Bilgi Müşterekleri
AnasayfaKonularDizilerKılavuzlarPopüler İçeriklerHakkımızdaİletişim

Hegemonya Dilinden Kurtulmak Üzerine

Kelimelerin Sınıfı: Konfüçyüs'ten Gramsci'ye, Voloşinov'dan Freire'ye Dil, İktidar ve Rıza

42 dk okumaYazar: Oğuz Demirkapı
Hegemonya Dilinden Kurtulmak Üzerine

Özet

7 Kasım'da İzmir'deki "21. Yüzyılda Sınıflar ve Siyaset" sempozyumunun forumunda dile getirdiğimiz bir çağrıdan esinlenen bu yazı, tek bir sorunun peşinde: Egemenlerin dilinden nasıl kurtuluruz? Uzun yolculuğa çıkmadan önce varacağımız yeri on tezde özetleyelim.

1. Hegemonya önce sağduyuda kurulur, sağduyunun evi de dildir. Egemen sınıf yalnızca zorla yönetmez. Kendi çıkarını herkesin doğal kabulü haline getirerek yönetir. Bu doğallık en çok gündelik kelimelerde yaşar: "işveren", "insan kaynakları", "piyasalar", "reform", "beka".

2. "Dil temizliği" doğru metafor değildir. Temizlik saflık arayışını, saflık arayışı da tasfiyeyi çağrıştırır. Türkiye'nin kendi dil tarihi bunu gösterir. Bizim işimiz dili arıtmak değil, dili sınıfın eline geri almaktır.

3. Dil "önce" değişmez. Marx ve Engels, kelimelere kelimelerle savaş açıp dünyayı değiştirdiğini sanan Genç Hegelcilerle alay etmişti. Kelimeyi değiştiren şey, çoğu zaman kelimenin dayandığı ilişkiyi zorlayan örgütlü pratiktir. Dil ile pratik birlikte değişir.

4. İnsanlık bu sorunu çok eskiden fark etti. Konfüçyüs "adların düzeltilmesi"ni yönetimin ilk işi saydı. Thukydides iç savaşta kelimelerin anlamlarının nasıl değiştiğini yazdı. Bacon en tehlikeli yanılgıyı "çarşı idolleri", yani kelimelerin yanılgıları olarak adlandırdı.

5. Marx'ın katkısı, dili toplumsal ilişkinin içine yerleştirmesidir. Dil "pratik bilinç"tir. Egemen sınıfın düşünceleri her çağda egemen düşüncelerdir. Fetişizm de bir dil biçimidir: insanlar arasındaki ilişkiyi şeyler arasındaki ilişki gibi konuşturur ("para para kazanır", "piyasa cezalandırdı").

6. Gramsci'nin dersi: her dil sorunu bir hegemonya sorunudur. Halkın sağduyusu çöpe atılacak bir şey değildir. İçindeki sağlam çekirdek bulunup eleştirel bir bilince yükseltilir. Bu iş de organik aydının işidir.

7. Voloşinov'un dersi: gösterge sınıf mücadelesinin arenasıdır. Her önemli kelime birden fazla sınıfsal vurgu taşır. Egemenler kelimeyi tek vurgulu ve ebedi göstermeye çalışır. "Özgürlük", "demokrasi", "millet" gibi kelimeler terk edilecek değil, kazanılacak mevzilerdir.

8. Barthes, Klemperer, Orwell ve Marcuse aynı mekanizmayı farklı yerlerden gördü. Tarih doğaya çevrilir. Zehir küçük dozlarla verilir. Örtmeceler sorumluluğu gizler. Dil kısaltılıp kapatılır ve düşünmeyi daraltır.

9. Bugün hegemonya dilinin dört büyük sözlüğü var: işyeri, ekonomi, devlet ve teknoloji. Algoritma çağında buna yeni bir katman eklendi. Platformlar hangi kelimenin görünür olacağına karar veriyor, dil modelleri ise egemen dilin ortalamasını otomatik olarak yeniden üretiyor. Popüler bilim de bu dilin güçlü bir taşıyıcısı. Milyarlarca yıl sonrasını rahatça anlatıp birkaç yüz yıl sonrasını bugünün şirket diliyle anlatıyor ve bir geleceksizlik kurgusu üretiyor. Başka bir dünya kurma iddiasındaki çevreler de bu çerçeveye kolayca düşebiliyor.

10. Kurtuluş bir yöntem meselesidir. Özneyi cümleye geri koymak, ilişkiyi adlandırmak, doğal görüneni tarihselleştirmek, kelimeyi terk etmeden kazanmak, kendi dilimizdeki egemen izlerini görmek ve yeni kavramı örgütlü pratikte sınamak. Freire'nin dediği gibi: insanca var olmak, dünyayı adlandırmak ve onu değiştirmektir. Bu yöntemin gündelik hali, aşağıdaki temel anlatı safsatalarını tanımak ve her birine kısa bir yanıt vermektir.

Ayrıntılar aşağıda.

Sevgili Genç Yoldaşlar,

Bu yazının hikayesi geçtiğimiz cumartesi, 7 Kasım'da, Ekim Devrimi'nin yıldönümünde ve İlhan Erdost'u andığımız gün İzmir'de başladı. Emek Araştırmaları Derneği (Emek-Ar) ile TMMOB Mimarlar Odası İzmir Şubesi'nin İzmir Mimarlık Merkezi'nde birlikte düzenlediği "21. Yüzyılda Sınıflar ve Siyaset" sempozyumunda bir salon dolusu insan tek bir soruyu konuştu: Bu kadar dağılmış, bu kadar gözetlenen, bu kadar bölünmüş bir emek dünyasında işçi sınıfı nasıl yeniden siyasal bir güç olur? İki oturum ve bir forumdan oluşan günün değerlendirmesini Sınıf Yeniden Masada yazısında paylaştık.

Forumda bize düşen kısa sürede, bütün günün tartışmalarına eklemek istediğimiz bir başlığın altını çizmiştik: dil. Egemen sınıfın hegemonyası yalnızca polisle, yargıyla ve sermayeyle değil, dille de kurulur. "Çalışan" dediğimizde sınıfı siliyoruz, "verimlilik" dediğimizde sömürüyü tarafsızlaştırıyoruz, "ekonomik gerçekler" dediğimizde bir mülkiyet ilişkisini doğa yasası gibi sunuyoruz. Forumda söylediğimiz en rahatsız edici cümle belki de şuydu: Bu dil yalnızca karşımızdakilerin dili değil. Yanımızda görünen ortamlarda, aynı salonları paylaştığımız çevrelerde kullanılan dilin önemli bir kısmı da düzenin dilidir. Bunu bir suçlama olarak değil, yoldaşça bir teşhir çağrısı olarak söyledik ve bu teşhirin doğru anlaşılması için destek sunmak gerektiğini ekledik.

Beş dakikalık bir forum konuşmasında ancak altı çizilebilecek bir düşünceydi bu. Sempozyumdan dönerken aklımızda bir soru olarak kaldı: Hegemonyayı yıkmanın yollarından biri, önce kendi dilimizi egemenlerin dilinden arındırmak değil mi? Bu yazı, o günden aldığımız esinle bu soruya felsefi zeminleriyle yanıt arama çabasıdır. Forumda sözünü ettiğimiz desteğin ilk adımlarından biri olarak da okunabilir.

Konu bizim için yeni değil. Bir ay önce bu sitede bir özeleştiri yazısı yayımlamıştık: "Kadın Sorunu" ve "Kürt Sorunu" Demeyi Neden Bırakıyoruz. Bir psikolog arkadaşımızın uyarısıyla, yüz yıllık sol literatürden ağzımıza yerleşmiş bir kalıbın bir topluluğu nasıl "sorun" olarak işaretlediğini, faili cümleden nasıl çıkardığını fark etmiştik. O yazının sonunda bir söz vermiştik: dile özen göstermek bir nezaket meselesi değil, bir analiz meselesidir.

Bu yazı hem o sözün hem de forumdaki çağrının devamı. Bu kez tek bir kalıba değil, bütün bir dünyaya bakacağız. Sorumuz şu: Egemen sınıf bizim ağzımızla nasıl konuşuyor ve biz kendi sesimizi nasıl geri alırız?

Bu soruyu felsefenin uzun hafızasına danışarak yanıtlamaya çalışacağız. Çünkü dil ile iktidar arasındaki ilişki ne bugün keşfedildi ne de yalnızca bizim çağımızın sorunu. Ama her çağ bu ilişkiyi kendi araçlarıyla yeniden kurar. Bizim çağımızın araçları reklam ajansları, insan kaynakları departmanları, algoritmalar ve dil modelleri. Önce eski bilgeliğe, sonra bugüne, sonra da yapılacak işlere bakacağız.


Önce Bir İtiraz: Neden "Temizlik" Değil?

Bu yazıya vesile olan soru şuydu: Hegemonyayı yıkmanın bir yolu da dilimizdeki temizliğin önce sağlanması değil mi? Sorunun yönü doğru. Ama iki kelimesi üzerinde durmamız gerekiyor: "temizlik" ve "önce".

"Temizlik" kelimesinin bir geçmişi var. Türkçenin yakın tarihi bir arılaştırma tarihidir. 1930'larda başlayan Dil Devrimi, Arapça ve Farsça kökenli kelimeleri ayıklayıp "öz Türkçe" bir dil kurmayı hedefledi. Bu hareketin halkın anlamadığı Osmanlıcaya karşı demokratik bir yanı vardı ve bunu küçümsemiyoruz. Ama aynı hareket bir ulus inşası projesiydi. Dildeki "yabancı" unsurları ayıklama fikri, toplumdaki "yabancı" unsurları ayıklama fikriyle aynı dönemin zihin dünyasından besleniyordu. Kürtçenin yasaklanması ile Türkçenin arılaştırılması aynı on yılların kararlarıydı.

Saflık arayışı her zaman bir şeyi dışarıda bırakır. Dil temizliği fikri sol içinde de üç tehlike taşır.

Birincisi seçkinciliktir. "Doğru" kelimeyi bilenler ile bilmeyenler arasında bir duvar örülür. Doğru kelimeleri bilen öğrenci, yanlış kelimeyi kullanan işçiyi düzeltmeye başlar. Böylece hegemonyaya karşı kurulduğunu sanan dil, kendi küçük hegemonyasını kurar.

İkincisi ahlakçılıktır. Kelime bir sınav haline gelir. Kimin "temiz" konuştuğu, kimin söylediği şeyin doğruluğundan daha önemli olur. Bu, tartışmayı içerikten biçime kaydırır.

Üçüncüsü büyüsel düşüncedir. Kelimeyi değiştirince gerçeğin de değişeceğine inanmak. "İşçi" yerine "çalışan" demek nasıl sömürüyü ortadan kaldırmadıysa, "çalışan" yerine "işçi" demek de tek başına sömürüyü ortadan kaldırmaz.

"Önce" kelimesinin de bir sorunu var. Marx ve Engels Alman İdeolojisi'nde, dönemlerinin Genç Hegelcilerini tam da bu noktada eleştirdiler. Bu filozoflar, insanları ezen şeyin yanlış fikirler ve yanlış kavramlar olduğunu düşünüyor, kavramların eleştirisiyle insanlığı özgürleştireceklerini sanıyorlardı. Marx ve Engels'in yanıtı keskindi: Bu filozoflar yalnızca lafa karşı laf ile savaşıyorlar ve mevcut gerçek dünyaya hiç dokunmuyorlar.

Bu eleştiri, dil çalışmasını değersizleştirmez. Ama yerini belirler. Dil, toplumsal ilişkilerin üzerinde yüzen bağımsız bir katman değildir. İlişkilerin içinde doğar, onları taşır, onları yeniden üretir. Bir fabrikada grev başladığında "işveren" kelimesi kendiliğinden "patron"a döner. Kimse kimseye sözlük dağıtmaz. İlişki gerildiği için kelime de gerilir. Öyleyse sıralama "önce dil, sonra dünya" değil, "dil ile dünya birlikte"dir.

Bu yüzden bu yazıda "dil temizliği" yerine dil eleştirisi ve dili geri kazanmak ifadelerini kullanacağız. Hedef saf bir dil değil, özgür bir dil. Özgür dil, halkın konuştuğu dildir ama içindeki egemen sesin farkındadır.


Felsefenin Uzun Hafızası: Ad, Anlam ve Düzen

Dil ile iktidar arasındaki bağı fark eden ilk düşünürler modern çağdan çok önce yaşadı. Dört durakta bu hafızayı hatırlayalım.

Konfüçyüs: Adların Düzeltilmesi

Milattan önce 5. yüzyılda Çin'de Konfüçyüs'e sorarlar: Bir devleti yönetmeye çağrılsan ilk ne yaparsın? Yanıtı Konuşmalar'da kayıtlıdır: Adları düzeltirim. Öğrencisi şaşırır, bunun yönetimle ne ilgisi var der. Konfüçyüs açıklar: Adlar doğru değilse söz gerçeğe uymaz. Söz gerçeğe uymazsa işler yürümez. İşler yürümezse adalet de yerini bulmaz ve halk elini kolunu nereye koyacağını bilemez.

Konfüçyüs bu ilkeyi muhafazakar bir amaçla, yani herkesin feodal hiyerarşide yerini bilmesi için kurdu. Hükümdar hükümdar gibi, bakan bakan gibi, baba baba gibi, oğul oğul gibi davranmalıydı. Ama ilkenin özü bizim için de değerlidir. Bir şeyin adı ile gerçekliği arasındaki makas açıldığında toplumsal düzen ya çürür ya da o makas bir iktidar aracına dönüşür. Bugün "esneklik" denen şeyin adı ile gerçekliği arasındaki makası düşünün. Adı özgürlük çağrıştırıyor, gerçekliği güvencesizliktir.

Thukydides: Kelimelerin Anlamı Değiştiğinde

Milattan önce 427'de Korkyra'da (bugünkü Korfu) bir iç savaş patlar. Halk partisi ile oligarklar birbirini boğazlar. Atinalı tarihçi Thukydides Peloponnesos Savaşı'nın üçüncü kitabında bu savaşı anlatırken insanlık tarihinin en keskin dil gözlemlerinden birini yapar: İç savaşta kelimeler de olağan anlamlarını yitirdi. Pervasız saldırganlık sadık bir cesaret olarak adlandırıldı. Temkinli beklemek korkaklığın kılıfı sayıldı. Ölçülü olmak erkeklikten yoksunluk diye küçümsendi.

Thukydides'in gördüğü şey şudur: Toplumsal çatışma kızıştığında taraflar yalnızca silahla değil, sözlükle de savaşır. Kelimelerin ahlaki değeri yer değiştirir. Bugün Türkiye'de "terörist" kelimesinin bir gazeteciye, bir öğrenciye, bir akademisyene nasıl yapıştırıldığını, "beka" kelimesinin her itirazı nasıl susturduğunu düşünün. Thukydides bu süreci yirmi beş yüzyıl önce tarif etmişti.

Platon: Adlar Doğadan mı, Uzlaşmadan mı?

Platon'un Kratylos diyaloğu sorunun felsefi temelini atar. Kratylos, adların şeylerin doğasından geldiğini savunur. Hermogenes ise adların insanların uzlaşmasıyla konduğunu söyler. Sokrates iki tarafı da sınar ve sonunda şu sonuca yaklaşır: Gerçeği adlardan öğrenmeye çalışmak yerine şeylerin kendisine bakmalıyız.

Bu tartışma bizim için şunu söyler: Adlar doğadan gelmez, insanlar koyar. Hangi insanların koyduğu ise felsefenin değil, tarihin ve sınıf ilişkilerinin sorusudur. Platon bu son adımı atmadı. O adımı iki bin yıl sonra Marx atacaktı.

Bacon: Çarşı İdolleri

1620'de Francis Bacon Novum Organum'da insan aklını yanıltan dört "idol" sayar. Bunlardan en tehlikelisinin "çarşı idolleri" olduğunu söyler. İnsanlar çarşıda, pazarda, alışverişte bir araya gelir ve konuşarak anlaşır. Ama kelimeler kalabalığın anlayışına göre konur. Kötü konmuş kelimeler de akla şaşırtıcı biçimde engel olur. Bacon'a göre kelimeler akla baskı yapar, her şeyi karıştırır ve insanları boş tartışmalara sürükler.

Bu sitede kendini aldatma üzerine yazdığımız yazıda Bacon'ın idollerine uzun uzun değinmiştik. Burada tek bir noktayı vurgulayalım. Bacon'ın "çarşı" metaforu tesadüf değildir. Kelimeler toplumsal alışverişin içinde, yani toplumsal ilişkilerin içinde doğar. Bacon bunu fark etti ama çarşının kimin çarşısı olduğunu sormadı. Bu soruyu sormak için kapitalist çarşının kendisinin çözümlenmesi gerekiyordu.


Marx ve Engels: Dil Pratik Bilinçtir

Marksizmin dil konusundaki ilk ve en temel adımı Alman İdeolojisi'ndedir (1845-46). Marx ve Engels burada dilin bilinç kadar eski olduğunu söyler ve onu "pratik, gerçek bilinç" olarak tanımlar. Dil, başka insanlarla ilişki kurma ihtiyacından, ilişki kurma zorunluluğundan doğar. Yani dil bireyin kafasının içindeki bir araç değil, insanlar arasındaki ilişkinin kendisidir.

Bu tanımın iki büyük sonucu var.

Birinci sonuç: Egemen ilişkiler egemen dili üretir. Aynı eserde ünlü tez gelir: Her çağda egemen sınıfın düşünceleri egemen düşüncelerdir. Toplumun maddi gücünü elinde tutan sınıf, aynı zamanda onun egemen zihinsel gücüdür. Maddi üretim araçlarını elinde tutan sınıf, zihinsel üretim araçlarını da elinde tutar. Bugün zihinsel üretim araçları gazeteler, televizyonlar, okullar, platformlar ve veri merkezleridir. Kimin elinde olduklarını bu sitede yüzlerce kez sorduk. Kimin elinde, kimin denetiminde, kimin yararına? Bu üç soru dil için de geçerlidir.

İkinci sonuç: Fetişizm bir dil biçimidir. Marx Kapital'in ilk cildinde metanın fetiş karakterini anlatırken, insanlar arasındaki toplumsal ilişkinin, insanların gözünde şeyler arasındaki bir ilişki biçimini aldığını söyler. Bu, yalnızca ekonomik bir olgu değil, bir konuşma biçimidir. Gündelik dilimiz fetişizmle doludur:

  • "Para para kazanır." (Oysa parayı çoğaltan, birilerinin karşılığı ödenmemiş emeğidir.)
  • "Piyasa cezalandırdı." (Oysa satış emrini veren belirli kişiler ve kurumlardır.)
  • "Sermaye kaçtı." (Oysa sermayeyi kaçıran, adı olan sahipleridir.)
  • "Yapay zeka işleri yok ediyor." (Oysa işten çıkarma kararını yönetim kurulları verir.)

Bu cümlelerin hepsinde insanlar arasındaki ilişki, şeylerin kendi kendine yaptığı bir hareket gibi anlatılır. Fail kaybolur, şey özneleşir. Kalabalığın Deliliği Değil, İçeridekilerin Bilgisi yazısında borsa dilinin tam olarak bunu yaptığını göstermiştik: "Piyasa paniğe kapıldı" cümlesi, hangi hisseden ne zaman çıkılacağını önceden bilenlerin adını sakladı.

Engels'in bu konuda çok güzel bir gözlemi var. Kapital'in üçüncü Almanca baskısına yazdığı önsözde, Alman ekonomi dilinin "iş veren" (Arbeitgeber) ve "iş alan" (Arbeitnehmer) kelimeleriyle alay eder. Emeğini karşılık alarak başkasına veren kişiye "iş alan", başkasının emeğini alan kişiye ise "iş veren" denmektedir. Engels bu ters çevrilmiş dili "anlamsız jargon" olarak niteler ve Kapital'in çevirisinde bunlardan uzak durduğunu söyler. Türkçedeki "işveren" kelimesi bu ters çevrilmiş dünyanın bize kadar uzanmış izidir. Gündelik dilde o kadar yerleşmiştir ki çoğumuz ters olduğunu fark etmeyiz bile.


Gramsci: Her Dil Sorunu Bir Hegemonya Sorunudur

Antonio Gramsci'nin üniversitede dilbilim okuduğunu çoğu kişi bilmez. Torino'da dilbilimci Matteo Bartoli'nin öğrencisiydi. Hapishane Defterleri'ndeki hegemonya kuramının dil üzerine bu ilk çalışmalarla derin bir bağı vardır. Gramsci'yi anlamak, dil sorununu anlamaktır.

Hegemonya ve Rıza

Gramsci'nin sorusu şuydu: Batı Avrupa'da işçi sınıfı neden 1917'deki Rus işçileri gibi iktidarı alamadı? Yanıtı, burjuva iktidarının yalnızca devletin zor aygıtına dayanmadığıydı. İktidar aynı zamanda okullarda, kiliselerde, gazetelerde, derneklerde, yani sivil toplumda örülmüş bir rıza ağına dayanıyordu. Doğu'da devlet her şeydi ve sivil toplum ilkel ve dağınıktı. Batı'da ise devlet yalnızca bir ileri hendekti, arkasında sağlam bir kale ve sığınak zinciri vardı.

Hegemonya, bu rıza zincirinin adıdır. Ve rızanın en temel malzemesi, insanların dünyayı anlamlandırdıkları kavramlardır. Bu sitede Egemen Sınıfın Oyun Sahasını Reddetmek yazısında hegemonya ve pasif devrim kavramlarını Çerçeve Yasa tartışması üzerinden açmıştık. Burada dil boyutuna odaklanalım.

Herkes Filozoftur, Çünkü Herkes Konuşur

Gramsci Defterler'in felsefe üzerine notlarında şöyle başlar: Felsefenin uzmanlara ait zor bir iş olduğu önyargısını yıkmak gerekir. Herkes filozoftur, çünkü herkes bir dili konuşur ve her dil, ne kadar ilkel olursa olsun, bir dünya görüşü içerir. Gramsci bu "kendiliğinden felsefe"nin üç katmanını sayar: dilin kendisi, sağduyu ve halk dini ya da halk inançları.

Bu çok önemli bir tespittir. Bir insanın kullandığı kelimeler, onun farkında olmadan benimsediği bir dünya görüşünü taşır. "Kader", "nasip", "büyükler bilir", "her işte bir hayır vardır" gibi kelimeler ve deyimler, bir dünya görüşünün parçalarıdır. Aynı şekilde "kendi işinin patronu ol", "konfor alanından çık", "fırsat eşitliği", "yetenek savaşı" da bir dünya görüşünün parçalarıdır. Birincisi eski egemenlerin, ikincisi bugünkü egemenlerin dünya görüşüdür. Gramsci'nin deyişiyle bu sağduyu "parçalı, tutarsız ve çelişkilidir". Farklı çağlardan kalma katmanlar üst üste yığılmıştır.

Sağduyudan Sağlam Akla

Gramsci'nin en önemli dersi burada gelir. Sağduyu (senso comune) küçümsenecek ya da çöpe atılacak bir şey değildir. İçinde bir "sağlam çekirdek" vardır. Gramsci buna "buon senso", yani sağlam akıl der. Halkın gündelik deneyiminden süzülmüş, sömürüyü sezen, adaletsizliği hisseden bir çekirdek. "Zengin daha zengin, fakir daha fakir oluyor", "kanun hep zayıfa işler", "alın teri kurumadan hakkını ver" gibi sözler bu çekirdeğin ifadeleridir.

Hegemonyaya karşı mücadele, bu çekirdeği bulmak, tutarlı hale getirmek ve eleştirel bir dünya görüşüne yükseltmektir. Bu, halka dışarıdan doğru kelimeleri öğretmek değil, halkın kendi deneyiminden doğru kavramlara birlikte yürümektir. "Dil temizliği" fikrinin tehlikesi tam da buradadır: Sağduyuyu toptan kirli sayıp atmak, sağlam çekirdeği de birlikte atmak demektir.

Dil Sorunu Gündeme Geldiğinde

Gramsci Defterler'in son defterlerinden birinde (29. Defter) dilbilgisi üzerine notlar yazar. Orada çok çarpıcı bir tez öne sürer. Dil sorunu bir biçimde gündeme her geldiğinde, aslında bir dizi başka sorun gündeme gelmektedir: yönetici sınıfın oluşması ve genişlemesi, yönetici gruplarla halk kitleleri arasında daha sıkı ve güvenli ilişkiler kurma ihtiyacı. Kısacası, kültürel hegemonyanın yeniden düzenlenmesi.

Bu tez Türkiye için şaşırtıcı derecede açıklayıcıdır. Cumhuriyetin kuruluşunda Dil Devrimi, yeni bir burjuva yönetici sınıfın hegemonyasını kurma çabasının parçasıydı. 12 Eylül'den sonra "Türk-İslam sentezi" dili, yeni bir hegemonya düzenlemesinin parçasıydı. AKP döneminde "milli irade", "yerli ve milli", "beka" dili de öyle. Her yönetici blok, iktidarını sağlamlaştırırken bir sözlük kurar. 12 Eylül Dosyası'nda cuntanın "anarşi ve terör" dilinin nasıl bütün bir siyasal kuşağı suçlu ilan ettiğini, "Yerli ve Milli" Yapay Zeka İllüzyonu yazısında da bu sıfatın bugün teknolojiye nasıl yapıştırıldığını incelemiştik.

Organik Aydın ve Mevzi Savaşı

Gramsci'nin iki kavramı daha bu yazı için kilit önemdedir. Birincisi organik aydındır. Her toplumsal sınıf, kendi dünya görüşünü tutarlı hale getiren, ona bir dil kazandıran aydınlarını kendi içinden yetiştirir. Burjuvazinin organik aydınları reklamcılar, yöneticiler, ekonomistler, köşe yazarları ve bugün de "düşünce liderleri"dir. İşçi sınıfının organik aydınları ise fabrikadaki temsilci, mahalledeki öğretmen, sendikadaki eğitimci, blogdaki yazardır. Onların işi, sınıfın dağınık deneyimini ortak bir dile dökmektir.

İkincisi mevzi savaşıdır. Batı tipi toplumlarda iktidar tek bir hamleyle alınamaz. Sivil toplumun her siperinde, her kurumunda, her kelimesinde uzun ve sabırlı bir mücadele gerekir. Dil bu siperlerden biridir. Belki de en geniş olanıdır, çünkü her yerdedir.


Voloşinov: Gösterge Sınıf Mücadelesinin Arenasıdır

1929'da Leningrad'da genç bir dilbilimci, Valentin Voloşinov, Marksizm ve Dil Felsefesi adlı bir kitap yayımladı. Bu kitap, dil üzerine yazılmış en derin Marksist eserlerden biri olarak kabul edilir. (Kitabın Bahtin çevresiyle ilişkisi ve kimin yazdığı üzerine akademik tartışmalar var. Bunlar bizim konumuzu değiştirmiyor.)

Voloşinov'un temel tezi şudur: Gösterge, yani kelime, ideolojinin maddi bedenidir. İdeoloji kafanın içinde soyut bir şey olarak yaşamaz. Kelimelerde, sözcelerde, konuşmalarda, yazılarda maddi olarak var olur. Bu yüzden ideolojiyi incelemek, göstergeyi incelemektir.

Ardından en önemli tezini getirir: Göstergenin çok vurgulu olması. Aynı dili farklı sınıflar konuşur. Bu yüzden aynı kelime farklı sınıfların ağzında farklı vurgular taşır. Voloşinov'un deyişiyle, her ideolojik gösterge farklı yönlere çekilen vurguların kesiştiği yerdir. Gösterge, sınıf mücadelesinin arenası haline gelir.

Egemen sınıf ise ne yapar? Göstergeye sınıflar üstü, ebedi bir nitelik kazandırmaya, içindeki sınıfsal mücadeleyi bastırmaya, onu tek vurgulu hale getirmeye çalışır. Kelimenin "doğru anlamı" egemenlerin anlamı olarak sabitlenir. Ama Voloşinov'a göre bu hiçbir zaman tam olarak başarılamaz. Kriz dönemlerinde, devrimci anlarda, bastırılmış vurgular yeniden yüzeye çıkar.

Bu teorinin bizim için pratik sonucu büyüktür. Bazı kelimeleri düşmana terk etmemeliyiz.

"Özgürlük" kelimesini düşünün. Liberaller onu "piyasa özgürlüğü", "girişim özgürlüğü", "seçme özgürlüğü" olarak tek vurgulu hale getirmeye çalıştı. Ama bu kelime aynı zamanda kölelerin, serflerin, sömürgelerin, grevcilerin kelimesidir. Onu terk etmek, egemenlerin vurgusunu kabul etmek demektir.

"Demokrasi" kelimesini düşünün. Burjuvazi onu dört ya da beş yılda bir sandığa gitmek olarak daraltmaya çalıştı. Ama bu kelimenin içinde halkın kendi kendini yönetmesi, işyeri demokrasisi, konsey demokrasisi vurgusu da var. Sırbistan'daki plenumları anlattığımız yazıda bu vurgunun hala canlı olduğunu görmüştük.

"Millet", "halk", "vatan" kelimelerini düşünün. Milliyetçiler bu kelimeleri tek vurgulu hale getirmeye çalışıyor. Ama "halk" kelimesinin içinde sınıf vurgusu, "vatan" kelimesinin içinde de ekmeği, toprağı ve emeği savunma vurgusu yaşar. Nazım Hikmet "vatan" kelimesini kullanmaktan çekinmedi. Ama onu kimin vatanı olduğunu sorarak kullandı.

Bir kelimeyi terk etmek ile bir kelimeyi kazanmak arasındaki ayrım, dil eleştirisinin en zor yargısıdır. Genel bir ölçüt önerebiliriz: Kelimenin içinde ezilenlerin bir mücadele hafızası varsa, o kelime kazanılacak bir mevzidir. Kelime yalnızca egemen ilişkiyi tarif etmek için icat edilmişse ("insan kaynakları" gibi), o kelime terk edilir ve yerine ilişkiyi doğru adlandıran bir kelime konur.


Doğallaştırma, Zehir, Örtmece ve Kapalı Dil

Yirminci yüzyılda dört düşünür, hegemonya dilinin işleyişini farklı açılardan gözlemledi. Hiçbiri tam anlamıyla bizim saflarımızdan değildi. Bazıları Soğuk Savaş'ta karşı tarafın da kullandığı isimlerdir. Ama gözlemleri değerlidir ve onları sınıf bakışıyla okuyabiliriz.

Barthes: Mit, Tarihi Doğaya Çevirir

Roland Barthes 1957'de Mitolojiler'i yayımladı. Bu kitapta Fransız gündelik hayatının sıradan nesnelerini (bir deterjan reklamını, bir güreş gösterisini, bir dergi kapağını) inceledi ve hepsinde aynı mekanizmayı buldu: Mit, tarihsel olanı doğal olana çevirir. Mit, siyasetten arındırılmış sözdür.

Barthes'ın en keskin tespitlerinden biri şudur: Burjuvazi, adının konmasını istemeyen sınıftır. Burjuva toplumunda her şey burjuvadır ama hiçbir şey kendini burjuva olarak adlandırmaz. Burjuva ahlakı "ahlak", burjuva ekonomisi "ekonomi", burjuva hukuku "hukuk", burjuva aklı "sağduyu" olarak sunulur. Egemen sınıf adsız kalarak evrenselleşir.

Bu tespit Türkiye için de geçerlidir. Gazeteler "ekonominin" ne istediğini yazar, hangi sınıfın ne istediğini yazmaz. "Toplumun" değerlerinden söz edilir, hangi sınıfın değerleri olduğu sorulmaz. Bu yüzden hegemonya diline karşı ilk iş, adsız kalanı adlandırmaktır.

Klemperer: Kelimeler Küçük Dozlarda Arsenik Gibidir

Victor Klemperer, Dresden'de Roman dilleri ve edebiyatı okutan Yahudi bir profesördü. Nazi döneminde kürsüsünden atıldı, evinden çıkarıldı, zorla çalıştırıldı ve hayatta kaldı. Bu yıllar boyunca gizlice bir günlük tuttu. 1947'de yayımladığı LTI: Üçüncü Reich'ın Dili kitabı, faşizmin dili nasıl ele geçirdiğini içeriden gözlemleyen eşsiz bir tanıklıktır.

Klemperer'in en çok alıntılanan tespiti şudur: Kelimeler küçük dozlarda arsenik gibi olabilir. Fark edilmeden yutulur, önce hiçbir etkisi yokmuş gibi görünür, bir süre sonra zehir etkisini gösterir. Nazizm insanların aklına uzun nutuklarla değil, milyonlarca kez tekrarlanan tek tek kelimelerle, deyimlerle, cümle kalıplarıyla girdi. İnsanlar bunları mekanik ve bilinçsiz biçimde benimsedi.

Klemperer'in gözlemlediği bir şey daha var: Faşist dil, Nazi karşıtlarının dilini bile ele geçirdi. Rejime karşı olan insanlar bile, farkında olmadan rejimin kelimeleriyle konuşmaya başladı. Bu, bizim için çok önemli bir uyarıdır. Hegemonya dili yalnızca karşımızda durmaz, içimize de sızar. Fütürizmden Tekno-Faşizme yazısında faşist gelecek dilinin bugün teknoloji patronlarının ağzında nasıl yeniden konuştuğuna değinmiştik.

Orwell: Örtmece ve Sorumluluğun Gizlenmesi

George Orwell'in 1946 tarihli "Siyaset ve İngiliz Dili" denemesi, siyasal dilin yalanları doğru gibi, cinayeti saygın gibi göstermek için tasarlandığını söyler. Orwell örneklerini döneminin sömürgeci savaşlarından verir. Savunmasız köyler havadan bombalanır, halk kırlara sürülür, kulübeler ateşe verilir ve buna "barış sağlama" denir. Milyonlarca köylünün toprağı elinden alınır ve buna "nüfus transferi" ya da "sınır düzeltmesi" denir.

Orwell'i okurken dikkatli olmak gerekir. 1984'teki "Yenisöylem" (Newspeak) Soğuk Savaş boyunca neredeyse yalnızca sosyalist ülkelere yöneltilen bir silah olarak kullanıldı. Orwell'in kendisi de son yıllarında İngiliz devletine "şüpheli" yazar ve gazetecilerin listesini verdi. Ama "Siyaset ve İngiliz Dili" denemesindeki gözlemlerin çoğu tam da Batı kapitalizminin, sömürgeciliğin ve emperyalist savaşın diline yöneliktir. Bu gözlemleri sınıf bakışıyla okumak, Orwell'i Soğuk Savaşçıların elinden almak demektir.

Bugün Orwell'in örneklerine yenilerini ekleyebiliriz: "Sivil kayıp" yerine "ikincil hasar", "işten çıkarma" yerine "yeniden yapılanma", "ücret kesintisi" yerine "maliyet optimizasyonu", "yoksullaşma" yerine "kemer sıkma", "gözetim" yerine "güvenlik".

Marcuse: Kapalı Dil ve Tek Boyutlu Düşünce

Herbert Marcuse 1964'te Tek Boyutlu İnsan'ı yayımladı. Kitabın bir bölümü doğrudan dile ayrılmıştır: "Söylemin Kapanması". Marcuse'ye göre ileri kapitalist toplum, dilin eleştirel boyutunu, yani mevcut olanın ötesini düşünme yeteneğini aşındırır. Kelimeler işlevselleşir. Bir kavram artık bir şeyi açıklamaz, yalnızca onu tanımlar ve tekrar eder. Kısaltmalar, sloganlar ve sabit imgeler, kavramın tarihini ve çelişkisini siler.

Marcuse'nin örneği "özgür dünya"dır. Bu ifade, sorgulanamaz bir bütün olarak tekrarlanır. "Özgür" ile "dünya" arasındaki gerilim, yani o dünyada kimin ne kadar özgür olduğu sorusu, ifadenin içinde kapanır. Bugün aynı işlevi gören ifadeler: "serbest piyasa", "kural temelli düzen", "sorumlu yapay zeka", "paydaş kapitalizmi". Kapitalizmi Biz Gömeceğiz ve Yapay Zeka Zirveleri Neyi Satıyor? yazılarında bu kapalı ifadelerin teknoloji dünyasında nasıl çoğaldığını görmüştük.


Kim Konuşabilir? Bourdieu, Wittgenstein ve Meşru Dil

İki düşünür daha soruyu farklı bir yere taşıyor: Yalnızca ne söylendiği değil, kimin söyleyebildiği.

Pierre Bourdieu, Dil ve Simgesel İktidar kitabında "meşru dil" kavramını geliştirdi. Her toplumda bazı konuşma biçimleri "doğru", "düzgün", "kültürlü" sayılır, diğerleri ise "kaba", "yerel", "eğitimsiz". Bu ayrım dilbilimsel değil toplumsaldır. Meşru dil, egemen sınıfların konuşma biçimidir ve okul aracılığıyla herkese dayatılır. Simgesel iktidar, bu dayatmanın dayatma olarak görülmemesine, doğal bir üstünlük olarak tanınmasına dayanır.

Bu tespitin Türkiye'de çok somut bir karşılığı var. Bir televizyon tartışmasında Kürt aksanıyla, Karadeniz aksanıyla ya da işçi ağzıyla konuşan bir insanın sözü, aynı şeyi "İstanbul Türkçesiyle" söyleyen birinin sözünden daha az ciddiye alınır. Bu yüzden hegemonya diliyle mücadele yalnızca kelime seçimi değildir. Kimin konuşmaya, kimin dinlenmeye hakkı olduğu meselesidir. Bourdieu'yu Marksist kuramın tamamlayıcısı olarak okuyabiliriz. Ama onun "alanlar" ve "sermaye türleri" çoğulluğu içinde sınıf mücadelesinin merkeziliğini yitirme eğilimine karşı dikkatli olmamız gerekir.

Ludwig Wittgenstein ilk eseri Tractatus'ta "Dilimin sınırları dünyamın sınırları demektir" diye yazdı. Bu cümle çok alıntılanır ve genellikle bireysel bir şey olarak okunur. Ama Wittgenstein'ın sonraki eseri Felsefi Soruşturmalar daha ilginç bir şey söyler: Bir kelimenin anlamı, onun dildeki kullanımıdır. Ve dil kullanımları "yaşam biçimleri"nin parçalarıdır.

Wittgenstein'ın bu ikinci düşüncesi, istemeden de olsa, Marx'ın "pratik bilinç" tezine yaklaşır. Kelimeler sözlükte değil, yaşamda anlam kazanır. Öyleyse kelimelerin anlamını değiştirmek, yaşam biçimlerini değiştirmekten ayrılamaz. Bir kelime, onu kullanan insanların ortak pratiği değiştiğinde anlam değiştirir. Bu, yazının başındaki "önce" itirazının felsefi temellerinden biridir.


Bugünün Hegemonya Dili: Dört Sözlük

Şimdi felsefi araçlarımızla bugüne dönelim. Türkiye'de ve dünyada bugünkü hegemonya dilini dört büyük sözlük altında toplayabiliriz. Her birinin altında yatan ilişkiyi ve o ilişkiyi doğru adlandırmanın yolunu tabloda gösteriyoruz.

Hegemonya dilinde ne deniyor?Gizlenen ilişki ve onu adlandırmanın yolu
İşyeri sözlüğü
İnsan kaynaklarıİnsan bir girdiye, bir hammaddeye indirgenir. "Personel işleri" ya da açıkça "işçi ve emekçi işleri"
Çalışan, beyaz yaka, ekip arkadaşıOrtak sınıf konumu dağıtılır. İşçi, emekçi, ücretli
İşveren / iş alanİlişki tersyüz edilir (Engels'in uyarısı). Patron, işletme sahibi
EsneklikGüvencesizlik, iş güvencesinin kaldırılması
Kendi işinin patronu, esnaf kurye, partnerGizlenmiş işçilik, sahte serbest çalışma
Yetenek savaşı, insan sermayesiEmek gücü piyasası, emek gücünün metalaşması
Aile gibiyizÜcretsiz fazla mesai ve sendikasızlığın duygusal kılıfı
Ekonomi sözlüğü
Piyasalar tedirgin, piyasa cezalandırdıBelirli sermaye sahiplerinin kararları doğa olayı gibi anlatılır. Sahiplerin adı verilir
Reform, yapısal dönüşümKazanılmış hakların kesintisi
Kemer sıkma, mali disiplinKrizin bedelinin emekçiye ödetilmesi
İstihdam yaratmakEmeğe ihtiyaç duyan sermaye bir "bağışçı" gibi sunulur
Kayıt dışıSigortasız çalıştırma, yani patronun suçu, işçinin "durumu" gibi anlatılır
Kamu-özel işbirliğiKamu kaynağının özel sermayeye garantili aktarımı
Devlet ve güvenlik sözlüğü
Terör, terörist (her muhalif için)Siyasal muhalefetin suçlulaştırılması
Bekaİktidarın devamı, ülkenin varlığı ile eşitlenir
Milli iradeSeçim sonucu, toplumun tamamının iradesi gibi sunulur
Kentsel dönüşümRant ve yoksulların yerinden edilmesi
Kamu düzeni, huzurToplantı ve gösteri hakkının kısıtlanması
Teknoloji sözlüğü
Yapay zeka işinizi elinizden alacakKararı makine değil sermaye verir. "Patronlar yapay zekayı bahane ederek işten çıkarıyor"
BulutBelirli şirketlere ait fiziksel veri merkezleri, enerji ve su tüketimi
Kullanıcı, içerik üreticisiÜcretsiz veri ve içerik emeği verenler
Paylaşım ekonomisiPlatform tekelleri
Sorumlu yapay zeka, güvenlikTekelin kendi kendini denetlediği iddiası
Akıllı (telefon, şehir, saat)Gözetim cihazı ve gözetim altyapısı

Bu tablonun her satırı bu sitede ayrı bir yazının konusu oldu. "Kendi işinin patronu" dilinin arkasındaki ilişkiyi GİG Ekonomisi Dosyası'nda, "kentsel dönüşüm"ün arkasındaki rantı Bina Kendiliğinden Yıkılmaz yazısında, "sorumlu yapay zeka" söyleminin tekelin kendini aklama grameri olduğunu "Hepsini Durdurduk" yazısında, "tsunami" metaforunun neyi gizlediğini "Yapay Zeka Tsunamisi" Neyi Gizliyor? yazısında incelemiştik. "Aile" kelimesinin bir ahlaki panik aracı olarak nasıl kullanıldığını da Kimin Ailesi Güvende? yazısında görmüştük.

Tabloyu okurken bir şeye dikkat edin: Hegemonya dilindeki kelimelerin hemen hepsinde fail yoktur ya da fail yer değiştirmiştir. Piyasa tedirgindir, ama kim? İstihdam yaratılır, ama kim kimin emeğini satın alıyor? Yapay zeka işi alır, ama kararı kim verir? Bu dilbilgisel ayrıntı, hegemonya dilinin en temel tekniğidir.


Algoritma Çağında Dil: Yeni Bir Katman

Gramsci'nin, Voloşinov'un, Barthes'ın hiç görmediği bir dünyada yaşıyoruz. Bugün dilin dolaşımı büyük ölçüde birkaç teknoloji tekelinin elindeki platformlardan geçiyor. Bu, hegemonya diline üç yeni katman ekliyor.

Birinci Katman: Görünürlüğün Denetimi

Platform algoritmaları hangi kelimenin görünür, hangisinin görünmez olacağına karar veriyor. Bunun en çarpıcı sonucu, dünyada "algospeak" denen yeni bir dilin doğmasıdır. İnsanlar algoritmanın cezalandırdığı kelimelerden kaçınmak için kelimeleri bozuyor, harflerin yerine rakam koyuyor, dolaylı ifadeler icat ediyor. Ölüm, savaş, cinsellik, belirli siyasal adlar bu kaçışın hedefi.

Bu, Thukydides'in gözlemlediği şeyin tersten bir versiyonudur. Burada kelimelerin anlamı çatışmanın içinde değişmiyor, kelimeler bir şirketin kural kitabına göre bastırılıyor. Sosyal Medyada Yaş Doğrulama ve Otuz Bir Puan yazılarında Türkiye'de bu denetimin nasıl devlet sansürüyle iç içe geçtiğini anlatmıştık.

İkinci Katman: Ortalamanın Makinesi

Büyük dil modelleri, insanlığın yazdığı devasa bir metin yığınından öğreniyor. Bu yığının içinde egemen dilin ağırlığı ezicidir. Çünkü yazıya geçenler, yayımlananlar, internete konanlar çoğunlukla meşru dilin sahiplerinin metinleridir. Model bu yığının istatistiksel ortalamasını üretir. Yani hegemonya dilini otomatik olarak yeniden üretmeye çok yatkındır.

Makinenin Sesi Kimin Sesi? yazısında Martin Fowler'ın "LLM sesi" gözleminden yola çıkarak bu sorunu tartışmıştık. Burada eklenecek olan şu: Milyonlarca insan e-postalarını, raporlarını, ödevlerini, hatta sevgi mesajlarını aynı modellerle yazdığında, dilin çok vurgululuğu tehlikeye girer. Voloşinov'un sınıf mücadelesi arenası olarak tarif ettiği gösterge, tek bir şirketin modelinin ortalamasına doğru çekilir. Bu, tarihte görülmemiş bir tek vurgululuk riskidir.

Bu yazıyı yazarken de bu riskin farkındayız. Dil modelleriyle çalışmak bir araç kullanmaktır. Ama aracın içindeki egemen sesi duymak, onu düzeltmek ve kendi sesimizi korumak bizim işimizdir. Bilişsel Teslimiyetin Sınıfı yazısında bu teslimiyetin sınıfsal anlamını tartışmıştık.

Üçüncü Katman: Kelimelerin Mülkiyeti

Kelimeler artık yalnızca söylenmiyor, aynı zamanda mülk haline geliyor. Markalar, ticari unvanlar, alan adları, hashtag kampanyaları. Bir kelimenin hangi anlamda arama motorunda üst sıraya çıkacağı, o kelimeye kimin daha fazla para ödediğine bağlı. Google yapay zeka özetleri üzerine yazdığımız yazıda, Google'ın yapay zeka özetlerinin gazetecilik emeğinin dilini nasıl kendi ürününe çevirdiğini görmüştük. Bu, dilin çitlenmesidir. Bilgi müştereklerinin savunusu, aynı zamanda dilin müşterek olarak savunusudur.


Kozmik Kıyamet, Donmuş Tarih: Popüler Bilimin Geleceksizlik Dili

Hegemonya dilinin bugün en etkili taşıyıcılarından biri, ilk bakışta hiç siyasal görünmeyen bir alandır: popüler bilim. Milyonlarca genç, evreni, evrimi, yapay zekayı ve geleceği büyük ölçüde YouTube kanallarından, podcast'lerden ve kısa videolardan öğreniyor. Bu kanalların çoğu iyi niyetle, emekle ve gerçek bir bilgi aşkıyla çalışıyor. Ama iyi niyet, dilin içindeki egemen sesi kendiliğinden temizlemez.

Bir Tuhaf Asimetri

Popüler bilim içeriklerinde dikkat çekici bir asimetri var. Aynı kanal, beş milyar yıl sonra Güneş'in kırmızı bir deve dönüşüp Dünya'yı yutacağını, evrenin trilyonlarca yıl sonra ısı ölümüyle soğuyacağını, galaksilerin nasıl çarpışacağını büyük bir rahatlık ve hayal gücüyle anlatır. Ama iki yüz yıl sonrasının dünyasını anlatmaya geldiğinde hayal gücü birden tükenir. O dünyada hala şirketler, hisse senetleri, patentler, maaşlar ve "kullanıcılar" vardır. İnsanlık Mars'ı "kolonileştirir". Asteroitlerde "trilyon dolarlık" madencilik yapılır. Yapay zeka "işlerimizi alır" ve izleyiciye "peki sen ne yapacaksın?" diye sorulur.

Yani doğa milyarlarca yıl boyunca değişir, ama mülkiyet ilişkileri hiç değişmez. Yıldızlar doğar ve ölür, ama borsa sonsuza kadar açık kalır. Kozmik zaman sonsuz bir hareket olarak, tarihsel zaman ise donmuş bir an olarak anlatılır.

Bu asimetri, Barthes'ın "mit" dediği şeyin tam kendisidir. Doğa yasaları, gerçekten değiştirilemez oldukları için değiştirilemez olarak anlatılır. Bu doğrudur. Ama toplumsal ilişkiler de aynı ses tonuyla, aynı bilimsel otoriteyle, sanki birer doğa yasasıymış gibi anlatılır. Tarihsel olan doğallaştırılır. Termodinamiğin ikinci yasası ile kapitalizmin kar yasası aynı videoda, aynı anlatıcının sesinde, aynı kesinlikle sunulur. İzleyici ikisi arasındaki farkı göremez, çünkü dil o farkı göstermez.

Fredric Jameson'ın gözlemi, sonradan Mark Fisher'ın Kapitalist Gerçekçilik kitabıyla yaygınlaşmıştı: Dünyanın sonunu hayal etmek, kapitalizmin sonunu hayal etmekten daha kolay. Fütürizmden Tekno-Faşizme yazısında bu cümleyi tekno-patronların gelecek tasarımı üzerinden tartışmıştık. Popüler bilim içeriklerinde bu cümle neredeyse kelimesi kelimesine somutlaşır: Dünyanın sonu ayrıntılı, renkli ve bilimsel olarak anlatılır, kapitalizmin sonu ise hiç akla gelmez.

Geleceksizlik Kurgusunun İki Yüzü

Popüler bilimin gelecek anlatısı genellikle iki biçimde karşımıza çıkar. Birbirine zıt görünürler ama aynı şeyi söylerler.

Birincisi kıyamet anlatısıdır. İklim çöküşü, kontrolden çıkan yapay zeka, çarpacak asteroit, "Büyük Filtre" adı verilen ve uygarlıkların kendilerini kaçınılmaz olarak yok ettiğini öne süren varsayım. Bu anlatıda gelecek bir tehdittir ve insanlar o tehdidin karşısında çaresiz izleyicilerdir.

İkincisi tekno-cennet anlatısıdır. Tekillik, ölümsüzlük, Mars şehirleri, bolluk ekonomisi, her şeyi çözen süper zeka. Bu anlatıda gelecek bir armağandır ve o armağanı teknoloji şirketleri getirecektir.

İki anlatının ortak noktası şudur: Geleceği biz yapmayız. Ya bize bir felaket olarak gelir ya da bir şirketin ürünü olarak sunulur. Her iki durumda da kolektif insan eylemi, yani örgütlenme, mücadele ve toplumsal dönüşüm, anlatının dışında kalır. Bu, geleceksizlik kurgusudur: Gelecek bol bol anlatılır ama gelecekte bizim bir rolümüz yoktur.

Bu anlatıların öznesi de dikkat çekicidir: "insanlık". "İnsanlık Mars'a gidecek", "insanlık yapay zekayla yüzleşecek", "insanlık iklim krizini çözemezse...". Oysa Mars'a gitme kararını insanlık değil, birkaç milyarderin şirketi veriyor. Yapay zekanın nasıl geliştirileceğine insanlık değil, beş ya da altı tekel karar veriyor. İklim krizinin baş sorumluları da insanlığın tamamı değil, belirli şirketler ve devletler. "İnsanlık" kelimesi, Barthes'ın deyişiyle adının konmasını istemeyen sınıfın en kullanışlı kılığıdır. Fail herkes olunca, aslında kimse değildir.

Bilim ile İdeolojinin Karışması

Bir örnek bu karışmanın ne kadar ince olduğunu gösterir. Popüler bilimde uygarlıkların gelişmişliğini ölçmek için sık kullanılan bir ölçek var: Kardaşev ölçeği. 1964'te Sovyet astrofizikçi Nikolay Kardaşev'in önerdiği bu ölçek, uygarlıkları kullanabildikleri enerji miktarına göre sınıflandırır. Gezegeninin enerjisini kullanan uygarlık birinci tip, yıldızının enerjisini kullanan ikinci tip, galaksisinin enerjisini kullanan üçüncü tiptir.

Kardaşev bu ölçeği aslında başka uygarlıkların sinyallerini aramak için, yani bir gözlem aracı olarak önerdi. Ama popüler bilimde bu ölçek bir ilerleme ölçütüne, hatta insanlığın hedefine dönüşür. Bir uygarlık ne kadar enerji tüketiyorsa o kadar "ileri"dir. Bu, sınırsız büyüme ve birikim mantığının kozmik ölçeğe taşınmasıdır. Neden bir uygarlığın gelişmişliği, üyelerinin ne kadar özgür zamana sahip olduğuyla, bilginin ne kadar paylaşıldığıyla, kimsenin aç kalmadığı bir düzen kurup kuramadığıyla ölçülmez?

Bu örneğin bir dürüstlük notu da var: Ölçeği öneren bir Sovyet bilim insanıydı. Demek ki büyümeyi ve enerji tüketimini ilerlemeyle eşitleyen üretimci bakış yalnızca Batı şirketlerinin değil, yirminci yüzyıl sosyalizminin de bir zaafıydı. Hegemonya dilinden kurtulmak, kendi geleneğimizin bu tür kalıntılarını da görmeyi gerektirir.

Doğa bilimlerinin otoritesi, toplumsal varsayımlara ödünç verildiğinde ideoloji bilim kılığına girer. Güneş'in ömrü hakkında söylenen bilimsel bilgidir. "İnsan doğası rekabetçidir, bu yüzden her toplum hiyerarşiktir" gibi bir cümle ise bilim kılığında bir dünya görüşüdür. Popüler bilim içeriklerinde bu iki tür cümle çoğu zaman yan yana, aynı güvenle ve aynı arka plan müziğiyle sunulur.

Neden Bu Dile Takılıyorlar?

Popüler bilim kanallarının bu dile takılmasının nedenleri, kişisel zaaflardan çok yapısal koşullardır.

Finansman. Kanalların büyük bölümü sponsorluklarla, reklam gelirleriyle ve büyük vakıfların bağışlarıyla ayakta durur. Sponsorların çoğu teknoloji, finans ya da eğitim teknolojisi şirketleridir. Bir kanalın kendisini finanse eden şirketlerin gelecek tasavvurunu sorgulaması zordur. Bunun için doğrudan bir sansüre gerek yoktur. Kendiliğinden bir öz denetim yeter.

Algoritma. Platformlar korku ve hayranlık uyandıran içerikleri ödüllendirir. "Dünyanın sonu" ve "inanılmaz gelecek" başlıkları, "mülkiyet ilişkileri nasıl dönüşebilir?" başlığından çok daha fazla izlenir. Kanallar, farkında olmadan, algoritmanın sevdiği geleceği anlatmaya yönelir.

Kaynaklar. Gelecek üzerine anlatıların büyük bölümü, Silikon Vadisi şirketlerinin raporlarından, onların finanse ettiği düşünce kuruluşlarından ve İngilizce popüler bilim kitaplarından beslenir. Bu kaynaklarda "uzman" olarak konuşan kişilerin büyük bölümü ya şirket araştırmacısıdır ya da şirketlerle iç içe çalışan akademisyendir. Gramsci'nin diliyle söylersek, bunlar tekno-sermayenin organik aydınlarıdır.

Sınıfsal konum. Türkiye'de Bilim İletişiminin Sınıfsal Konumu yazısında tartıştığımız gibi, bilim iletişimcileri çoğu zaman eğitimli orta sınıfın bakış açısını taşır. Bu bakış açısında kapitalizm sorgulanacak bir ilişki değil, bilimin içinde çalıştığı doğal ortamdır.

Bu sitede Evrim Ağacı'nın iki videosunu bu açıdan incelemiştik. "Muhalefet Partileri Neden Kazan(a)mıyor?" videosu termodinamik, evrimsel biyoloji ve oyun teorisiyle zekice bir model kuruyordu, ama içinde "sınıf" kelimesi hiç geçmiyordu. "Yapay Genel Zeka Geldiğinde Ne Yapacaksın?" videosu ise otuz kırk yıl sonrasının işçisiz fabrikalarını büyük bir hayal gücüyle anlatıyordu. Ama o fabrikaların kimin mülkü olduğu hiç değişmemişti ve soru yalnızca bireye soruluyordu: Sen ne yapacaksın? Makineler değişiyor, mülkiyet donmuş kalıyor. Bu iki video, yukarıda anlattığımız asimetrinin Türkiye'deki en görünür örnekleridir. Kanalı düşman ilan ettiğimiz için değil, milyonlarca gence ulaştığı ve bu yüzden dilinin sorumluluğu büyük olduğu için bu eleştiriyi yaptık.

Alternatif Çevrelerin Tuzağı

Asıl tehlikeli olan, bu çerçevenin yalnızca popüler bilim izleyicilerini değil, başka bir dünya kurma iddiasındaki çevreleri de içine çekmesidir. Kapitalizme karşı olduğunu söyleyen pek çok çevre, gelecek üzerine düşünürken farkında olmadan egemenlerin kurduğu çerçevenin içinde düşünüyor. Lakoff'un uyarısını hatırlayalım: Bir çerçeveye karşı çıkmak için bile onun kelimelerini kullanırsanız, çerçeveyi güçlendirirsiniz.

Bu tuzağın birkaç tanıdık biçimi var.

Kaçınılmazlığı kabul etmek. "Yapay genel zeka geliyor, tekillik yaklaşıyor, işlerin çoğu yok olacak" önermesini olduğu gibi kabul edip yalnızca "bunun nimetleri nasıl paylaşılacak?" diye sormak. Bu soru değerlidir, ama gündemi belirleyen şirketlerin zaman çizelgesini, terimlerini ve kehanetlerini de beraberinde taşır. Teknolojinin hangi yönde gelişeceği, kimin için gelişeceği ve hangi hızla gelişeceği sorusu, yani asıl siyasal soru, kaçınılmazlık varsayımının içinde kaybolur.

Egemen kavramları eleştirel sanarak kullanmak. Yuval Noah Harari'nin "gereksizler sınıfı" kavramı bunun iyi bir örneğidir. Kavram eleştirel bir uyarı gibi görünür, ama işi olmayan insanları "gereksiz" olarak adlandırır, yani insanı yalnızca sermayenin ihtiyacı açısından tanımlar. Biz de bu kavramı tırnak içinde, eleştirmek amacıyla başlıklarımıza taşıdık. Ama tırnak içinde bile olsa bir kavramı tekrar etmek, onun dolaşımına katkıda bulunmaktır.

Ufku tüketim düzeyinde kurmak. Evrensel temel gelir tartışması önemlidir ve bugünün koşullarında savunulabilecek talepler içerir. Ama "gelecekte makineler üretecek, biz de temel gelirle yaşayacağız" tasavvuru, insanları üretimin ve kararın dışında, yalnızca birer tüketici olarak konumlandırır. Mülkiyet yine birkaç elde kalır, halka da bir harçlık düşer. Bu bir alternatif dünya değil, aynı dünyanın daha kibar bir yönetim biçimidir.

Kıyamet diliyle mobilize etmek. "Her şey çöküyor", "çok geç kaldık", "son on yıl" gibi ifadeler bir aciliyet duygusu yaratmak için kullanılır. Ama sürekli tekrarlandığında bu dil umutsuzluk ve hareketsizlik üretir. Her şey zaten çöküyorsa örgütlenmenin anlamı kalmaz. Geleceksizlik kurgusu, en iyi niyetli ellerde bile geleceksizliği üretir.

Aynı ölçütlerle alternatif kurmak. Platform tekellerine karşı alternatif kuran çevrelerin, başarılarını aynı takipçi sayısı, aynı etkileşim oranı, aynı büyüme hızıyla ölçmesi. Ya da "yerli ve milli" bir alternatif adına, aynı modelin ulusal bir bayrak altında kopyalanması. Biçim değişir, ölçüt aynı kalır.

Bu tuzakların ortak kökü şudur: Soruyu kim soruyorsa, yanıtın sınırlarını da o çizer. "Yapay zeka geldiğinde ne yapacaksın?" sorusu, yapay zekanın kimin elinde geleceğini sormaz. "İnsanlık Mars'a nasıl gidecek?" sorusu, insanlığın Dünya'da nasıl yaşadığını sormaz. Alternatif bir dünya kurmak, önce bu soruların kendisini değiştirmekle başlar. "Ne yapacaksın?" yerine "ne yapacağız, kimin mülkiyetinde, kimin kararıyla?" diye sormak.

Geleceği Geri Almak

Peki bu çerçeveden nasıl çıkarız? Felsefe burada da bize araç sunuyor.

Ernst Bloch Umut İlkesi'nde soyut ütopya ile somut ütopya arasında bir ayrım yapar. Soyut ütopya, bugünün koşullarıyla hiçbir bağı olmayan, gökten inen bir hayaldir. Somut ütopya ise bugünün içinde zaten filizlenmekte olan olanakların ileriye doğru uzatılmasıdır. Özgür yazılım, Vikipedi, kooperatifler, iş gününü kısaltma mücadeleleri, bilgi müşterekleri. Bunlar uzak bir geleceğin değil, bugünün içindeki geleceğin işaretleridir.

Marx 1859'da Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı'nın önsözünde bu fikrin temelini atmıştı: İnsanlık önüne her zaman ancak çözebileceği görevleri koyar. Çünkü yakından bakıldığında, görevin kendisi ancak onu çözecek maddi koşullar zaten var olduğunda ya da oluşmaya başladığında ortaya çıkar. Bugün bütün insanlığı doyuracak üretim kapasitesi, bütün bilgiyi herkesle paylaşacak iletişim altyapısı, iş gününü radikal biçimde kısaltacak teknoloji zaten var. Eksik olan teknik değil, mülkiyet ilişkileridir. Bu, geleceksizlik kurgusunun gizlediği en önemli gerçektir.

Bilimkurgu yazarı Ursula K. Le Guin, 2014'teki bir ödül konuşmasında şöyle demişti: Kapitalizm içinde yaşıyoruz ve onun gücü kaçınılmaz görünüyor. Ama kralların tanrısal hakkı da bir zamanlar öyle görünüyordu. Le Guin'in kendi romanı Mülksüzler, mülkiyetin olmadığı bir toplumu bütün çelişkileriyle hayal etmeye cesaret eden ender eserlerden biridir. Sovyet yazar İvan Yefremov da Andromeda Bulutsusu'nda (1957) sömürünün ortadan kalktığı bir geleceği ayrıntılı biçimde düşünmeye çalışmıştı. Bu eserlerin hepsi kusursuz değildir. Ama hepsi, geleceği şirketlerin diliyle değil, özgürleşmenin diliyle anlatmaya cesaret eder. Ekim'den Sonsuzluğa yazısında devrimin gündelik hayatı nasıl yeniden hayal ettiğini bu açıdan okumuştuk.

Bu yüzden önerimiz şu: Popüler bilim içeriklerini izlerken, bir gelecek anlatısı dinlerken, hatta kendi gelecek tasarımlarımızı yaparken üç soru soralım.

  1. Bu gelecekte mülkiyet kimin? Fabrikalar, veri merkezleri, uzay gemileri, toprak, bilgi kimin elinde?
  2. Kararı kim veriyor? "İnsanlık", "teknoloji", "piyasa" gibi öznesiz öznelerin arkasında hangi kurumlar ve hangi insanlar var?
  3. Hangi kelime bugünden taşınmış? Kolonileştirmek, pazar, kullanıcı, verimlilik, rekabet. İki yüz yıl sonrasının dünyasında bu kelimelerin hala geçerli olması gerekiyor mu?

Bu sorular, bilim sevgisini küçümsemek için değil, onu tamamlamak için sorulur. Evrenin milyarlarca yıllık tarihini merakla öğrenen bir genç, kendi toplumunun önümüzdeki yüz yılını da aynı merakla ve aynı özgürlükle düşünebilmelidir. Gökyüzüne bakan göz, yeryüzündeki mülkiyete de bakabilmelidir. Bilim, doğanın yasalarını öğretir. Ama toplumun yasalarının doğa yasası olmadığını, onları insanların yaptığını ve insanların değiştirebileceğini hatırlamak da bilimsel bir tutumdur.


Kendi Aynamız: Hegemonya Bizim Ağzımızda da Konuşur

Klemperer'in uyarısını hatırlayalım: Faşizmin dili, ona karşı olanların ağzına da yerleşti. Hegemonya diline karşı mücadele, önce başkalarının değil, kendi dilimizin eleştirisiyle başlar. Bu konuda dürüst olmamız gerekiyor.

Birincisi: "Sorun" kalıbı. Dilimize Özen yazısında anlattık. "Kadın sorunu", "Kürt sorunu", "göçmen sorunu" kalıbı bir topluluğu sorunun kendisi yapar. Bu kalıbı devletten öğrendik ve farkında olmadan taşıdık.

İkincisi: Jargon şişkinliği. Bu sitenin ilk aylarındaki yazı başlıklarına bakın. "Epistemolojik ve militan bir müdahale", "diyalektik materyalist analiz", "sınıfsal ve diyalektik miras" gibi ifadeler neredeyse her başlıkta. Bu kelimelerin her biri değerli kavramlardır. Ama her cümleye serpiştirildiklerinde anlam taşımayı bırakır, bir aidiyet işaretine dönüşürler. Bu da Bourdieu'nun anlattığı meşru dilin bir başka biçimidir: "Biz bu kelimeleri bilenleriz." Sonraki aylarda dilimizi sadeleştirmeye çalıştık. Ama bu bir kere yapılıp biten bir iş değil.

Üçüncüsü: Askeri metaforlar. Cephe, barikat, siper, mevzi, militan, nefer. Bu kelimelerin bir tarihi var ve o tarihe saygı duyuyoruz. Gramsci'nin "mevzi savaşı" bile askeri bir metafordur. Ama her şeyi savaş diliyle anlatmak, hayatın savaş dışındaki alanlarını, dayanışmayı, özeni, yoldaşlığı, birlikte üretmeyi dilsiz bırakabilir. Ayrıca bu dil, erkek egemen bir dünya görüşünü de taşır. Yan Yana Durmanın Dört Hali yazısında yoldaşlığın savaş dışındaki dilini aramıştık.

Dördüncüsü: Küfür ve aşağılama dili. Sol içinde de kadınları, LGBTİ+ bireyleri, engellileri, belirli halkları aşağılayan küfürler ve deyimler dolaşıyor. Bir faşisti ya da bir patronu aşağılamak için kullanılan küfür, çoğu zaman o faşistin ya da patronun dünya görüşünü taşır. Bu, hegemonyanın en sinsi biçimidir: Egemene karşı öfkemizi, egemenin dilinde ifade etmek.

Beşincisi: Buyurgan örgüt dili. "Görev verildi", "talimat geldi", "çizgi budur" gibi ifadeler, örgüt içi ilişkileri patron ile işçi arasındaki ilişkiye benzetebilir. Devrimci Tartışma Etiği ve Eleştiriden Korkmayan Bir Sol İçin çalışmalarımızda örgüt içinde nasıl bir dil kurmamız gerektiğini tartışmıştık.

Bu özeleştiri, hegemonya dilinden kurtulmanın bir yan konusu değil, merkezidir. Kendi dilindeki egemen izleri görmeyen bir hareket, egemenlerin dilini eleştirmekte inandırıcı olamaz.


Freire'den Bir Yöntem: Dünyayı Adlandırmak

Bu yazının son felsefi durağı Paulo Freire. Brezilyalı eğitimci Freire 1960'larda Kuzeydoğu Brezilya'nın yoksul köylülerine okuma yazma öğretti. Ama bunu ders kitaplarıyla değil, köylülerin kendi hayatlarından çıkan "üretici kelimeler"le yaptı. "Toprak", "tuğla", "ücret", "mahsul" gibi kelimeleri okumayı öğrenirken köylüler, aynı zamanda bu kelimelerin arkasındaki ilişkileri, yani toprağın kimin olduğunu, ücretin neden düşük olduğunu, mahsulün kime gittiğini tartışıyordu. Okuma öğrenmek, dünyayı okumayı öğrenmekti.

Freire 1968'de Ezilenlerin Pedagojisi'nde bu deneyimi kuramlaştırdı. Kitabın en güzel düşüncelerinden biri şudur: Gerçek bir söz, eylem ile düşünümün birliğidir. Eylemden kopmuş söz boş laftır, düşünümden kopmuş eylem ise körü körüne harekettir. İnsanca var olmak, dünyayı adlandırmak ve onu değiştirmektir. Adlandırılan dünya da yeniden adlandırılmak üzere adlandıranların önüne bir sorun olarak döner.

Freire'nin yöntemi, Gramsci'nin "sağduyudan sağlam akla" fikrinin pratik karşılığıdır. Halka dışarıdan doğru kelimeler öğretilmez. Halkın kendi kelimelerinden yola çıkılır ve o kelimelerin arkasındaki ilişkiler birlikte tartışılarak yeni bir adlandırmaya varılır.

Bu yaklaşımdan yola çıkarak hegemonya dilinden kurtulmanın yedi ilkesini önerebiliriz.

1. Özneyi cümleye geri koymak. Her edilgen cümlede "kim?" diye sormak. "İşten çıkarıldı" değil, "patron işten çıkardı". "Fiyatlar arttı" değil, "şirketler fiyatları artırdı". "Önlem alınmadı" değil, "işveren önlem almadı". Bu küçük dilbilgisel alışkanlık, fetişizmin en etkili panzehiridir.

2. Şeyi değil ilişkiyi adlandırmak. Bir kelimenin arkasındaki toplumsal ilişkiyi görünür kılmak. "Kayıt dışı istihdam" değil, "sigortasız çalıştırma". "Kendi işinin patronu" değil, "işçi statüsü gizlenmiş platform emekçisi".

3. Doğal görüneni tarihselleştirmek. "Hep böyleydi" denen şeyin ne zaman, kim tarafından, hangi çıkar için kurulduğunu göstermek. Piyasa, devlet, aile, iş günü, hiçbiri hava durumu değildir. Ekim Devrimi Dünyaya Ne Kazandırdı? yazısında sekiz saatlik iş gününün nasıl bir mücadelenin ürünü olduğunu anlatmıştık. Doğal görünen her şeyin bir tarihi vardır.

4. Kelimeyi terk etmeden kazanmak. Özgürlük, demokrasi, halk, vatan, barış gibi ezilenlerin mücadele hafızasını taşıyan kelimeleri egemenlere bırakmamak. Ama yalnızca egemen ilişkiyi tarif etmek için icat edilmiş kelimeleri ("insan kaynakları" gibi) bırakmak ve yerlerine doğru kelimeleri koymak.

5. Sağduyudaki sağlam çekirdeği bulmak. Halkın dilindeki adalet sezgisini, sömürü bilgisini, dayanışma kültürünü küçümsememek. Onları tutarlı bir dünya görüşüne bağlamak. "Kanun hep zayıfa işler" diyen bir işçiye "sınıf hukuku" kavramını öğretmeye gerek yok. O kavramı zaten biliyor, yalnızca adını koymak gerekiyor.

6. Karşı kavram üretmek. Yalnızca reddetmek yetmez. İsim verilmeyen şey örgütlenemez. "Bilgi müşterekleri", "zihinsel Taylorizm", "dijital çitleme", "algoritmik denetim" gibi kavramlar, egemenlerin henüz adlandırmadığı ya da yanlış adlandırdığı ilişkileri yakalamak için üretilmiş kavramlardır. Bilgi Müştereklerinin Sözlüğü bu çabanın bir ürünüydü.

7. Yeni kavramı pratikte sınamak. Bir kavram ancak insanların kendi deneyimlerini onunla anlamlandırabildiklerinde ve onunla örgütlenebildiklerinde yaşar. Bir yazıda ya da bir toplantıda alkış alan ama işyerinde kimsenin kullanmadığı bir kavram, henüz bir kavram değil, bir slogandır. Marx'ın Feuerbach Üzerine Tezler'inde dediği gibi, düşüncenin gerçekliği ve gücü pratikte kanıtlanır.


Temel Anlatı Safsataları: Örnek ve Yanıt

Yukarıdaki sözlükler ve ilkeler, gündelik hayatta birkaç kez duyulan kısa anlatılara sıkışır. Bunlar mantık dersindeki biçimsel safsatalardan ayrıdır. Korkuluk, kişiye saldırı ve otoriteye başvuru için Devrimci Tartışma Etiği ve Safsatalardan Arınma Kılavuzu yazısına bakılabilir. Buradaki konu o değil. Buradaki konu, egemenlerin dünyayı anlattığı en temel hikayelerdir. Her biri bir cümlede tanınır, bir örnekle görünür, bir soruyla yanıtlanır. Yanıt, karşıdakini susturmak için değil, ilişkinin adını birlikte koymak içindir.

1. Doğallaştırma. Tarihsel bir ilişki, doğa yasası gibi anlatılır. Örnek: "İnsan doğası rekabetçidir, bu yüzden her toplumda patron vardır." "Piyasa böyle işler." Yanıt: Bu ne zaman başladı, kim kurdu, kim yararlanıyor? Hava durumu olmayan şeyin bir tarihi vardır. Sekiz saatlik iş günü de bir zamanlar doğal sayılmıyordu.

2. Faili silmek. Cümlede yapan kaybolur, şey özne olur. Örnek: "Fiyatlar arttı." "İşten çıkarıldı." "Ekonomi kötüleşti." Yanıt: Kim? Şirket fiyatı artırdı. Patron işten çıkardı. Belirli bir sonuç, belirli insanların kararıdır.

3. Kaçınılmazlık. Yapılmış bir seçim, kaçınılamaz bir gelecek gibi sunulur. Örnek: "Yapay zeka geliyor, işlerin çoğu yok olacak, alışın." "Başka seçenek yok." Yanıt: Kim karar verdi, hangi hızla, kimin için? Kaçınılmaz görünen şey çoğu zaman bir mülkiyet kararıdır.

4. Evrensel özne. Herkes denince asıl fail gizlenir. Örnek: "İnsanlık iklimi bozdu." "Hepimiz aynı gemideyiz." "Toplum bunu istiyor." Yanıt: Hangi insanlık, kimin gemisi, toplumun hangi sınıfı? Fail herkes olunca kimse değildir.

5. Ters adlandırma. İlişki ters çevrilerek masum gösterilir. Örnek: Emeği alan kişiye "işveren", emeğini satana "iş alan" denir. Güvencesizliğe "esneklik", sigortasız çalıştırmaya "kayıt dışı" denir. Yanıt: Kim veriyor, kim alıyor? Kelimenin örttüğü ilişkiyi düz söylemek.

6. Örtmece. Yapılan şeyin adı, yapılmamış gibi yumuşatılır. Örnek: İşten çıkarmaya "yeniden yapılanma", ücret kesintisine "maliyet optimizasyonu", sivil ölümüne "ikincil hasar" denir. Yanıt: Örtülen fiili yeniden kurmak. Kim, kime, ne yaptı?

7. Kişiselleştirme. Ortak bir sorun, tek kişinin eksikliği gibi anlatılır. Örnek: "Sen ne yapacaksın?" "Konfor alanından çık." "Kendine yatırım yap." Yanıt: Soru bir kişiye sorulduğu için kolektif özne kaybolur. "Ne yapacağız, kimin mülkiyetinde, kimin kararıyla?"

8. Hak edilmişlik. Eşitsizlik, çabanın adil sonucu gibi anlatılır. Örnek: "Çalışsaydı o da başarırdı." "Fırsat eşit, mesele liyakat." Yanıt: Başlangıç çizgisi aynı değildir. Kuralı yazan ile yarışı önde başlayan aynı kişi olabilir. "Kanun hep zayıfa işler" diyen sağduyu bunu zaten bilir.

9. Sahte denge. Güç eşitsizliği, iki eşit tarafın kavgası gibi anlatılır. Örnek: "İki taraf da aşırı." "Siyaset kirli, hepsi aynı." "Grev de lokavt da şiddettir." Yanıt: Kimin elinde işten çıkarma var, kimin elinde yalnızca emeği? Denge, eşit olanlar arasında kurulur.

10. Kıyamet ya da armağan. Gelecek ya bir felaket olarak gelir ya da bir şirketin hediyesi olarak sunulur. Örnek: "Her şey çöküyor, çok geç." "Tekillik bizi kurtaracak." Yanıt: İkisinde de biz geleceği yapmayız. Mülkiyet kimin, kararı kim veriyor, hangi kelime bugünden taşınmış?

Bu on yanıt bir slogan listesi değildir. Bir cümleyi duyunca durup sormak için kısa bir cetveldir.


Somut Görevler

Bu yazının bir felsefe yazısı olarak kalmaması için, hepimizin bugünden yapabileceği bazı işler önerelim.

  • Kişisel sözlük tutmak. Bir hafta boyunca okuduğunuz haberlerde, işyerinizdeki toplantılarda, sosyal medyada karşılaştığınız hegemonya dili örneklerini not edin. Her birinin yanına gizlenen ilişkiyi ve onu doğru adlandıran kelimeyi yazın.

  • Edilgen cümle avı. Bir gazetenin ekonomi sayfasını alın ve failsiz cümlelerin altını çizin. Her biri için "kim?" sorusunu sorun. Bunu bir okuma grubunda birlikte yapmak çok öğreticidir.

  • İşyerinde dili sınamak. İnsan kaynakları yazışmalarındaki, şirket içi duyurulardaki kelimeleri işyeri arkadaşlarınızla birlikte okuyun. "Aile gibiyiz" denen bir yerde fazla mesainin ödenip ödenmediğini sorun. Kelime ile gerçeklik arasındaki makası birlikte görünür kılın.

  • Örgüt içi dil denetimi. Kendi örgütünüzde, sendikanızda, derneğinizde bir dil özeleştirisi oturumu yapın. Bildirilerinizi, sosyal medya paylaşımlarınızı birlikte okuyun. "Sorun" kalıplarını, aşağılayıcı ifadeleri, anlaşılmaz jargonu, buyurgan dili tespit edin. Bu oturumu bir suçlama değil, birlikte öğrenme olarak kurun.

  • Bir halk sözlüğü derlemek. Kendi mahallenizden, işyerinizden, ailenizden adalet, emek, dayanışma ve sömürü üzerine deyimler, atasözleri, sözler derleyin. Bu, sağduyudaki sağlam çekirdeği bulmanın en somut yoludur.

  • Dil modelleriyle eleştirel çalışmak. Yapay zeka araçlarıyla metin yazıyorsanız, çıktıları hegemonya dili açısından okuyun. Failsiz cümleleri, "piyasa" fetişizmini, örtmeceleri düzeltin. Aracın sesini değil, kendi sesinizi yayımlayın.

  • Açık ve müşterek bir sözlük. Bu yazıdaki tabloyu herkesin katkı verebileceği açık bir sözlüğe dönüştürmeyi öneriyoruz. Bilgi Müşterekleri olarak bu sözlüğü CC BY-SA lisansıyla başlatmaya hazırız. Katkı vermek isteyen her yoldaşı bekliyoruz.


Tartışma İçin Sorular

Bu yazıyı bir okuma grubunda tartışmak isterseniz, şu sorularla başlayabilirsiniz:

  1. Gündelik hayatınızda en sık kullandığınız ama arkasındaki ilişkiyi hiç düşünmediğiniz kelime hangisi?
  2. "Özgürlük" kelimesini egemenlere terk etmeli miyiz, yoksa kazanmaya mı çalışmalıyız? Neden?
  3. Sizin çevrenizde sol içinde dolaşan ve egemen dünya görüşünü taşıyan ifadeler hangileri?
  4. Bir kelimeyi değiştirmenin kendi başına bir şeyi değiştirdiği bir durum yaşadınız mı? Yoksa kelime ancak ilişki değiştiğinde mi değişti?
  5. Dil modellerinin yaygınlaşması dilin çeşitliliğini nasıl etkileyecek? Buna karşı ne yapabiliriz?
  6. İzlediğiniz bir popüler bilim içeriğinde gelecek nasıl anlatılıyordu? O gelecekte mülkiyet kimindi ve kararları kim veriyordu?
  7. Başka bir dünya isteyen çevrelerin, sizin çevreniz de dahil, egemenlerin gelecek çerçevesine düştüğü bir örnek verebilir misiniz?
  8. Son duyduğunuz bir cümle yukarıdaki anlatı safsatalarından hangisine giriyor ve yanıtı ne olur?
Sevgili Yoldaşlar,

Bu yazıya Konfüçyüs'ün adların düzeltilmesi ilkesiyle başladık. Onun için adları düzeltmek, düzeni korumanın yoluydu. Bizim için adları düzeltmek, düzeni değiştirmenin yollarından biridir. Aradaki fark, adları kimin, hangi sınıfın çıkarı için düzelttiğimizdir.

Egemenler dili kendi çıkarlarına göre kurdular ve bu dili okullarda, televizyonlarda, plazalarda, platformlarda her gün yeniden ürettiler. Bu dil o kadar yerleşti ki çoğumuz onu kendi dilimiz sanıyoruz. Ama Voloşinov'un gösterdiği gibi, hiçbir kelime tamamen onların değildir. Her kelimenin içinde bastırılmış bir vurgu, ezilenlerin bir hafızası yaşar. O vurguyu duymak, o hafızayı canlandırmak bizim işimizdir.

Bunu yaparken iki tuzaktan kaçınmamız gerekiyor. Birincisi, dili saflaştırma tuzağı: Halktan kopuk, kendi kendine konuşan bir jargon kurmak. İkincisi, dili her şey sanma tuzağı: Kelimeleri değiştirince dünyanın da değişeceğini sanmak. Doğru yol bu ikisinin arasından geçer: Halkın diliyle konuşmak, ama o dilin içindeki egemen sesi duymak. Kelimeler üzerinde çalışmak, ama kelimeleri örgütlü pratikte sınamak.

Gramsci hapishanede, kağıt ve kalem bulmanın bile mücadele gerektirdiği koşullarda, dil üzerine düşünmeye devam etti. Çünkü biliyordu ki yeni bir dünya yalnızca yeni kurumlarla değil, yeni bir dünya görüşüyle, yani yeni bir dille de kurulur. O dil gökten inmeyecek. Fabrikalarda, okullarda, mahallelerde, sendikalarda, birlikte konuşan, birlikte tartışan, birlikte örgütlenen insanların ağzında doğacak.

Kelimeleri geri alacağız. Çünkü kelimeler, onları yaşayan ve onlarla dünyayı değiştiren insanlarındır.


Kaynaklar

Felsefe ve kuram

  • Konfüçyüs, Konuşmalar (Lunyu), XIII. kitap, 3. bölüm. (Adların düzeltilmesi)
  • Platon, Kratylos.
  • Thukydides, Peloponnesos Savaşı, III. kitap, 82. bölüm. (Korkyra iç savaşı ve kelimelerin anlam değişimi)
  • Francis Bacon, Novum Organum (1620), I. kitap, 43. ve 59. aforizmalar. (Çarşı idolleri)
  • Karl Marx ve Friedrich Engels, Alman İdeolojisi (1845-46). (Dil pratik bilinçtir; egemen sınıfın düşünceleri; Genç Hegelciler eleştirisi)
  • Karl Marx, Feuerbach Üzerine Tezler (1845).
  • Karl Marx, Kapital, I. cilt (1867), 1. bölüm, 4. kısım. (Metanın fetiş karakteri)
  • Friedrich Engels, Kapital I. cilt üçüncü Almanca baskısına önsöz (1883). ("İş veren" ve "iş alan" jargonu üzerine)
  • Antonio Gramsci, Hapishane Defterleri, özellikle 11. Defter (felsefe ve sağduyu) ve 29. Defter (dilbilgisi üzerine notlar).
  • Valentin N. Voloşinov, Marksizm ve Dil Felsefesi (1929).
  • Ludwig Wittgenstein, Tractatus Logico-Philosophicus (1921), 5.6; Felsefi Soruşturmalar (1953), §43.
  • Victor Klemperer, LTI: Üçüncü Reich'ın Dili (1947).
  • George Orwell, "Siyaset ve İngiliz Dili" (1946).
  • Roland Barthes, Mitolojiler (1957).
  • Herbert Marcuse, Tek Boyutlu İnsan (1964), 4. bölüm: "Söylemin Kapanması".
  • Paulo Freire, Ezilenlerin Pedagojisi (1968).
  • Pierre Bourdieu, Dil ve Simgesel İktidar (1982/1991).
  • Karl Marx, Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, Önsöz (1859).
  • Ernst Bloch, Umut İlkesi (1954-59).
  • Nikolay Kardaşev, "Dünya Dışı Uygarlıkların Bilgi İletimi" (1964).
  • İvan Yefremov, Andromeda Bulutsusu (1957).
  • Ursula K. Le Guin, Mülksüzler (1974) ve Ulusal Kitap Ödülleri konuşması (2014).
  • Fredric Jameson, "Future City" (2003); Mark Fisher, Kapitalist Gerçekçilik (2009).
  • Raymond Williams, Anahtar Sözcükler: Kültür ve Toplumun Sözcük Dağarcığı (1976).
  • George Lakoff, Fil Hakkında Düşünme! (2004).

Bilgi Müşterekleri'nde ilgili yazılar

Bu yazı Bilgi Müşterekleri'nin canlı belgelerindendir; CC BY-SA 4.0 lisansıyla paylaşılır. Kaynak göstererek çoğaltabilir, değiştirebilir, paylaşabilirsiniz.

İlgili Başlıklar

Haber Bülteni Aboneliği