ve demokratik denetime alınmalıdır. "Token vergisi" ile "modelin kamusal mülkiyeti" arasındaki fark, sadaka ile hak arasındaki farktır. İnsan hakları yazısında söylediğimiz gibi, yapay zekâ çağında gerçek hak mücadelesi kodların altına etik bildirim eklemek değil, insanlığın ortak aklı olan altyapıyı kamulaştırma mücadelesidir; İoanna Kuçuradi'nin diliyle, bu bir "insanlaşma" basamağıdır.

Üçüncüsü, üretkenlik artışının doğal karşılığı çalışma süresinin kısaltılmasıdır. Ekonomi yılda yüzde 15 büyüyecekse, haftalık çalışma süresinin ücret kaybı olmadan otuz saate inmemesi için hiçbir iktisadi gerekçe yoktur; yalnızca sınıfsal gerekçe vardır. Bu talep, otomasyonun sonuçlarını işsizlik olarak değil boş zaman olarak paylaşmanın tek yoludur. Temmuz'da ufka yazdığımız "üç-dört saat" hedefine giden yol buradan, bugün savunulabilir otuz saatten geçer.

Dördüncüsü, "beyaz yaka" ve "mavi yaka" ayrımını reddediyoruz. Modelin ücreti düşen yazılımcısı ile ücreti kâğıt üstünde artan inşaat işçisi aynı sınıfın üyeleridir ve birinin işsizliği ötekinin ücretini baskılayacaktır. Bilişim emekçilerinin örgütlenmesi bu yüzden bir sektör sorunu değil, bütün sınıfın sorunudur; Bilişim Emekçisinin El Kılavuzu'nda kurye ve depo işçisini "ittifak halkası" olarak anlatmamızın nedeni budur. Ve bu sınıf ABD sınırında bitmez: Modelin görmediği veri etiketleyicisi ve çip işçisi de aynı zincirin halkasıdır.

Beşincisi, ne hızlandırmacıların "yayımlamayın" susturmasına ne de kıyametçilerin felaket tellallığına ortak oluyoruz. İkisi de aynı işi görür: Birincisi tartışmayı kapatır, ikincisi tartışmayı sermayenin "sorumlu" kanadının vesayetine bırakır. Bu haftanın dersi açık: "Yüzde 10 yok oluş" tartışması, "15 puanlık emek payı kaybı" tartışmasını gündemden sildi. Süper zekâ yasağı tartışan bir siyaset sınıfı, çalışma süresini tartışmayan bir siyaset sınıfıdır. Ve devlete "yavaşlat" dilekçesi yazan işçi aristokrasisine söyleyeceğimiz, Temmuz'da söylediğimizdir: Mücadele algoritmaların hızını kesmekte değil, algoritmaların ve fiziksel altyapısının mülkiyetini almaktadır.

Altıncısı ve en önemlisi: Geleceği sermayenin senaryo sayfalarında kaydırıcı çevirerek değil, işyerinde, sendikada, meslek odasında ve mahallede örgütlenerek belirleriz. Anthropic bize üç senaryo sunuyor; dördüncüsünü yazmak bize düşüyor.

Somut Görevler

Bu yazıyı okuyan genç yoldaşlar için birkaç somut iş var. Önce sayfaya girip kaydırıcılarla oynayın; ama bir iktisatçı gibi değil, bir örgütçü gibi. Her senaryoda "emeğin payı" satırını not edin ve kendi işyerinizde bu payı kimin, hangi görev parçalanmasıyla düşürmeye çalıştığını düşünün. İkincisi, çalışma kâğıdının varsayımlar bölümünü okuyun ve şu üç cümlenin altını çizin: tam rekabet varsayımı, toplam talebin dışarıda bırakılması ve mülkiyetin model dışı olması. Bir sonraki tartışmada birisi "model böyle diyor" dediğinde yanıtınız hazır olsun. Üçüncüsü, sendikanızda ya da odanızda bu senaryoları gündem yapın; sermayenin kendi ağzından çıkan "emek payı 15 puan düşecek" cümlesi, örgütlenme çağrısı için bulabileceğiniz en güçlü malzemedir. Dördüncüsü, çalışma süresinin kısaltılması talebini bu rakamlarla birlikte yeniden gündeme getirin; yüzde 15 büyüme varsa otuz saat vardır. Beşincisi, Türkiye'de bu haberi aktaran basına tepki verin: "Beyaz yaka" değil işçi, "fatura" değil artı değer, "senaryo" değil sınıf mücadelesi. Altıncısı, Ağustos'taki 81 bin kişilik anket yazısıyla bu yazıyı birlikte okuyun ve tartıştığınız ortamda ikisini yan yana koyun; sermayenin önce nabız tutup sonra fatura kestiğini göstermenin en kısa yolu budur.

Sevgili Genç Yoldaşlar, bir yapay zekâ tekelinin kendi iktisatçıları, kendi modelleriyle, bize yüz elli yıllık bir tezi yeniden anlattı: Üretici güçler geliştikçe zenginlik büyür, ama üretim ilişkileri değişmedikçe bu zenginlik onu üretenlerin değil ona sahip olanların olur. Bunu söylemek için ne cesaret ne de dürüstlük gerekir; yalnızca hesap makinesi yeter. Cesaret ve dürüstlük gerektiren şey, o hesabın sonucunu kabul etmemektir. Ve bir de kendi hesabımızı iki ayda bir yeniden yapmaktır; bugün onu da yaptık. Pastanın büyüyeceğini onlar söyledi; payın kime gideceğini biz söyleyeceğiz.

Bilgi herkesindir.

Kaynaklar

Bilgi Müşterekleri'nden bu yazının üzerine kurulduğu önceki yazılar:

Etiketler:#yapayzeka#anthropic#bilişim#teknofeodalizm#gelecek#sınıf#anket#tekelcikapitalizm

İlgili Başlıklar