"Kadın Sorunu" ve "Kürt Sorunu" Demeyi Neden Bırakıyoruz
Soru Nasıl Sorun Oldu? Bir Özeleştiri ve Dile Özen Kılavuzu
Kimin Sorunu? "Kadın Sorunu" ve "Kürt Sorunu" Demeyi Neden Bırakıyoruz
Bir Uyarı, Bir Özeleştiri ve Dile Özen Göstermek Üzerine Genç Yoldaşlara Notlar
Özet
Yeni bir dosya hazırlarken taslağımızda "kadın sorunu" ifadesini kullanıyorduk. Bir psikolog arkadaşımız uyardı: bu ifade bir kırmızı bayraktır, aynı şey "Kürt sorunu" için de geçerlidir ve biz dilde bunlara yeterince dikkat etmiyoruz.
Haklıydı. Teşekkür ettik, metni düzelttik. Bu yazı, neden haklı olduğunu ve bundan ne öğrendiğimizi paylaşmak için yazıldı.
Kısaca:
- "X sorunu" kalıbı, X'i sorunun kendisi yapar. "Fare sorunu", "su baskını sorunu" der gibi "kadın sorunu" ya da "Kürt sorunu" dendiğinde, sorun olarak işaretlenen şey bir ilişki değil, bir insan topluluğu olur.
- Fail kaybolur. Kadınları ezen erkek egemenliği, Kürt halkının dilini ve kimliğini inkâr eden devlet politikası cümleden çıkar; ortada yalnızca "sorunlu" bir topluluk kalır.
- Bu bakış, yönetenin bakışıdır. Bir topluluğu "sorun" olarak gören, onu yönetilecek, çözülecek, gerekirse tasfiye edilecek bir şey olarak gören bakış açısıdır. Bu bakışı biz devletten ve egemen dilden öğrendik; farkında olmadan kendi cümlelerimize taşıdık.
- Bizim geleneğimizde de bir çeviri kayması var. Marx'tan Zetkin'e, Lenin'e uzanan metinlerdeki Frage ya da question sözcüğü "soru, mesele, açık bir tartışma" anlamındaydı; Türkçeye "sorun" olarak geçtiğinde "dert, bela, arıza" anlamına kaydı.
- Doğru dil nezaket meselesi değil, analiz meselesidir. Marksizm ilişkileri adlandırır. Yanlış adlandırılan ilişki yanlış analiz edilir; yanlış analiz yanlış örgütlenmeye götürür.
- Ne yapacağız? Sorunu kişiye değil ilişkiye yükleyeceğiz, faili yazacağız, insanların kendilerini nasıl adlandırdığına kulak vereceğiz, uyarıldığımızda savunmaya geçmeden düzelteceğiz ve uyarırken kimseyi köşeye sıkıştırmayacağız.
Ayrıntılar aşağıda.
Sevgili Genç Yoldaşlar,
Önce olanı anlatayım, çünkü bu yazının değeri biraz da olanın kendisinde.
Kadınların ezilmesi ve eşitlik üzerine kapsamlı bir dosya hazırlıyoruz. Taslağın alt başlığı ilk hâlinde "Kadın Sorununa Geleceğin İnsanından Yanıt" idi. Metnin içinde de "kadın sorunu" ifadesi defalarca geçiyordu. Bize çok doğal geliyordu; solun yüz yıllık literatüründe bu ifade her yerde var. Kitap raflarımızda bu başlığı taşıyan onlarca kitap duruyor.
Taslağı okuyan bir psikolog arkadaşımız kısa ve net bir not düştü: "Bu ifade kırmızı bayrak. Kadınlar sorun değil. Aynı şekilde 'Kürt sorunu' demek de sıkıntılı. Dilde bunlara dikkat etmiyorsunuz."
İlk okuyuşta insanın içinden bir savunma refleksi geçiyor: "Ama biz kadınları kastetmiyoruz ki, kadınların yaşadığı sorunları kastediyoruz." Sonra durup düşündük. Kastettiğimiz şey ile söylediğimiz şey arasındaki mesafe, tam da arkadaşımızın işaret ettiği yerdi. Biz "kadınların yaşadığı sorunlar" demiyorduk, "kadın sorunu" diyorduk. Ve dil, kastımızı değil, söylediğimizi taşır.
Teşekkür ettik. Alt başlığı "Geleceğin İnsanından Eşitlik Çağrısı" olarak değiştirdik. Metni baştan sona taradık. Ve bunu kendi aramızda sessizce düzeltip geçmek yerine sizinle paylaşmaya karar verdik. Çünkü bu hata yalnızca bizim hatamız değil; hepimizin ağzına yerleşmiş bir kalıp. Ve bir hatanın en iyi kullanımı, ondan birlikte öğrenmektir.
"Sorun" Sözcüğü Ne Yapar?
Basit bir dilbilgisi gözlemiyle başlayalım.
Türkçede "X sorunu" tamlaması, X'i sorunun kaynağı ya da sorunun kendisi olarak kurar. Gündelik dilden örneklere bakın:
- Fare sorunu — sorun farelerdir; çözüm fareleri yok etmektir.
- Trafik sorunu — sorun trafiktir; çözüm trafiği azaltmaktır.
- Kireç sorunu — sorun kireçtir; çözüm kireci gidermektir.
- Nem sorunu — sorun nemdir; çözüm nemi almaktır.
Bu kalıbın doğal mantığında, tamlamanın ilk unsuru ortadan kaldırılması, azaltılması ya da yönetilmesi gereken şeydir. Şimdi aynı kalıba bir insan topluluğunu yerleştirin:
- Kadın sorunu — sorun kadınlar mı?
- Kürt sorunu — sorun Kürtler mi?
- Göçmen sorunu, Suriyeli sorunu, Roman sorunu — sorun bu insanlar mı?
Kimse bunu bilinçli olarak böyle demek istemiyor olabilir. Ama kalıp, kastı beklemeden kendi mantığını işletir. Dil, kafamızda bir çerçeve kurar; o çerçeve, tekrar edildikçe düşünmenin zeminine dönüşür. Dilbilimci George Lakoff'un yıllardır anlattığı şey budur: bir çerçeveyi reddetmek için bile onu tekrarlarsanız, çerçeveyi güçlendirirsiniz.
Bir de şu var: bu kalıpta özne yok. "Kadın sorunu" dediğinizde kadınları kimin ezdiği, kimin şiddet uyguladığı, kimin ücretsiz emekten yararlandığı cümlede görünmez. "Kürt sorunu" dediğinizde dili kimin yasakladığı, köyleri kimin boşalttığı, seçilmişlerin yerine kimin kayyum atadığı görünmez. Geriye failsiz bir dert ve o derdin adını taşıyan bir topluluk kalır.
Psikolojide buna yakın bir şeyin adı damgalamadır. Sosyolog Erving Goffman 1963'te Stigma'da, bir kimliğin toplumsal olarak "kusurlu" diye işaretlenmesinin, o kimliği taşıyan insanların kendilerini görme biçimini bile nasıl değiştirdiğini anlatır. Howard Becker aynı yıl Outsiders'ta "sapma"nın bir davranışın niteliği değil, ona yapıştırılan etiketin sonucu olduğunu gösterir. Psikolog arkadaşımızın "kırmızı bayrak" demesinin nedeni bu: kendisini sürekli bir "sorunun" adı olarak duyan insan, bir süre sonra kendini de öyle görmeye başlar. Kadın bir toplantıda "kadın sorununa" ayrılmış beş dakikayı beklerken, Kürt bir genç haberlerde her gün "Kürt sorunu" lafını duyarken, kendisi hakkında bir şey öğrenir: sen bir dertsin.
Bizim Geleneğimizde Bir Çeviri Kazası
Şimdi dürüst olalım, çünkü bu yazı bir özeleştiri yazısı.
"Kadın sorunu" ifadesini biz icat etmedik ama en çok biz kullandık. Sosyalist literatürün Türkçe çevirileri bu ifadeyle doludur. "Ulusal sorun", "köylü sorunu", "kadın sorunu", "Yahudi sorunu" — bunların hepsi klasik metinlerin başlıklarında, bölüm adlarında, broşürlerinde var.
Ama bir şeye dikkat edin. Bu metinlerin özgün dillerinde kullanılan sözcük "sorun" değil, "soru"dur.
- Almanca Frage: soru, mesele.
- İngilizce question: soru, tartışmalı konu.
- Rusça вопрос (vopros): soru, mesele.
August Bebel'in, Clara Zetkin'in, Aleksandra Kollontay'ın Frauenfrage derken kastettiği şey, "kadınlar bir dert" değildi; "kadınların kurtuluşu nasıl olacak?" sorusuydu. Açık, tartışmaya ve mücadeleye çağıran bir soru. Lenin'in "ulusal sorun" diye çevrilen yazılarında da vopros, ezilen ulusların kendi kaderini tayin hakkının nasıl kazanılacağı sorusudur.
Bu konuda en öğretici örnek, Marx'ın 1843'te yazdığı Zur Judenfrage — Türkçede Yahudi Sorunu Üzerine — metnidir. Bruno Bauer, Yahudilerin özgürleşmesinin önündeki engelin Yahudilerin kendi dinsel kimliği olduğunu söylüyordu. Yani, bugünkü dilimizle, "sorun Yahudiler"di. Marx bu tezi tersine çevirdi: sorun Yahudilerde değil, insanı yurttaş ve burjuva olarak ikiye bölen siyasal düzende, devletin ve sivil toplumun yapısındaydı. Siyasal kurtuluş, insanın kurtuluşu değildi. (Bu metnin bazı pasajları bugün haklı olarak eleştiriliyor; ama ana hamlesi, sorunu ezilenden alıp toplumsal ilişkiye taşımaktır.)
Yani geleneğimizin en iyi örnekleri, "sorun" diye çevrilen kalıbı tam da arkadaşımızın önerdiği yönde kullanıyordu: sorunu ilişkiye yüklemek. Türkçe çeviride "soru", "sorun"a dönüştüğünde bu hamle kayboldu. "Soru" açıktır, birlikte yanıt aranır; "sorun" kapalıdır, giderilir.
Bundan çıkardığımız sonuç şu: Tarihsel metinlerin başlıklarını değiştirmiyoruz. Bebel'in kitabı neyse o adla anılır, alıntılar alıntıdır. Ama kendi cümlemizi kurarken o kalıbı kullanmıyoruz. Gelenekten devraldığımız şey sözcük değil, hamledir: sorunu ezilenden alıp ezen ilişkiye taşımak.
"Kadın Sorunu" Neden Yanlış?
Sorun kadınlar değil, erkek egemenliğidir
Kadınların yaşadığı eşitsizliğin kaynağı kadınlar değildir. Kaynak, Engels'in 1884'te Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni'nde tarihsel köklerini gösterdiği ilişkilerdir: özel mülkiyet, mirasın denetimi, kadının emeğinin ve bedeninin bu denetimin altyapısına dönüştürülmesi. Bugün bu ilişkilerin adı erkek egemenliği, ücretsiz bakım emeği, erkek şiddeti, cinsiyete dayalı iş bölümü ve eşitsiz ücrettir.
"Kadın sorunu" dediğimizde bu ilişkilerin hepsi tek bir kelimenin, "kadın" kelimesinin arkasında kaybolur.
Gündelik örnekler
Bu kalıbın pratikte nasıl çalıştığını görmek için bizim çevrelerimizde sık duyulan cümlelere bakalım:
- "Örgütümüzün bir kadın sorunu var." Ne demek istiyoruz? Kadın üyelerimiz az mı? Kadınlar mı sorun çıkarıyor? Yoksa toplantı saatleri, bakım yükü, erkeklerin söz alma alışkanlıkları kadınların katılımını mı engelliyor? Doğru cümle: "Örgütümüzde kadınların katılımını engelleyen erkek egemen bir işleyiş var." Bu cümle, neyin değişmesi gerektiğini de söyler.
- "Kadın sorununu ayrıca ele alırız." Bu cümle, kadınların ezilmesini ana gündemin dışında, sonraya bırakılabilecek ayrı bir başlık olarak kurar. "Devrim olunca çözülür" indirgemeciliğinin dildeki karşılığıdır. Oysa ücretsiz bakım emeği, sermaye birikiminin tam ortasındadır, kenarında değil.
- "Kadın arkadaşlar bu konuda bir şey söylemek ister mi?" İyi niyetli bir soru gibi görünür; ama kadınların eşitliğini kadınlara havale eder. Erkek egemenliği erkeklerin de sorumluluğudur; hatta önce onların.
- "Eşim ev işlerinde bana yardım ediyor." Burada sorun "sorun" sözcüğü değil ama mantık aynı: ev işi kadının asıl işidir, erkek ona "yardım" eder. Doğrusu: "Ev işlerini paylaşıyoruz."
Medyanın dili: failin kaybolması
Aynı mantık haber dilinde daha da açık görünür. Bianet'te Evrim Kepenek'in medyanın diline dair yazısı birkaç örneği tek tek gösterir:
- "Saplantılı aşk": bir erkeğin bir kadını öldürmesini aşkın bir biçimi gibi sunar, şiddete bir gerekçe uydurur.
- "Çocuk gelin": evlendirilen bir çocuğun yaşadığı istismarı bir düğün terimiyle örter. Doğrusu: evlendirilen çocuk, çocuk istismarı.
- "Kadına yönelik şiddet": yanlış değildir ama failin adını koymaz. Kepenek'in önerisi: erkek şiddeti.
Bu listeyi uzatmak kolaydır:
- "Kıskançlık krizi", "cinnet geçirdi", "bir anlık öfke": faile bir mazeret, hatta bir ruh hâli bağışlar. Öldürme bir "kriz" değil, bir eylemdir.
- "Namus cinayeti", "töre cinayeti": failin kendi gerekçesini haberin başlığına taşır. Doğrusu: kadın cinayeti; "namus" ve "töre" kullanılacaksa ancak tırnak içinde, failin iddiası olarak.
- "Kadın öldürüldü": edilgen çatı. Kim öldürdü? Doğrusu: "X, eşi Y'yi öldürdü."
- "Aile içi şiddet": şiddeti aileye, yani bir ortama yükler; şiddeti uygulayanı değil. Çoğu durumda doğrusu: erkek şiddeti.
Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Kadın Komisyonu'nun 2016'da yayımladığı Toplumsal Cinsiyet Eşitlikçi Haber Kılavuzu gazetecilere şunu sormalarını öneriyor: "Klişe ve basmakalıp olmaktan sakınabildik mi?" Bu soru, yalnızca gazetecilerin değil, bildiri, broşür, sosyal medya gönderisi yazan hepimizin sorusu.
Peki ne diyeceğiz?
"Kadın sorunu" yerine, bağlama göre:
- kadınların ezilmesi, kadınların kurtuluşu
- erkek egemenliği, erkek şiddeti
- toplumsal cinsiyet eşitsizliği, cinsiyete dayalı iş bölümü
- kadın emeği, ücretsiz bakım emeği
- eşitlik mücadelesi, kadın hareketi
Hepsinin ortak özelliği: bir ilişkiyi ya da bir mücadeleyi adlandırıyorlar, bir topluluğu değil.
"Kürt Sorunu" Neden Yanlış?
Bir halkı "sorun" olarak kurmak
"Kürt sorunu" ifadesi, "kadın sorunu"ndan daha ağır bir tarih taşır, çünkü doğrudan devletin dilinden gelir.
Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren devletin Kürt halkına bakışı bir "sorun" ve bir "ıslah" bakışıydı. 1925 tarihli Şark Islahat Planı'nın adı bile bunu söyler: ıslah, yani düzeltilmesi gereken bir bozukluk. Bianet'te Sinan Ok'un Kürtçenin direnci üzerine yazısının aktardığı gibi, bu planın politikalarının başında Kürtçe konuşmanın yasaklanması, memuriyette ve eğitimde Türkçenin zorunlu kılınması ve Kürtçe adlara yasak getirilmesi geliyordu.
Sonraki on yıllarda resmî dil, aynı bakışın farklı adlarını üretti: "eşkıyalık", "Şark meselesi", "Doğu sorunu", "Güneydoğu sorunu", "bölücülük", "terör sorunu". 1980'lerde Kürtlerin varlığı resmî söylemde "dağ Türkleri" gibi ifadelerle doğrudan inkâr edildi. Meclis tutanaklarına Kürtçe sözler uzun yıllar "bilinmeyen bir dil" olarak geçti. Bu adların hepsinde ortak olan şey şudur: bir halk, ya yok sayılır ya da bir güvenlik meselesi olarak kurulur. Ve son yıllarda yürüyen süreç bile resmî dilde "Terörsüz Türkiye" adıyla anıldı. Barış bile, devletin dilinde, bir halkın hakları üzerinden değil, bir güvenlik başlığı üzerinden adlandırılıyor.
"Kürt sorunu" ifadesi bu silsilenin görece yumuşak bir halkasıdır. Ama mantığı aynıdır: sorun Kürtlerdir. Ve bir halk "sorun" olarak kurulduğunda, bir sonraki soru kaçınılmaz olarak gelir: Bu sorun nasıl çözülecek? Bir halkın "çözülmesi" ne demektir? Bu sorunun yanıtları Türkiye tarihinde soyut kalmadı.
Kimin dilinden konuşuyoruz?
Burada önemli bir incelik var. Kürt siyasetçilerin, aydınlarının, örgütlerinin bir kısmı da "Kürt sorunu" ya da "Kürt meselesi" ifadesini kullanıyor. Bu durumda neden biz kullanmayalım?
Çünkü aynı sözcük farklı konumlardan farklı anlam taşır. Ezilen bir halkın kendi yaşadığı haksızlığı "sorunumuz" diye adlandırması, o haksızlığı görünür kılma çabasıdır. Ezen ulusun içinden, Türkçe konuşan bir yayının aynı ifadeyi kullanması ise devletin bakış açısını yeniden üretir. Kimsenin kendi deneyimini nasıl adlandırdığına karışmıyoruz. Biz kendi cümlemizi düzeltiyoruz.
Sınıfsal okuma: Kürt emekçisi nerede?
Bir de bizim için özellikle önemli olan bir boyut var. "Kürt sorunu" dendiğinde, Kürt halkı tek bir homojen kütle olarak, bir "sorun" bloğu olarak görünür. Bu bloğun içinde kimin olduğu kaybolur:
- Çukurova'da, Konya Ovası'nda mevsimlik tarım işçisi olarak çalışan aileler,
- Batı kentlerinin inşaatlarında en tehlikeli işlerde çalışan işçiler,
- köy boşaltmalarıyla kent yoksulluğuna itilmiş milyonlar,
- anadilinde eğitim alamadığı için okulda geri kalan çocuklar.
Kürt halkına yönelik inkâr ve asimilasyon politikaları ile Kürt emekçilerinin ucuz ve güvencesiz işgücüne dönüştürülmesi birbirinden ayrı süreçler değildir. Ulusal baskı, sınıf sömürüsünün işlediği zemini biçimlendirir. "Kürt sorunu" demek, bu iki boyutu birden siler: hem baskıyı uygulayanı, hem de baskının kimin sırtından kâra dönüştüğünü.
Peki ne diyeceğiz?
"Kürt sorunu" yerine, bağlama göre:
- Kürt halkının hakları, Kürt halkının eşit yurttaşlık ve kolektif hak talepleri
- Kürt halkına yönelik inkâr ve asimilasyon politikaları
- anadil hakkı, anadilde eğitim hakkı
- barış ve demokratik çözüm süreci
- ulusal baskı (kuramsal bağlamda)
- ve en basiti: Kürtler, Kürt halkı. "Kürt kökenli vatandaşlarımız" değil; "kökenli" sözü, bir kimliği geçmişe ait bir iz gibi sunar. "Bölge halkı", "Doğulu vatandaşlar" gibi adı anmaktan kaçınan dolambaçlar da aynı inkârın kibar biçimleridir.
Aynı Kalıp, Başka Hedefler
Arkadaşımızın uyarısı iki örnekle sınırlı değil. Aynı kalıbın gündelik dilde ne kadar yaygın olduğunu görmek için bir tablo:
| Sık duyulan ifade | Ne söylüyor | Yerine ne diyebiliriz |
|---|---|---|
| Kadın sorunu | Kadınlar sorundur | Kadınların ezilmesi, erkek egemenliği, eşitlik mücadelesi |
| Kürt sorunu | Kürtler sorundur | Kürt halkının hakları, inkâr ve asimilasyon politikaları |
| Göçmen sorunu, Suriyeli sorunu | Göçmenler sorundur | Göçmenlerin güvencesizliği, göç politikaları, göçmen emeğinin sömürüsü |
| Kaçak göçmen | İnsan kaçaktır, yani suçludur | Belgesiz göçmen, düzensiz göçmen |
| Roman sorunu | Romanlar sorundur | Romanlara yönelik ayrımcılık, barınma ve istihdam hakları |
| Engelli sorunu, özürlü | Engel kişidedir, kişi kusurludur | Engellilerin erişim hakları, erişilebilirlik; "özürlü" değil "engelli" |
| LGBT sorunu, LGBT propagandası | Bu insanların varlığı bir tehdittir | LGBTİ+'ların hakları, LGBTİ+'lara yönelik ayrımcılık ve baskı |
| Alevi sorunu | Aleviler sorundur | Alevilerin eşit yurttaşlık ve inanç özgürlüğü talepleri |
| Kadın öldürüldü | Fail yoktur | X, Y'yi öldürdü; erkek şiddeti |
Bu tablodaki her satıra aynı testi uygulayabilirsiniz: tamlamanın ilk unsuru bir insan topluluğu mu, yoksa bir koşul ya da ilişki mi? "İşsizlik sorunu", "barınma sorunu", "kira sorunu" demek yanlış değildir; çünkü işsizlik, barınma ve kira birer koşuldur, bir topluluk değil. Ama "işsiz sorunu", "kiracı sorunu" dediğiniz anda dil yine kayar.
Bu arada küçük bir tarihsel not: 19. yüzyılda Avrupa burjuvazisi de grev yapan, örgütlenen, oy hakkı isteyen işçiler için bir ad kullanıyordu: "işçi sorunu" (Arbeiterfrage, labour question). Burjuvazinin gözünde sorun, işçilerin kendisiydi. İşçi hareketi buna kendi adıyla yanıt verdi: sorun işçiler değil, sömürüydü. Bir topluluğu sorun olarak adlandırmak, her zaman o topluluğu yönetmek isteyenin dilidir.
"Ama Bu Sadece Bir Kelime" Diyenlere
Bu tartışmayı açtığınızda büyük olasılıkla bazı itirazlarla karşılaşacaksınız. Bir kısmını biz de kendi içimizde düşündük. Yanıtlarıyla birlikte:
"Herkes ne demek istediğimizi anlıyor." Evet, anlıyor. Sorun da tam olarak bu. Bu ifade o kadar yerleşik ki, kimse onun ne söylediğini fark etmiyor. Bir çerçevenin en güçlü olduğu an, fark edilmediği andır.
"Klasikler de böyle yazmış." Yukarıda gördük: klasikler "soru" yazmış, Türkçede "sorun" olmuş. Üstelik klasiklerin en iyi örnekleri sorunu ezilenden alıp ilişkiye taşır. Klasiklere sadakat, sözcüklerini değil yöntemini sürdürmektir.
"Bu siyasal doğruculuk, asıl mesele sınıf." Marksizm ilişkileri adlandırma yöntemidir. Bir ilişkiyi yanlış adlandırırsanız onu yanlış analiz edersiniz. Ve sınıf, kadınlardan, Kürtlerden, göçmenlerden ayrı bir yerde durmaz; onların büyük çoğunluğu zaten sınıfın kendisidir. Sermaye bu farkları kırılma hattı olarak kullanmayı çok iyi bilir. Sınıfın birliği, bu hatları dilde bile yeniden üretmemekle başlar.
"Kelimelerle uğraşacağımıza gerçek sorunlarla uğraşalım." İkisi ayrı değil. Marx ve Engels Alman İdeolojisi'nde dilin "başka insanlar için de var olan pratik, gerçek bilinç" olduğunu yazar. Valentin Vološinov 1929'da Marksizm ve Dil Felsefesi'nde bir adım ileri gider: sözcük, sınıf mücadelesinin arenasıdır; egemen sınıf, sözcüklere tek ve değişmez bir anlam yükleyerek onları kendi bakışının taşıyıcısına dönüştürmeye çalışır. Dil, uğraştığımız "gerçek sorunlardan" ayrı bir ideoloji alanı değil, o sorunların her gün yeniden üretildiği yerdir.
"Bu kadar hassasiyetle kimse konuşamaz." Kimseden kusursuz konuşmasını beklemiyoruz. Biz de bu yazıyı, yıllarca kullandığımız bir ifadeyi bir arkadaşımızın uyarısıyla fark ettiğimiz için yazıyoruz. Amaç, kimseyi sınavdan geçirmek değil; fark ettiğimizde düzeltmek.
Egemen Dil ve Bizim Dilimiz
| Egemen dil | Bizim dilimiz |
|---|---|
| Bir topluluğu "sorun" olarak adlandırır | Bir ilişkiyi ya da politikayı adlandırır |
| Faili gizler, edilgen çatıyı sever | Faili yazar: kim, kime, ne yaptı |
| Failin gerekçesini başlığa taşır ("namus", "kıskançlık") | Gerekçeyi tırnak içinde, failin iddiası olarak verir |
| İnsanlara dışarıdan ad koyar | İnsanların kendilerini nasıl adlandırdığına kulak verir |
| Ezileni yönetilecek bir nesne olarak kurar | Ezileni mücadelenin öznesi olarak kurar |
| "Çözüm"ü ezilenin ortadan kalkmasında arar | Çözümü ezen ilişkinin ortadan kalkmasında arar |
| Uyarıyı saldırı olarak karşılar | Uyarıyı öğrenme fırsatı olarak karşılar |
Dile Nasıl Özen Gösterebiliriz?
Doğru dil bir kelime listesi ezberlemekle kurulmaz; bir bakış alışkanlığıyla kurulur. Aşağıdakiler bu alışkanlığı kazanmak için kendi deneyimimizden çıkardığımız öneriler.
Dört soru testi
Bir cümleyi yazdıktan sonra, özellikle bir topluluk hakkında yazıyorsanız, kendinize dört soru sorun:
- Sorun olarak işaretlenen ne? Bir insan topluluğu mu, bir ilişki ya da politika mı?
- Fail nerede? Bir haksızlık anlatıyorsam, haksızlığı yapan cümlede görünüyor mu?
- Kimin gözünden yazıyorum? Bu cümleyi bir valilik açıklamasında da okuyabilir miydim?
- Bu insanlar kendilerini nasıl adlandırıyor? Benim kullandığım ad, onların kendi örgütlerinin, kendi metinlerinin kullandığı ad mı?
Somut alışkanlıklar
- "X sorunu" kalıbını gördüğünüzde durun. X bir topluluksa, ilişkiyi adlandıran bir ifade arayın: "X'in hakları", "X'e yönelik ayrımcılık", "X'in ezilmesi", "X'e yönelik politikalar".
- Edilgen çatıyı sorgulayın. "Öldürüldü", "gözaltına alındı", "işten çıkarıldı" yazdığınızda, kimin yaptığını biliyorsanız yazın.
- Gerekçeyi habere dönüştürmeyin. "Namus", "töre", "kıskançlık", "cinnet" gibi sözcükleri failin ağzından aktarıyorsanız tırnak içinde ve kaynağıyla verin; kendi sesinizle kullanmayın.
- "Yardım" yerine "paylaşım" deyin. Ev işi, çocuk bakımı, yaşlı bakımı kimsenin "asıl" işi değildir.
- Kendini adlandırma ilkesine uyun. Bir topluluğun hangi adı tercih ettiğini bilmiyorsanız, o topluluğun örgütlerinin metinlerine bakın. Kuşkudaysanız sorun.
- Tarihsel metinlere dokunmayın, ama açıklayın. Bir klasiğin başlığını alıntılarken değiştirmeyin; gerekirse bir dipnotla çeviri kaymasını açıklayın.
- Yayın öncesi bir okuma isteyin. Bir topluluk hakkında yazıyorsanız, metni o topluluktan bir yoldaşa okutun. Bizim hatamızı bir psikolog arkadaşımız gördü; o okuma olmasaydı bu ifade bir kitabın kapağına basılacaktı.
- Örgütünüz için küçük bir sözlük tutun. Sendikanızın, derneğinizin, öğrenci topluluğunuzun bildiri ve broşürlerinde kullanmamaya karar verdiğiniz ifadeleri ve yerlerine kullanacaklarınızı bir sayfada toplayın. Kalıcı olan, kişisel hassasiyet değil, kolektif karardır.
Uyarıldığınızda
- Teşekkür edin. Birinin sizi uyarması, size zaman ve emek ayırdığı anlamına gelir. Çoğu insan uyarmaz; sadece uzaklaşır.
- Savunmaya geçmeyin. "Ama ben öyle demek istemedim" cümlesi büyük olasılıkla doğrudur, ama konu sizin niyetiniz değil, cümlenin ne yaptığıdır.
- Düzeltin ve düzelttiğinizi görünür kılın. Bir yayında düzeltme yapıyorsanız bunu sessizce değil, açıkça yapın. Bu yazı da bunun bir örneği.
Uyarırken
- Köşeye sıkıştırmadan uyarın. Amaç birini teşhir etmek değil, birlikte öğrenmek. Bir toplantının ortasında birini mahcup etmek yerine, sonrasında kısa bir not çoğu zaman daha etkilidir.
- Kendinizden örnek verin. "Ben de yıllarca böyle diyordum" cümlesi, karşınızdakinin savunma duvarını indirir.
- Dil polisliğine dönüşmemesine dikkat edin. İnsanların konuşmaktan çekindiği bir ortam, kimsenin bir şey öğrenmediği bir ortamdır. Hedef susturmak değil, daha doğru konuşmak.
Somut Görevler
- Kendi metinlerinizi tarayın. Son bir yılda yazdığınız bildirileri, gönderileri, sunumları "sorunu" kelimesiyle arayın. Kaç tanesi bir topluluğu sorun olarak adlandırıyor?
- Örgütünüzün gündemine taşıyın. Bir sonraki toplantıda beş dakika: "Bildirilerimizde hangi ifadeleri kullanmamaya karar veriyoruz?" Kararı yazıya geçirin.
- Bir haber seçin ve yeniden yazın. Yerel bir gazeteden bir kadın cinayeti haberi alın. Başlığı ve ilk paragrafı faili görünür kılarak yeniden yazın. Farkı yan yana koyup paylaşın.
- Kendini adlandırma listesini çıkarın. Çalıştığınız alandaki toplulukların (kadın örgütleri, Kürt hak örgütleri, göçmen dayanışma ağları, engelli hakları örgütleri, LGBTİ+ dernekleri) kendi metinlerinde kullandıkları adları not edin.
- Klasik okurken çeviriye dikkat edin. Bir sonraki okuma grubunuzda "sorun" diye çevrilmiş bir başlıkla karşılaştığınızda özgün sözcüğe bakın ve farkı konuşun.
- Yayın öncesi okuma kültürü kurun. Örgütünüzün yayınlarında, ilgili topluluktan en az bir okurun metni yayından önce görmesini kural hâline getirin.
Sevgili genç yoldaşlar,
Bir psikolog arkadaşımız bize tek bir cümlede çok şey öğretti. Yıllardır kullandığımız, kitap raflarımızda başlık olarak duran, toplantılarımızda gündem maddesi olarak okuduğumuz bir ifadenin, ezilen insanları kendi ezilmişliklerinin sorumlusu gibi gösterdiğini fark ettik.
Bu fark ediş bizi küçültmedi. Tersine, geleneğimizin en iyi yanına geri götürdü: sorunu ezilende değil, ezen ilişkide aramaya. Marx'ın Bauer'e yanıtında yaptığı buydu. Kadın hareketinin "kadına yönelik şiddet" yerine "erkek şiddeti" demesinde yapılan buydu. Kürt halkının kendi dilini "bilinmeyen bir dil" olmaktan çıkarma mücadelesinde yapılan buydu.
Dil, bir halkı ya da bir cinsi "sorun" diye adlandırdığında, çözümünü de ona göre arar. Biz başka bir çözüm arıyoruz: ezilenin ortadan kalkmasını değil, ezmenin ortadan kalkmasını.
Sorun kadınlar değil, erkek egemenliğidir. Sorun Kürtler değil, inkârdır. Sorun ezilenler değil, ezen ilişkilerdir.
Uyarısı için arkadaşımıza bir kez daha teşekkür ediyoruz.
Bağlantılı Yazılarımız
- Nedir Şu Irkçılık Dedikleri Şey? — ayrımcılığın dili ve sınıfsal kökleri
- Medeni Kanun'un 100. Yılında Nafakanın Sınıfı — kadın emeği ve hukukun sınıfı
- DEM Parti Dosyası — Kürt siyasal hareketinin bugünü
- 12 Eylül Dosyası — inkâr politikalarının darbe dönemindeki biçimi
- Etkinlik Düzenleme ve Yoldaşlık — "Örgütlü Olmak, Özen Göstermek"
Kaynaklar
Dil ve habercilik
- Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Kadın Komisyonu, Toplumsal Cinsiyet Eşitlikçi Haber Kılavuzu (bianet, 16 Mart 2016)
- Evrim Kepenek, "Medyanın diline çuvaldızı niyetiyle", bianet
- Hrant Dink Vakfı, Medyada Nefret Söyleminin İzlenmesi raporu, Eylül–Aralık 2013 (bianet, 17 Nisan 2014)
Kürt halkı ve inkâr politikaları
Kuramsal arka plan
- Karl Marx, Yahudi Sorunu Üzerine (Zur Judenfrage, 1843)
- Karl Marx ve Friedrich Engels, Alman İdeolojisi (1845–46)
- Friedrich Engels, Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni (1884)
- August Bebel, Kadın ve Sosyalizm (1879)
- Valentin N. Vološinov, Marksizm ve Dil Felsefesi (1929)
- Erving Goffman, Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity (1963)
- Howard S. Becker, Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance (1963)
- George Lakoff, Don't Think of an Elephant! (2004)
Bu yazı Bilgi Müşterekleri'nde yayımlanmıştır. Bir arkadaşımızın uyarısıyla başladı; sizin uyarılarınızla gelişmeye açıktır. CC BY-SA 4.0 lisansıyla, kaynak göstererek çoğaltabilirsiniz. Çoğaltın.
