Enver Hoca'nın Doğum Gününde Faşizme Karşı Savaştan Günümüz Arnavutluğuna

Enver Hoca'nın Doğum Gününde Faşizme Karşı Savaştan Günümüz Arnavutluğuna

16 Ekim 2026 — Enver Hoca'nın doğumunun 118. yılı

ÖZET

Bu yazı, 16 Ekim 1908'de Gjirokastër'de doğan Enver Hoca'yı, onun revizyonizme karşı mücadelesini sahiplenen Marksist-Leninist çizginin gözünden ele alıyor; ama bu çizginin kendine ve okura karşı dürüst olma yükümlülüğünü önceliğe koyarak. Kısaca şunları söylüyoruz:

1. Antifaşist savaş: 1939'da İtalyan faşizminin, 1943'ten sonra Nazi Almanyası'nın işgal ettiği Arnavutluk, Hoca'nın önderliğindeki Ulusal Kurtuluş Hareketi'yle 29 Kasım 1944'te kendi gücüyle kurtuldu. Kızıl Ordu'nun ülkeye girmeden kurtulan nadir Avrupa ülkelerinden biridir. Arnavutluk aynı zamanda savaştan, savaş öncesine göre daha fazla Yahudi nüfusla çıkan tek Avrupa ülkesidir. Bu, Hoca'nın değil öncelikle Arnavut halkının (besa geleneğinin) onurudur; ama direnişin kurduğu iklimden ayrı düşünülemez.

2. Sosyalist inşa — karanlıktan aydınlığa: 1946'da nüfusun yaklaşık yüzde 85'i okuma-yazma bilmiyordu, ülkede tek bir üniversite ya da standart hatlı demiryolu yoktu, sıtma ovaların kaderiydi. Kırk yılda Arnavutluk:

   • okuma-yazma bilmezliği fiilen ortadan kaldırdı; öğrenci sayısını 1939'daki 60 binden 1987'de 750 binin üzerine çıkardı; 1957'de ilk üniversitesini kurdu;
   • hekim başına düşen nüfusu 8.154'ten (1950) 577'ye (1987) indirdi, sağlığı parasız yaptı, sıtmayı yendi (son yerli vaka 1966), ortalama yaşam süresini 1990'da 71,8 yıla çıkardı;
   • 1970'te en uzak dağ köyüne kadar elektrik götürdü, Drin üzerine kurduğu hidroelektrik santralleriyle komşularına elektrik ihraç eder hâle geldi;
   • dış borçsuz, gelir vergisiz, resmî olarak işsizliksiz bir ekonomi kurdu; işçi ile yönetici arasındaki ücret farkını yasayla 1'e 1,7 ile sınırladı, kirayı gelirin yüzde 2'sine indirdi;
   • kadınlara altı ay ücretli doğum izni verdi; kadınlar çalışanların yüzde 47'sine, üniversite öğrencilerinin yarısına, milletvekillerinin yüzde 30'una ulaştı; kan davasını neredeyse söndürdü;
   • 1972 İmla Kongresi'yle bütün Arnavutları kucaklayan ortak bir yazı dili kurdu, Gjirokastër ve Berat'ı müze kent olarak koruyarak bugünkü UNESCO mirasını kurtardı;
   • nüfusunu 1,1 milyondan 3,2 milyona çıkararak Avrupa'nın en genç ülkesi oldu.

   Rakamların bir kısmı resmî istatistiktir, ama bağımsız kaynaklar yönü ve büyüklüğü doğruluyor. Bu kazanımların değeri, 1991'den sonra yağmalandıklarında daha iyi anlaşıldı.

3. Revizyonizmin teşhiri: Hoca, üç kez büyük güçlerle kırıldı: 1948'de Tito'yla, 1960–61'de Kruşçev'le, 1978'de Çin'le. 1960 Moskova toplantısındaki konuşması, Sovyet revizyonizmine karşı açık sözlü bir küçük parti tavrının simgesidir. Bu çizgideki Marksist-Leninist gelenek kendini büyük ölçüde bu ideolojik mücadele üzerinden tanımlar.

4. Gölgeler — ve bunları saklamıyoruz: Aynı dönem, siyasi polis Sigurimi'nin, Spaç, Burrel ve Tepelena gibi kampların, Arnavut kurumlarının verilerine göre 5.500–6.000 siyasi idamın, 30–34 bin siyasi mahkûmun, on binlerce iç sürgünün, partinin kendi kadrolarını defalarca tasfiye etmesinin, 1967'de dinin yasaklanmasının, sınırda öldürülen yaklaşık bin yurttaşın ve kişi kültünün de dönemidir. Bunlar "düşman propagandası" değildir; yaşanmıştır. Yazı, her başlıkta Hoca'nın kendi metinlerinden ve bu çizgiyi savunan Marksist-Leninist yazarlardan savunmaları da aktarıyor. Bu savunmaların bir kısmı gerçeğe dayanır: CIA ve MI6 1949–53'te ülkeye gerçekten ajan sızdırdı, Yunanistan savaş hâlini ancak 1987'de kaldırdı, Yugoslavya'nın ilhak planı gerçekti, 1966'da ücret farkı 2,5'e 1'e indirildi. Ama savunmalar Tepelena'da ölen çocukları, gizli toplu mezarları, kanıtsız "ajanlık" idamlarını ve Hoca'nın kendi "şiddetsiz, halkın onayıyla" ilkesinin çiğnenmesini açıklayamıyor.

5. Neden yıkıldı? Arnavutluk çizgisindeki parti ve örgütlerin 1994'te Quito'da yayımladığı kuruluş bildirgesi ve sonraki belgeleri, yıkılışı ağırlıkla 1956'dan beri süren revizyonizmin Hoca'nın ölümünden sonra Ramiz Alia önderliğinde iktidarı ele geçirmesine ve emperyalist baskıya bağlar: Sosyalizm yenilmemiş, ihanete uğramıştır. Ama aynı bildirge, genellikle gözden kaçan bir özeleştiri de içerir: "sosyalist toplumun iç çelişkilerinin küçümsenmesi", "komünist partinin işçilerden ve kitlelerden yalıtılması" ve "teorik gelişmenin yokluğu". Yazı, bu çizginin belgelerini aktardıktan sonra diğer açıklamaları da (Hoca'ya eleştirel anti-revizyonistler, devlet kapitalizmi tezi, liberal anlatı, Lea Ypi) karşılaştırıyor. Bizim önerimiz, bildirgenin kendi özeleştirisini Arnavutluk'a uygulamaktır. 1990–91'de sistemi yıkan şey yalnızca yukarıdaki bir ihanet değil, aşağıdan gelen bir hoşnutsuzluktu: Öğrenciler Hoca'nın heykelini devirdi, madenciler açlık grevi yaptı, bağımsız sendikalar genel grevle hükümeti düşürdü. Sistemi savunmak için sokağa çıkanlar da oldu, ama azınlıkta kaldılar; işçi sınıfının belirleyici kesimleri kendi adına kurulduğu söylenen devleti savunmadı. Bunun nedenleri işçi demokrasisinin yokluğu, korkuya dayalı yönetim, iç çelişkilerin tartışmayla değil tasfiyeyle ele alınması ve otarşinin yarattığı yoksulluktur.

6. Kapitalist restorasyon: 1991'den sonra Arnavutluk "şok terapisi"ne, sanayinin çöküşüne, 1997'de nüfusun yaklaşık üçte ikisini soyan piramit şirketleri felaketine ve iç savaşa, narko-ekonomiye, insan ticaretine ve tarihin en büyük göç dalgalarından birine sürüklendi. 1990–2025 arasında net 1,8 milyon kişi ülkeyi terk etti; nüfus 2011–2023 arasında 429 bin azalarak 2,4 milyona indi. Bugün ortalama brüt ücret 90 bin lek civarındadır ve çalışanların yaklaşık yarısı eline 60 bin lekten az alır.

7. Bugünün sokakları: 2025 Kasım'ından beri Arnavutluk protestolarla çalkalanıyor. Önce sağ muhalefetin (Berisha'nın Demokrat Parti'si) molotoflu gösterileri; ardından Mayıs 2026'da Jared Kushner bağlantılı lüks tatil köyü projesine karşı başlayıp yüz binleri sokağa döken, "Rama hapse, Berisha hapse" diye bağıran Flamingo Devrimi; petrol ve maden işçilerinin grevleri; ve bu hafta (13–15 Ekim 2026) Eğitim Bakanlığı'nın ateşe verildiği öğrenci ayaklanması. Tarihin ironisi: Temmuz'da protestocular Rama'nın büstünü devirdi; ajanslar bunu 1991'de devrilen Hoca heykeline benzetti.

8. Sonuç: Hoca'nın mirasından alınacak olan, antifaşist kararlılık, emperyalizme ve büyük güç vesayetine boyun eğmeme, ideolojik netlik ve kalkınma iradesidir. Bırakılacak olan ise işçi sınıfını özne değil nesne gören, korkuyla yöneten, eleştiriyi ihanetle eşitleyen pratiktir. Bugünün Arnavut gençliği, otuz beş yıllık kapitalizmin bilançosunu sokakta çıkarıyor; ama örgütsüz, programsız ve sınıf bilincinden yoksun bir öfke, ya düzen içi bir el değiştirmeyle ya da sağın kanalizasyonuyla sonuçlanır. Bize düşen, hem geçmişin hem bugünün dersini aynı dürüstlükle çıkarmaktır.

---

Sevgili Genç Yoldaşlar,

Bugün 16 Ekim. Enver Hoca'nın doğum günü. Arnavutluk çizgisinden gelen Marksist-Leninist partilerin bir kısmı bugün kısa bir anma metni yayımlayacak, Hoca'nın "revizyonizme karşı yılmaz mücadelesini" selamlayacak. Bu yazı da o geleneğin içinden yazılıyor. Ama bir farkla: Size bir aziz portresi çizmeyeceğim.

Neden? Çünkü sizin kuşağınız bilgiye benim kuşağımdan çok daha kolay ulaşıyor. "Enver Hoca" diye arattığınızda karşınıza ilk çıkan şey Spaç kampının fotoğrafları, 173 bin bunker, din yasağı ve "Avrupa'nın en kapalı diktatörlüğü" başlıkları olacak. Eğer biz size yalnızca kahramanlık hikâyesi anlatırsak, o fotoğrafları gördüğünüz gün bize olan güveniniz de, sosyalizme olan güveniniz de sarsılır. Gerçeği bizden duymanız, düşmandan duymanızdan iyidir.

Marx'ın sevdiği söz şuydu: De omnibus dubitandum — her şeyden şüphe et. Lenin, hatasını açıkça kabul eden, nedenlerini çözümleyen ve düzeltme yolunu arayan bir partinin ciddi bir parti olduğunu söylüyordu. Bu yazı o ciddiyetle yazılmaya çalışıldı. Önce Hoca'nın dünyaya katkılarını, sonra gölgelerini, sonra sistemin neden yıkıldığını, en sonda da bugünün Arnavutluğunu konuşacağız.

---

1. Gjirokastër'den Korça'ya: Bir Öğretmenin Yolculuğu

Enver Hoca, 16 Ekim 1908'de güney Arnavutluk'taki taş şehir Gjirokastër'de, orta halli bir kumaş tüccarı ailesinde doğdu. Korça'daki Fransız lisesinde okudu; 1930'da bursla Fransa'ya, Montpellier'ye gitti. Bursu kesilince Paris'e geçti; burada Fransız Komünist Partisi çevresiyle, L'Humanité ile tanıştı. Bir süre Brüksel'de Arnavut konsolosluğunda çalıştı, 1936'da ülkesine dönüp Korça lisesinde öğretmenlik yaptı.

7 Nisan 1939'da Mussolini'nin İtalyası Arnavutluk'u işgal etti. Hoca, faşist yönetimin parti örgütüne katılmayı reddettiği için öğretmenlikten atıldı. Tiran'da "Flora" adlı küçük bir tütün dükkânı açtı. Bu dükkân kısa sürede dağınık komünist gruplarının buluşma yerine dönüştü.

Bu ayrıntıyı önemsiyorum, genç yoldaşlar: Hoca bir askerî akademiden, bir aristokrat aileden ya da bir parti bürokrasisinden gelmedi. Bir öğretmendi. İşgal onu bir dükkânın tezgâhından direnişin merkezine taşıdı.

---

2. Faşizme Karşı Savaş (1939–1944)

2.1. Dağınık gruplardan partiye

İşgal öncesinde Arnavutluk'ta komünist hareket Korça, Şkodra ve "Gençler" gibi birbiriyle didişen küçük gruplardan oluşuyordu. 8 Kasım 1941'de bu gruplar birleşerek Arnavutluk Komünist Partisi'ni kurdu; Hoca geçici sekreter seçildi. Dürüst olmak gerekirse: Bu birleşmede Yugoslav Komünist Partisi'nin gönderdiği temsilciler (Miladin Popović ve Dušan Mugoša) belirleyici rol oynadı. Arnavut resmî tarih yazımı sonraki yıllarda bu rolü küçültmüştür; biz küçültmeyeceğiz.

2.2. Ulusal Kurtuluş Cephesi ve ordu

16 Eylül 1942'de toplanan Peza Konferansı, farklı siyasi eğilimleri faşizme karşı tek bir cephede birleştiren Ulusal Kurtuluş Hareketi'ni kurdu. Komünistler bu cephenin örgütleyici çekirdeğiydi. 10 Temmuz 1943'te, Elbasan yakınlarındaki Labinot Mal köyünde Ulusal Kurtuluş Ordusu Genel Karargâhı kuruldu. Bu köyün adını aklınızda tutun; yazının sonlarına doğru ona geri döneceğiz.

Eylül 1943'te İtalya teslim olunca ülkeyi Nazi Almanyası işgal etti. Almanlar, "bağımsız Arnavutluk" kılıfıyla işbirlikçi bir yönetim kurdular. Bu noktada Arnavut direnişi yalnızca işgalciye karşı değil, işbirlikçilere karşı da savaşmak zorunda kaldı.

2.3. Mukje ve iç savaş boyutu

Ağustos 1943'te Mukje köyünde, Ulusal Kurtuluş Hareketi temsilcileri ile milliyetçi Balli Kombëtar arasında bir anlaşma imzalandı. Anlaşma "Büyük Arnavutluk" (Kosova dahil) hedefini içeriyordu. Komünist Parti, Yugoslav yoldaşların da baskısıyla anlaşmayı reddetti. Bundan sonra Balli Kombëtar'ın önemli bir kısmı Almanlarla işbirliğine kaydı ve kurtuluş savaşı bir iç savaş boyutu da kazandı.

Bu iç savaş boyutunu görmezden gelmek, sonraki yılların sertliğini anlamayı imkânsızlaştırır. 1944–45'te kurulan halk mahkemeleri yalnızca işbirlikçileri değil, birçok siyasi rakibi de yargıladı. Antifaşist meşruiyet, kısa sürede rakipsiz bir iktidar meşruiyetine dönüştü.

2.4. Kurtuluş

1944 Mayıs'ında Përmet Kongresi'nde Ulusal Kurtuluş Antifaşist Konseyi kuruldu; Ekim'de Berat'ta Hoca başkanlığında geçici hükümet ilan edildi. Tiran 17 Kasım'da, ülkenin tamamı 29 Kasım 1944'te kurtarıldı.

Tarih	Olay
7 Nisan 1939	İtalyan faşist işgali
8 Kasım 1941	Arnavutluk Komünist Partisi'nin kuruluşu
16 Eylül 1942	Peza Konferansı, Ulusal Kurtuluş Cephesi
10 Temmuz 1943	Ulusal Kurtuluş Ordusu Genel Karargâhı
Ağustos 1943	Mukje anlaşması ve reddi
Eylül 1943	İtalya'nın teslimi, Alman işgali
Mayıs 1944	Përmet Kongresi
Ekim 1944	Berat'ta geçici hükümet
29 Kasım 1944	Ülkenin tamamen kurtuluşu

Resmî rakamlara göre savaşta yaklaşık 28 bin partizan hayatını kaybetti; savaşın sonunda Ulusal Kurtuluş Ordusu 70 bin civarında savaşçıya ulaşmıştı. Bir milyon nüfuslu bir ülke için bu, olağanüstü bir seferberliktir. Arnavutluk, Kızıl Ordu ya da Batılı Müttefik orduları ülkeye girmeden, büyük ölçüde kendi partizanlarıyla kurtulan Avrupa'daki nadir örneklerdendir. (Yugoslav partizanları da kendi topraklarının çoğunu kurtardı; ama Belgrad'ın kurtuluşunda Kızıl Ordu doğrudan yer aldı.)

2.5. Yahudilerin korunması

Savaş öncesinde Arnavutluk'ta birkaç yüz Yahudi yaşıyordu. Savaş sonunda bu sayı iki bin civarındaydı. Arnavutluk, Holokost'tan savaş öncesine göre daha fazla Yahudi nüfusla çıkan tek Avrupa ülkesidir. Arnavut aileler, besa (verilen söze sadakat) geleneği gereği Yahudi mültecileri evlerinde sakladı, işgalciye teslim etmedi. Bu onur öncelikle sıradan Arnavut köylüsünün ve kentlisinin onurudur; Müslüman, Ortodoks ve Katolik ailelerin ortak onurudur. Bunu tek bir liderin hanesine yazmak hem tarihe hem o insanlara haksızlık olur. Ama direnişin yarattığı antifaşist iklimin bu dayanışmayı güçlendirdiği de açıktır.

2.6. Antifaşizmin bugüne dersi

Genç yoldaşlar, Arnavut antifaşizminden çıkarılacak ilk ders şudur: Küçük, yoksul, geri bırakılmış bir halk, örgütlü olduğunda dönemin en güçlü askerî makinelerine karşı kendi kurtuluşunu kazanabilir. İkinci ders daha az konuşulur: Antifaşist cephe, savaş biter bitmez tek parti iktidarına dönüştüğünde, cephenin içindeki çoğulluk da yok olmuştur. Bugün faşizme karşı geniş cephe kurmanın önemini savunurken, bu ikinci dersi de aklımızda tutmalıyız.

---

3. Karanlıktan Aydınlığa: Sosyalist İnşanın Kazanımları

Genç yoldaşlar, sosyalist Arnavutluk'un gölgelerini aşağıda saklamadan konuşacağız. Ama önce, o ülkede kırk yılda neyin başarıldığını ayrıntısıyla bilmeniz gerekiyor. Çünkü anti-komünist anlatı bu başarıları ya hiç anmaz ya da bir cümleyle geçiştirir. Oysa burada anlatacaklarımız, milyonlarca insanın hayatını kökünden değiştiren, bir halkı Orta Çağ'dan yirminci yüzyıla taşıyan bir dönüşümdür.

3.1. Başlangıç noktası: 1944'te Arnavutluk

Kurtuluş günü Arnavutluk, Avrupa'nın en yoksul ve en geri bırakılmış ülkesiydi:

• Nüfusun yaklaşık yüzde 85'i okuma-yazma bilmiyordu. Ülkede tek bir üniversite yoktu; yüksek öğrenim isteyen birkaç ayrıcalıklı genç İtalya'ya giderdi. 1934'te ilkokul zorunlu ilan edilmişti, ama kırsalda bu kâğıt üzerinde kaldı.
• Standart hatlı tek bir demiryolu yoktu; olanlar madenlere ve orduya hizmet eden dar hatlardı.
• 1950'de bile 8 bin kişiye bir hekim düşüyordu.
• Ovalar bataklıktı ve sıtma, Myzeqe'den Maliq'e kadar köylülerin kaderiydi.
• Toprak bir avuç ağanın, beyin elindeydi; köylülerin büyük çoğunluğu topraksızdı.
• Kuzeyin dağlarında hayatı yüzyıllık Kanun yönetiyordu: kan davası, başlık parası, kadının erkeğin malı sayılması.
• Üstüne beş yıllık işgal ve savaşın yıkımı eklenmişti.

Bu tabloyu aklınızda tutun. Aşağıdaki her başarı, bu başlangıç noktasından ölçülmelidir.

3.2. Toprak köylüye

Ağustos 1945'te toprak reformu yapıldı; ağaların, beylerin ve dinî vakıfların toprakları onu işleyen köylülere dağıtıldı. Ardından adım adım kolektifleştirmeye gidildi. Yüzyıllardır başkasının toprağında ortakçılık yapan köylü, ilk kez toprağın sahibi oldu. Feodal ağalık bir sınıf olarak tarihten silindi. Sanayi, madenler ve bankalar millîleştirildi; planlı ekonomi kuruldu.

3.3. Büyük okuma-yazma seferberliği

Sosyalist Arnavutluk'un belki en kalıcı başarısı eğitimdir.

• 1946 Eğitim Reformu Yasası, okuma-yazma bilmezlikle mücadeleyi yeni okul sisteminin birinci hedefi ilan etti; yedi yıllık parasız ve zorunlu ilköğretim getirildi.
• Eylül 1949 yasası, 12 ile 40 yaş arasında okuma-yazma bilmeyen her yurttaşa okuma-yazma kurslarına katılma zorunluluğu getirdi. Halk meclislerinin eğitim bölümleri köylüler için, ordunun siyasi birimleri de askerler için kurslar açtı. Yetişkinler için, çalışırken okuyabilecekleri sıkıştırılmış programlar kuruldu.
• 1951'de ilk yükseköğretim kurumları (Yüksek Pedagoji, Yüksek Politeknik ve Yüksek Tarım Enstitüleri) açıldı; 1957'de Tiran Üniversitesi kuruldu. Yükseköğretim parasızdı.
• Zorunlu eğitim sekiz yıla çıkarıldı, okula başlama yaşı altıya indirildi.

Sonuçlar çarpıcıdır:

Gösterge	Başlangıç	1980'lerin sonu
Okuma-yazma bilmeyenler	1946'da yaklaşık yüzde 85	"fiilen ortadan kalkmış"
Her düzeyde öğrenci sayısı	1939'da 60 binden az	1987'de 750 binden fazla
Öğretmen sayısı	birkaç bin	1987'de 40 binden fazla
Öğrenciler içinde kız çocukları	çok küçük bir azınlık	yaklaşık yüzde 47
Sekizinci sınıftan sonra liseye devam	—	1980'de yüzde 39, 1990'da yüzde 73; hiçbir köyde yüzde 56'nın altında değil

Nüfus bu dönemde yaklaşık üç katına çıkarken öğrenci sayısı on iki katından fazla arttı. Son satırın altını çizmek istiyorum: Liseye devam oranının hiçbir köyde yüzde 56'nın altına düşmemesi, eğitimin yalnızca kentlere değil, en uzak dağ köylerine kadar götürüldüğünün kanıtıdır. Bugün Türkiye'de bile köy ile kent, Doğu ile Batı arasındaki eğitim uçurumunu düşündüğümüzde bunun ne anlama geldiğini daha iyi kavrarız.

Dürüst bir not: Eğitim aynı zamanda yoğun bir ideolojik eğitimdi; ders kitapları Marksist-Leninist ilkelere göre yazıldı ve önce Sovyet, sonra Arnavut resmî çizgisine göre yeniden düzenlendi. Ama bir halkın okumayı öğrenmesi, ona ne okuyacağını dikte eden rejimden daha kalıcıdır. Okuyan bir halk, sonunda kendi sorularını da sorar.

3.4. Sağlık: Sıtmanın yenilgisi ve yirmi yıl daha uzun bir ömür

• Parasız sağlık: Bütün sağlık hizmetleri parasızdı.
• Hekim sayısı: 1950'de 8.154 kişiye bir hekim düşerken, 1987'de bu sayı 577 kişiye bir hekime indi. Yani hekim başına düşen nüfus on dört kat azaldı. Hastane yatağı başına nüfus da 229'dan 168'e geriledi.
• Sıtmanın yenilgisi: Kitlesel aşılama, haşere mücadelesi ve bataklıkların kurutulmasıyla sıtma geriletildi. Avrupa'da sıtmanın tasfiyesini inceleyen Malaria Journal verilerine göre Arnavutluk'ta son yerli sıtma vakası 1966'da görüldü ve hastalık 1970'e gelindiğinde ülkeden silinmişti. Bir zamanlar köyler boyu insanları titreten hastalık, bir kuşak içinde tarih oldu.
• Yaşam süresi: Resmî istatistiklere göre ortalama yaşam süresi 1988'e kadar yaklaşık yirmi yıl uzadı. BM Nüfus Bölümü verileri de bunu doğruluyor: 1960'ta 62,3 yıl olan ortalama yaşam süresi 1970'te 66,9'a, 1980'de 70,2'ye, 1990'da 71,8'e yükseldi.

Dürüst bir not: Bebek ölüm oranı 1991'de binde 50 civarındaydı ve diğer Balkan ülkelerinden yüksekti; hastaneler 1980'lerin sonunda ciddi ilaç ve donanım sıkıntısı çekiyordu. Kazanımlar gerçekti, ama 1980'lerin ekonomik tıkanması sağlığa da yansıdı.

3.5. Her köye ışık

Savaştan önce elektrik yalnızca birkaç kentin ayrıcalığıydı. 1970'te Arnavutluk'un en uzak dağ köyüne de elektrik ulaştı.

Ardından Drin nehri üzerinde büyük hidroelektrik santralleri kuruldu: 1971–1973'te inşa edilen Vau i Dejës (250 MW), ardından Fierza ve 1980'lerde Koman. Koman, bazı türbinleri ithal edilmiş olsa da dış yardım alınmadan inşa edildi. 1980'lerin sonunda Arnavutluk, Balkan komşularına ve Avusturya'ya elektrik ihraç eden bir ülke hâline gelmişti. Elektrik ihracatı, krom ve petrolle birlikte ülkenin başlıca döviz kaynaklarından biriydi. Arnavutluk o yıllarda dünyanın üçüncü büyük krom üreticisiydi.

1970'te Türkiye'nin köylerinin büyük çoğunluğunun hâlâ elektriksiz olduğunu düşünün. Gaz lambasıyla ödev yapan bir köy çocuğunun dünyası ile elektrik ışığında okuyan bir çocuğun dünyası arasındaki farkı, bu ülkenin köylüleri çok iyi bilir.

3.6. Bataklıktan tarlaya, dağdan demiryoluna

• Bataklıkların kurutulması: 1946'da Korça ovasındaki Maliq bataklığının kurutulmasına başlandı. Amaç hem sıtmanın kaynağını kurutmak hem de yeni tarım arazisi kazanmaktı. Myzeqe ovasında da kapsamlı drenaj çalışmaları yapıldı. Sıtmanın yenilmesinin ardında bu çalışmalar vardır. (Dürüst bir not: Kaynaklar Maliq kurutma çalışmalarında mahkûm emeğinin de kullanıldığını belirtir.)
• Tarım: Teraslama ve sulama ile tarım arazisi genişletildi. 1970'lerin ortasından itibaren Arnavutluk temel gıda ihtiyacının yaklaşık yüzde 85'ini kendisi karşılıyordu.
• Demiryolu: 1947'de ülkenin ilk standart hatlı demiryolu, Durrës–Peqin hattı açıldı; 1949'da Durrës–Tiran hattı hizmete girdi. Ardından Elbasan'a, Vlora'ya ve Şkodra'ya uzanan hatlar geldi. Resmî tarih bu hatları, binlerce gencin katıldığı gönüllü gençlik eylemleriyle özdeşleştirir; demiryolu kuran gençlik, yeni Arnavutluk'un simgelerinden biri oldu.

3.7. Borçsuz, vergisiz, işsizliksiz bir ülke

Bugünün borç batağındaki dünyasından bakınca, sosyalist Arnavutluk'un şu özellikleri neredeyse inanılmaz görünür:

• Dış borç yoktu. 1976 Anayasası dış kredi almayı ve yabancı sermayeye imtiyaz vermeyi yasakladı. Ramiz Alia 1988'de "Arnavutlar kimseye borçlanmadan tüketiyor" diyordu. 1980'lerde Latin Amerika'yı ve Doğu Avrupa'yı vuran borç krizleri Arnavutluk'a dokunmadı.
• Gelir vergisi yoktu. 1960'ların sonunda gelir vergisi kaldırıldı.
• Ücret farkı dünyanın en düşükleri arasındaydı. 1966'daki önlemlerle en yüksek ve en düşük ücret arasındaki oran yaklaşık 2,5'e 1'e indirildi. 1988'de yasa, işçi ile yönetici ücreti arasındaki oranı, birkaç istisna dışında, 1'e 1,7 ile sınırlıyordu. Bugün büyük şirketlerde yönetici ile işçi arasındaki farkın yüzlerce kata çıktığını düşünün.
• Kira, gelirin yaklaşık yüzde 2'siydi.
• Resmî olarak işsizlik yoktu; her yurttaşın çalışma hakkı ve yükümlülüğü vardı.

3.8. Sosyal güvenlik

• Emeklilik: Tam emekli aylığı, son on yıl içindeki en iyi üç yılın ortalama kazancının yüzde 70'iydi. İşçiler için emeklilik yaşı işin türüne göre erkeklerde 50–60, kadınlarda 45–55 arasındaydı. 1972'den itibaren kooperatif köylüleri de emeklilik sistemine dahil edildi.
• Sakatlık: Ortalama kazancın yüzde 85'i; iş kazasından kaynaklanan sakatlıkta yüzde 95, madenciler için yüzde 100.
• Analık: Kadınlara kıdemine göre ücretlerinin yüzde 75–95'i ödenerek altı ay doğum izni verildi; işe dönüşte kısaltılmış çalışma saatleri tanındı; altı aylıktan büyük çocuklar için devlet destekli kreşler kuruldu. Hasta çocuğuna bakan anneye ücretinin yüzde 60'ı ödendi.
• Sosyal sigorta harcamaları 1950'de 13 milyon lekten 1987'de yaklaşık 1,8 milyar leke çıktı. Sistem prim kesintisiyle değil, doğrudan devlet bütçesinden finanse ediliyordu.

3.9. Kadının kurtuluşu

Kadınların durumu bu dönüşümün belki de en çarpıcı göstergesidir. 1991'de Türkiye'de yayımlanan bir yazının aktardığı Arnavut resmî verilerine göre, 20. yüzyılın ilk kırk yılında bütün ülkede ücretli çalışan kadın sayısı 668'di ve her 100 kadından 94'ü okuma-yazma bilmiyordu. 1938'den 1978'e kadar ortaöğretimdeki kız öğrenci sayısı 175 kat arttı.

1988–1990 verilerine göre ise kadınlar:

• toplam çalışanların yüzde 47'sini,
• yükseköğrenim öğrencilerinin yüzde 50'sini,
• yüksek öğrenimli çalışanların yüzde 42'sini,
• bilimsel araştırma enstitülerindeki çalışanların yüzde 54'ünü,
• Halk Meclisi milletvekillerinin yüzde 30'unu,
• yerel halk meclisi üyelerinin yüzde 40'ını oluşturuyordu.

Başlık parası, zorla evlendirme ve kadını erkeğin malı sayan Kanun geleneği hukuken ve toplumsal olarak geriletildi. Kan davası, sosyalist hukuk düzeni ve kente göçle birlikte "neredeyse söndürüldü". Kanıtı acıdır: Kan davaları, 1997'de devletin çöktüğü kaos ortamında binlerce ölümle geri döndü.

Dürüst bir not: Kadınların kamusal hayata katılımı devrimciydi, ama ev içindeki ataerkil iş bölümü büyük ölçüde sürdü; kadınlar çoğu zaman hem fabrikada hem evde çalıştı. Bu, sosyalist ülkelerin çoğunda görülen bir sınırdı.

3.10. Dil, kültür ve tarihî miras

• Ortak edebî dil: Kasım 1972'de Tiran'da toplanan İmla Kongresi, Arnavutluk'tan, Kosova'dan, Makedonya'dan ve İtalya'daki Arbëreşlerden 87 delegenin katılımıyla Arnavutçanın ortak yazım standardını belirledi. Yüzyıllar boyunca farklı alfabelerle ve lehçelerle yazılan bir dil, ilk kez bütün Arnavutları kucaklayan tek bir yazı diline kavuştu. Bu standart bugün de çok az değişiklikle kullanılıyor. (Toskça temelli standardın Gegçeyi geri plana ittiği yönünde eleştiriler de vardır.)
• Sinema: 10 Temmuz 1952'de "Yeni Arnavutluk" Kinostüdyosu kuruldu. Sosyalist dönemde 286 film üretildi. Ortak yapım Büyük Savaşçı İskender Bey 1954'te Cannes Film Festivali'nde uluslararası ödül kazandı; Arnavut filmleri bir dönem Çin'de milyonlarca seyirciye ulaştı. 1975'te ilk Arnavut animasyon uzun metrajı yapıldı.
• Müze kentler: Hoca'nın doğduğu Gjirokastër ve "bin pencereli kent" Berat, sosyalist dönemde müze kent ilan edilerek koruma altına alındı. Bugün Avrupa'nın pek çok tarihî kentini yutan beton yağmasından bu sayede kurtulan bu iki kent, 2005 ve 2008'de UNESCO Dünya Mirası listesine girdi.
• Opera ve bale, halk müziği festivalleri, ulusal tiyatro ve arkeoloji, yeni bir ulusal kültürün kurumları olarak devlet eliyle geliştirildi.

3.11. Bir halkın çoğalması

Kurtuluşta yaklaşık 1,1 milyon olan nüfus, 1989 sayımında yaklaşık 3,2 milyona ulaştı. Arnavutluk, Avrupa'nın en genç nüfusuna sahip ülkesi oldu. Bunu, kapitalist restorasyondan sonra nüfusun dörtte birini göçle kaybeden bugünkü Arnavutlukla (8. bölüm) karşılaştırın.

3.12. Bilanço tablosu

Alan	1944–1950	1980'lerin sonu
Okuma-yazma bilmeyen nüfus	yaklaşık yüzde 85	fiilen sıfır
Öğrenci sayısı	60 binden az (1939)	750 binden fazla (1987)
Üniversite	yok	Tiran Üniversitesi (1957) ve yüksek enstitüler
Hekim başına nüfus	8.154 (1950)	577 (1987)
Ortalama yaşam süresi	62,3 (1960, BM)	71,8 (1990, BM)
Sıtma	yaygın salgın	son yerli vaka 1966
Köylerde elektrik	yok	1970'ten itibaren bütün köylerde
Demiryolu (standart hat)	yok	Durrës'ten Tiran'a, Elbasan'a, Vlora'ya, Şkodra'ya
Dış borç	—	yok
Gelir vergisi	—	yok
İşçi–yönetici ücret farkı	—	yasal üst sınır 1'e 1,7 (1988)
Doğum izni	yok	altı ay, ücretin yüzde 75–95'i
Çalışanlar içinde kadın	ücretli çalışan kadın 668	yüzde 47
Nüfus	yaklaşık 1,1 milyon	yaklaşık 3,2 milyon

Bu tablonun her satırı, bir kuşağın gerçek hayatında gerçek bir değişime karşılık gelir. Annesi okuma-yazma bilmeyen bir kızın mühendis olması, babası sıtmadan genç ölen bir oğlanın yetmişini görmesi, gaz lambasıyla büyüyen bir köyün ışığa kavuşması. Arnavut halkının belleğinde Hoca dönemine dair bugün hâlâ yaşayan saygının önemli bir kaynağı budur.

3.13. Bu kazanımların sınırları ve kaderi

Bu kazanımları anlatırken üç şeyi de söylemek zorundayız:

1. Dış destekle başladı. Kalkınma önce Yugoslavya'nın, sonra Sovyetler Birliği'nin, 1961–1978 arasında da Çin'in yardım ve kredileriyle finanse edildi. Her kırılma bir şok oldu; 1978'den sonra Arnavutluk tamamen kendi kaynaklarına kaldı.
2. 1980'lerde tıkandı. Teknolojik yenilenme durdu, gıda kıtlığı ve karne ortaya çıktı (bkz. 6.9).
3. Kazanımların değeri, kaybedildiklerinde anlaşıldı. 1991'deki çöküşte ülkedeki 2.500 okulun neredeyse üçte biri yağmalandı, on beş okul binası yerle bir edildi, yaklaşık 2 bin öğretmen ülkeden kaçtı. 1997'de kan davaları geri döndü. Elektrik ihraç eden ülke, sonraki yıllarda elektrik kesintileriyle anılır oldu. Kırk yılda kurulan, birkaç yılda yağmalandı.

Genç yoldaşlar, bu bölümün dersi şudur: Planlı ekonomi, toplumsal mülkiyet ve emekçi halkın seferberliği, en geri koşullarda bile, kapitalizmin yüzyıllarda başaramadığını birkaç on yılda başarabilir. Arnavutluk bunun kanıtıdır. Ama bu kazanımları kalıcı kılmanın yolu, onları halkın kendi denetimine ve demokrasisine emanet etmektir. Aşağıdaki bölümlerde bu ikinci koşulun neden eksik kaldığını konuşacağız.

---

4. Revizyonizmin Teşhiri: Üç Kırılma

Arnavutluk çizgisindeki Marksist-Leninist gelenek, Enver Hoca'yı her şeyden önce revizyonizme karşı ideolojik mücadelenin önderi olarak anar. Bu mücadele üç büyük kırılmada somutlaşır.

4.1. Tito'ya karşı (1948)

Savaştan sonra Yugoslavya, Arnavutluk'u fiilen bir federasyon birimi olarak yutmaya yöneldi. Ortak para birimi, gümrük birliği, planlama koordinasyonu gündemdeydi. Haziran 1948'de Kominform Tito'yu mahkûm edince Hoca bu fırsatı Yugoslav vesayetinden kopmak için kullandı. Küçük bir ülkenin büyük komşusunun ilhak girişimine karşı egemenliğini savunması, ulusal bağımsızlık açısından anlaşılır bir tavırdır.

Ama bu kırılmanın dürüst bir dipnotu da vardır: Yugoslav yanlısı olmakla suçlanan İçişleri Bakanı Koçi Xoxe 1949'da yargılanıp idam edildi. Bu, partinin kendi önde gelen kadrolarını fiziksel olarak tasfiye ettiği uzun bir sürecin ilk büyük halkasıydı.

4.2. Kruşçev'e karşı (1960–1961)

1956'daki SBKP 20. Kongresi'nde Kruşçev, Stalin'i eleştiren "gizli konuşma"sını yaptı ve "barış içinde bir arada yaşama", "kapitalizmden sosyalizme barışçıl geçiş" gibi tezleri öne sürdü. Hoca bu tezleri, emperyalizmle uzlaşma ve sınıf mücadelesinden vazgeçme olarak gördü.

16 Kasım 1960'ta Moskova'da toplanan 81 Komünist ve İşçi Partisi Toplantısı'nda Hoca, Kruşçev'i yüzüne karşı, açıkça eleştiren bir konuşma yaptı. Küçük bir partinin lideri, dünya komünist hareketinin merkezinde, en güçlü partinin liderine meydan okuyordu. Bunun bedeli ağır oldu: Sovyetler Birliği Arnavutluk'a yardımı kesti, Vlora'daki deniz üssünden çekildi, Aralık 1961'de diplomatik ilişkiler koptu. Ağustos 1968'de Varşova Paktı'nın Çekoslovakya'yı işgal etmesinin ardından Arnavutluk paktan resmen çekildi.

Hoca'nın bu süreçte yazdığı "Kruşçevciler" adlı anı-çözümleme kitabı, Sovyet revizyonizmine yönelik Marksist-Leninist eleştirinin en çok okunan metinlerinden biri hâline geldi.

4.3. Çin'e karşı (1978)

Arnavutluk, Sovyetlerden koptuktan sonra Çin'le ittifak kurdu ve yaklaşık on yedi yıl boyunca Çin yardımıyla kalkınmasını sürdürdü. Ama 1970'lerde Çin'in ABD ile yakınlaşması (1972 Nixon ziyareti) ve Mao döneminin sonunda resmîleşen "üç dünya teorisi" Hoca'nın sert eleştirisini çekti. Üç dünya teorisi, Sovyetler Birliği'ni "baş düşman" ilan ederek ABD emperyalizmiyle ve "ikinci dünya" kapitalist devletleriyle ittifakı meşrulaştırıyordu. Hoca, 1978'de yayımlanan "Emperyalizm ve Devrim" kitabında bu teoriyi, proleter enternasyonalizminin ve sınıf mücadelesinin terk edilmesi olarak çözümledi. Temmuz 1978'de Çin bütün yardımı kesti.

Özgürlük Dünyası'nda Şubat 1991'de, yani Tiran'da Hoca heykelinin devrildiği ay yayımlanan ve 2015'te yeniden basılan bir tanıtım yazısı, kitabın bu çizgi için neden temel başvuru metni olduğunu iyi özetler. Kitaba göre İkinci Dünya Savaşı'ndan güçlenerek çıkan ABD emperyalizmi, sarsılmış kapitalist sistemi korumak ve sosyalist kampı yıkmak için iki yol izledi: Birincisi NATO ve SEATO gibi bloklar, üsler ve Yunanistan'dan Kore'ye, Vietnam'a uzanan silahlı müdahalelerdi. İkincisi ise sosyalist devletlere ve komünist partilere yönelik ideolojik yıkıcılık, yani onların içeriden "burjuvaca çürümesini" sağlamaktı. Hoca bu ikinci yolun en büyük başarısını şöyle tanımlar: "Kruşçev'in revizyonist grubunun ortaya çıkışı, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra emperyalizmin stratejisinin en büyük siyasal ve ideolojik zaferidir." Kitap ayrıca Lenin'in emperyalizm teorisini savaş sonrası koşullara uygular: mali oligarşi, tekelci devlet kapitalizmi, çok uluslu şirketlerin "esas olarak tek bir ülkeye ait" olup bulundukları ülkelerin egemenliğine el uzatması, "yardım" adı altında verilen kredilerin bir sermaye ihracı ve boyunduruk aracı olması ve yeni sömürgecilik.

Bu son başlıklar, bugünün Arnavutluğunu okurken de işe yarıyor. "Stratejik yatırımcı" statüsüyle koruma alanlarını ve kıyıları ele geçiren uluslararası sermaye konsorsiyumları (9. bölümde göreceğiz) ya da bir ülkenin cezaevi ve göçmen kampı işlevi üstlenmesi, Hoca'nın kredi, çok uluslu şirket ve yeni sömürgecilik çözümlemesinin 2026'daki somut biçimleridir. (Küçük bir not: Tanıtım yazısı kitabın Hoca'nın "ölümünden bir süre önce" yazıldığını söylüyor; kitap aslında 1978'de, ölümünden yedi yıl önce yayımlandı.)

Hoca ayrıca Batı Avrupa komünist partilerinin "Avrokomünizm" yönelimini ("Avrokomünizm Antikomünizmdir", 1980) ve Mao düşüncesinin bazı yönlerini ("Çin Üzerine Düşünceler") eleştiren metinler yazdı. Kavel Alpaslan'ın Evrensel'de hatırlattığı gibi, Hoca'nın İspanya, Fransa ve İtalya'nın büyük komünist partilerine yönelik eleştirileri bugün hâlâ ders niteliğindedir: Üç parti de reformist bir ideolojik erozyonla tarihsel güçlerini büyük ölçüde yitirdi. Hoca'nın 1980'de bu eğilimlerin geleceğine dair yaptığı yorumlar, bugün varılan noktadan bakıldığında değerlidir.

4.4. Marksist-Leninist hareket bu mirası neden sahipleniyor?

1960'lar ve 70'lerde dünyanın pek çok ülkesinde, Sovyet çizgisini revizyonist bulan Marksist-Leninistler önce Çin'e yöneldi. 1978'deki Çin-Arnavutluk ayrılığı bu hareketi ikiye böldü. Üç dünya teorisini reddeden partiler Arnavutluk çizgisinde toplandı. Sosyalist Arnavutluk'un yıkılmasından sonra bu partiler, 1994'ten itibaren uluslararası düzeyde bir araya gelmeyi sürdürdü; bugün Latin Amerika'dan Avrupa'ya, Kuzey Afrika'ya kadar pek çok ülkede bu gelenekten partiler ve örgütler var. Türkiye'de de 1970'lerin sonunda üç dünya teorisine karşı tavır alan bir kesim bu çizgiden etkilendi.

Bu gelenek açısından Hoca'nın katkısı şu cümlede özetlenebilir: Sosyalizm adına emperyalizmle uzlaşmanın, sosyalizmin inkârı olduğunu bir devlet yöneticisi olarak, büyük bedeller ödeyerek savunmak. Bu tavrın ideolojik değerini küçümsemiyoruz. Kruşçev'in "barışçıl geçiş" tezinin Avrupa komünist partilerini nasıl sosyal demokratlaştırdığını, Çin'in "üç dünya" teorisinin Şili'de Pinochet'yle, Zaire'de Mobutu'yla ilişkileri nasıl meşrulaştırdığını gördük. Hoca bu konularda haklı çıktı.

Ama genç yoldaşlar, şunu da sormak zorundayız: Hoca'nın üç büyük kırılmanın her birinde haklı olması, Arnavutluk'u giderek daha yalnız, daha yoksul ve daha kuşatılmış bir ülke hâline getirdi. "Herkes revizyonist, yalnız biz doğru yoldayız" duygusu, bir noktadan sonra ideolojik netlikten bir kuşatılmışlık psikolojisine dönüştü. Bu psikolojinin içeride nelere yol açtığını aşağıda konuşacağız.

---

5. Sosyalist Blok ve Dünya Devrimci Hareketi İçin Önemi

Arnavutluk'un nüfusu hiçbir zaman üç milyonu geçmedi. Buna rağmen 1960'lardan 1980'lere kadar dünya devrimci hareketi içinde nüfusuyla orantısız bir ideolojik ağırlık taşıdı. Bunun nedenleri:

• Bağımsız bir sosyalist odak: Sovyet ve Çin merkezlerinin dışında, kendi ayakları üzerinde durmaya çalışan bir sosyalist devlet modeli sundu.
• Yayın ve propaganda: Tiran Radyosu onlarca dilde yayın yaptı; "8 Nëntori" yayınevi Hoca'nın eserlerini ve Marksist klasikleri pek çok dile çevirdi. Türkçe yayınlar da bunlar arasındaydı.
• Yeni partilerin doğuşu: Latin Amerika'da, Avrupa'da, Afrika'da ve Asya'da birçok Marksist-Leninist parti, Arnavut Emek Partisi'yle ilişkiler üzerinden şekillendi.
• Dış borca karşı egemenlik: 1976 Anayasası'nın dış kredi ve yabancı imtiyazları yasaklayan maddesi, IMF ve Dünya Bankası'na borçlanmanın Üçüncü Dünya'yı nasıl teslim aldığı bir dönemde dikkat çekici bir tavırdı.

Bu katkıları teslim ediyoruz. Ama sorulması gereken soru şudur: Bir ülke, bütün dünyaya karşı ideolojik olarak haklı olup kendi halkına karşı yanılabilir mi? Yanıt evettir. Şimdi o yanılgılara gelelim.

---

6. Gölgeler: Saklamadığımız Gerçekler ve Marksist Cephedeki Savunmalar

Genç yoldaşlar, bu bölüm bu yazının en zor bölümü. Ama en önemlisi de bu.

Burada iki kolay yoldan da kaçınmaya çalışacağım. Birinci kolay yol, sosyalist dönemin bütün baskısını "emperyalist propaganda" diye geçiştirmektir. İkinci kolay yol, anti-komünist literatürün her rakamını ve her yorumunu sorgusuz kabul etmektir. İkisi de tembelliktir.

Bu yüzden her başlığı aynı sırayla ele alacağım:

• Ne oldu? Belgelenmiş olgular ve rakamlar, kaynağıyla birlikte.
• Savunma ne diyor? Enver Hoca'nın kendi metinlerinde, Arnavut Emek Partisi belgelerinde ve bu çizgiyi savunan Marksist-Leninist yazarlarda (örneğin İngiltere'deki Arnavutluk Derneği'nin yaklaşık otuz yıl sekreterliğini yapan İngiliz Marksist-Leninist Bill Bland'de) bu olgulara verilen yanıt.
• Değerlendirme: Savunmanın doğru yanı ve yetmediği yer.

6.1. Önce rakamlar: Ne biliyoruz, ne bilmiyoruz?

Sosyalist döneme ait baskı rakamları, 1991 sonrasında kurulan Arnavut devlet kurumlarından gelir. Bu kurumların önemli bir kısmı, anti-komünizmin resmî ideoloji hâline geldiği bir siyasi iklimde kuruldu. Bu nedenle rakamlara temkinle yaklaşmak gerekir. Ama temkin, inkâr demek değildir: Bu rakamlar mahkeme kararları, infaz listeleri, İçişleri Bakanlığı arşivleri ve tanık ifadeleriyle çapraz kontrol edilmeye çalışılmıştır ve farklı kurumların verdiği sayılar birbirine yakındır.

Kategori	Rakam	Kaynak
Siyasi mahkûmiyet sonrası idam	6.027 (5.577 erkek, 450 kadın)	Komünizm Suçları ve Sonuçları Araştırma Enstitüsü (ISKK), 2016
Siyasi mahkûmiyet sonrası idam (resmî sayım)	5.501	Siyasi Zulüm Görenlerin Entegrasyonu Enstitüsü (IIPP)
Siyasi mahkûm	34.135 (26.768 erkek, 7.367 kadın)	ISKK, 2016
Siyasi mahkûm (arşiv)	1990'a kadar yaklaşık 25 bin hüküm; araştırmacı tahmini 30–34 bin	İçişleri Bakanlığı arşivi
İç sürgün (internim)	59.009 kişi; resmî tazminat kayıtlarında 12.500 sürgün kararı (çocuklar hariç)	ISKK, 2016; hükümet verisi
Cezaevinde ölüm	984 (ayrıca akıl sağlığını yitiren 308 kişi)	ISKK, 2016
Sürgün koşullarında ölüm	7.022	ISKK, 2016
Kayıp (cesedi ailesine verilmeyen)	yaklaşık 6 bin	Uluslararası Kayıp Kişiler Komisyonu (ICMP)
Sınırda öldürülen	1949'dan itibaren yaklaşık 1.000	İçişleri Bakanlığı'nın 1990'da açıkladığı veri

Bu rakamları okurken üç şeyi aklınızda tutun:

1. Dönem ayrımı yapılmamış. Bu toplamlar 29 Kasım 1944'ten 1991'e kadar uzanıyor. Yani savaşın hemen ardından 1945'teki Özel Mahkeme'de yargılanan işbirlikçileri ve savaş suçlularını da kapsadığı anlaşılıyor. Hangi idamın bir faşist işbirlikçiye, hangisinin bir köylüye ya da bir komüniste ait olduğunu gösteren ayrıştırılmış bir döküm kamuoyuna sunulmuş değil. Savunmanın bu noktadaki itirazı haklıdır.
2. Bazı rakamlar Soğuk Savaş propagandasıdır. Örneğin ABD hükümetinin 1955'te BM'ye sunduğu ve "80 bin kişinin kamplardan geçtiği, 16 binin kaybolduğu" iddiası, BM'nin kendi doğrulaması değil, bir tarafın iddiasıdır. Bu tür rakamları kullanmıyoruz.
3. Ama ölçek tartışmasızdır. En temkinli resmî rakamlar bile, nüfusu 1945'te bir milyonun biraz üzerinde, 1990'da üç milyonun altında olan bir ülkede, beş binden fazla siyasi idam ve otuz bin civarında siyasi mahkûm olduğunu gösteriyor. Bu, her ailenin bir tanıdığının, bir akrabasının bu aygıta temas ettiği bir ölçektir.

6.2. Sigurimi: Devlet Güvenlik Müdürlüğü

Ne oldu? Sigurimi, savaş sırasında kurulan "Halkı Koruma Bölümleri"nden doğdu; 14 Aralık 1944'te resmen çalışmaya başladı ve Temmuz 1991'e kadar faaliyet gösterdi. Tiran'daki merkezi ve 26 ilçe birimiyle bütün ülkeye yayıldı. AGİT'in Arnavut kurumlarıyla birlikte 2025'te yayımladığı el kitabına göre yöntemleri arasında siyasi davalar, psikolojik ve fiziksel işkence, zorla kaybetme, kariyerlerin bilinçli olarak yıkılması, yurttaşların baskı ve şantajla muhbir yapılması ve dosya uydurma vardı. Son dönemde çok sayıda dosya imha edildi. Bugün arşivde 13 milyon sayfanın üzerinde belge envanterlenmiş durumda.

Savunma ne diyor? Savunmanın en güçlü dayanağı, dış tehdidin gerçek olmasıdır ve bu tehdit gerçekten gerçekti:

• "Değerli Operasyonu" (Operation Valuable, 1949–1953): İngiliz MI6 ve Amerikan CIA, Arnavut göçmenlerden oluşan silahlı ekipleri denizden ve havadan Arnavutluk'a sızdırarak rejimi devirmeye çalıştı. Bu, Batı'nın "Demir Perde"nin arkasına yönelik ilk paramiliter operasyonuydu. Yüzlerce ajan sızdırıldı; çoğu yakalandı ya da öldürüldü. Operasyonun başarısızlığında İngiliz istihbaratındaki Sovyet ajanı Kim Philby'nin rolü olduğu sonradan anlaşıldı. Yani "emperyalizm ülkeye ajan sızdırıyor" sözü bir paranoya değil, belgelenmiş bir gerçekti.
• Yunanistan'la resmî savaş hâli: Yunanistan, 1940'tan beri süren savaş hâlini ancak 28 Ağustos 1987'de resmen kaldırdı ve Soğuk Savaş boyunca güney Arnavutluk üzerinde ("Kuzey Epir") toprak iddiasını sürdürdü.
• Yugoslav ilhak planları: Tito, 1948'in başında Arnavut hükümetinin itirazına rağmen Arnavutluk'a iki tümen asker göndermeye çalıştı. Milovan Djilas'ın aktardığına göre Stalin bile Yugoslavya'nın Arnavutluk'u "yutmasından" söz ediyordu.
• Teorik gerekçe: Hoca'ya göre sosyalizmde de sınıf mücadelesi sürer; devrilen sömürücü sınıflar ve dışarıdaki emperyalizm restorasyon için içeride dayanak arar. Proletarya diktatörlüğü bu yüzden uyanık olmak zorundadır. Bill Bland, Arnavut anayasasının devleti "işçi sınıfının diktatörlüğü" olarak tanımladığını, bunun tek bir kişinin değil sınıfın iktidarı olduğunu savunur ve asıl diktatörlüğün büyük sermayenin egemen olduğu Batı demokrasileri olduğunu söyler.

Savunmanın bu çizgideki son argümanı da şudur: 1990–91'de sistemin yıkılmış olması, uyanıklığın fazla değil, eksik olduğunu kanıtlar.

Değerlendirme: Dış tehdidin gerçek olduğu doğrudur ve bunu söylemekten çekinmemeliyiz. Ama üç sorun var:

1. Orantı. 1953'ten sonra Batı'nın silahlı sızma girişimleri fiilen sona erdi. Sigurimi ise otuz sekiz yıl daha büyüyerek çalıştı ve hedefi giderek ajanlar değil sıradan yurttaşlar, en sonunda da partinin kendi önderleri oldu.
2. Tehdidin büyütülmesi. Hoca'nın son tasfiyesini Arnavut arşivlerinden inceleyen tarihçi Idrit Idrizi'nin 2022'de East European Politics and Societies dergisinde yayımlanan çalışmasına göre, Eylül 1982'de "düşman çetesi çıkarması" olarak sunulan olay dört kişiden oluşan bir gruptu ve bunlardan biri Sigurimi'nin gizli ajanıydı. Bu olay, içerideki tasfiyeye zemin hazırlayan "olağanüstü hâl" atmosferinin parçası olarak kullanıldı.
3. Savunmanın kendi mantığı. Eğer kırk beş yıllık bir güvenlik aygıtı, sistemi korumakta başarısız olduysa, sorun "yeterince sert olmamak" değil, yanlış şeyi korumaktır. Sigurimi devleti halktan korudu; ama devleti halkın gözünde savunulacak bir şey olmaktan çıkardı.

6.3. Kamplar ve cezaevleri: Spaç, Burrel, Tepelena

Ne oldu?

• Burrel (1946'dan itibaren): Siyasi mahkûmlar için "süper cezaevi". Pek çok aydın, din adamı ve eski parti kadrosu burada yattı.
• Spaç (1968–1990): Mirdita'nın dağlarında bir bakır ve pirit madeninde zorunlu çalışma kampı. Mahkûmlar ağır normlarla, yetersiz araçlarla ve güvenlik önlemi olmadan vardiyalı çalıştırıldı. Mayıs 1973'te mahkûmlar kısa süreli bir isyan çıkarıp yıldızsız Arnavut bayrağı astı; isyan iki günde bastırıldı, elebaşı sayılanlar idam edildi.
• Tepelena (1949–1954): Siyasi mahkûmların aileleri ve "sınıf düşmanı" sayılan ailelerin toplu olarak sürüldüğü kamp. Burada tutulan 3–5 bin kişiden yaklaşık 600'ünün öldüğü, bunların yaklaşık yarısının beş yaşından küçük çocuklar olduğu tahmin ediliyor. Arşiv kayıtlarıyla tanık ifadeleri arasında ciddi farklar var; ama yüksek çocuk ölümleri kampın kapatılma nedenlerinden biri olarak resmî belgelere bile geçmiş durumda. Kamp, ailelerin evlerine rejim taraftarlarının yerleştirilmesine de hizmet etti.

Savunma ne diyor? Arnavut Emek Partisi'nin resmî tarihine ve Hoca'nın metinlerine göre bu kurumlarda yatanlar "halk düşmanları"ydı: savaş suçluları, işbirlikçiler, sabotajcılar, yabancı ajanlar ve onların ağları. Zorunlu çalışma, "asalak" sınıfların emekle yeniden eğitilmesi olarak sunuldu. 1973 Spaç isyanı, Balli Kombëtar artıklarının faşist bir girişimi olarak nitelendi. Ailelerin sürgünü ise düşman ağlarının toplumsal dayanaklarını kesmek olarak gerekçelendirildi.

Değerlendirme: Burada savunmanın tutunacak yeri çok dardır.

• Mahkûmların bir kısmının gerçekten işbirlikçi ya da silahlı muhalif olduğu doğrudur. Ama Tepelena'da ölen beş yaşından küçük çocuklar hiçbir doktrinle "sınıf düşmanı" sayılamaz.
• Suçun bireyselliği, burjuva hukukunun değil, aydınlanmanın ve işçi hareketinin de kazanımıdır. Babanın "suçu" yüzünden çocuğu, kardeşi, torunu sürgüne göndermek, sınıf mücadelesi değil, aşiret intikamının devlet eliyle sürdürülmesidir. Hoca'nın kan davasıyla mücadele eden bir rejimin, siyasi alanda kuşaklar boyu süren bir "devlet kan davası" kurması, belki de bu dönemin en acı çelişkisidir.
• "Emekle yeniden eğitim" fikri, Spaç'ın koşullarında, emeği insanı özgürleştiren bir etkinlik olmaktan çıkarıp bir cezalandırma aracına dönüştürdü. Bu, Marx'ın emek kavramının tam tersidir.

6.4. Partinin kendi kadrolarını tasfiyesi

Ne oldu?

Yıl	Kişi	Akıbet
1947	Nako Spiru (ekonomiden sorumlu yönetici)	Şüpheli koşullarda silahla ölü bulundu
1949	Koçi Xoxe (İçişleri Bakanı, Örgüt Sekreteri)	Kasım 1948'de tutuklandı, 11 Haziran 1949'da idam edildi
1956	Liri Gega ve eşi general Dali Ndreu	Aralık 1956'da "Titocu ajan" olarak idam edildi; Kruşçev, Gega'nın idam edildiğinde hamile olduğunu ileri sürdü
1974–75	Savunma Bakanı Beqir Balluku, generaller Petrit Dume, Hito Çako, Rrahman Perrllaku	5 Kasım 1975'te kurşuna dizildiler; Dume ve Çako'nun kalıntıları 2000'de Vlora'daki Vranisht'te gizli bir toplu mezarda bulundu
1975–77	Abdyl Këllezi, Koço Theodhosi ve ekonomi yöneticileri	İdam edildiler
1974	Josif Zagali (bunkerlerin tasarımcısı, mühendis albay)	Uydurma "sabotaj" suçlamasıyla sekiz yıl hapis
1981	Başbakan Mehmet Shehu	18 Aralık 1981'de ölü bulundu (resmî açıklama: intihar); öldükten sonra "kırk yıldır birçok düşman istihbarat servisi adına çalışan" bir ajan ilan edildi; ailesi hapse atıldı, oğlu ve kardeşi de intihar etti
1983	Kadri Hazbiu (eski İçişleri, sonra Savunma Bakanı) ve Feçor Shehu	Eylül 1983'te kurşuna dizildiler

Savunma ne diyor? Hoca, Titistler (1982) ve Kruşçevciler (1980) kitaplarında bu tasfiyelerin her birini, partinin karşı karşıya kaldığı gerçek bir çizgi mücadelesine bağlar:

• Xoxe dönemi: Yugoslavya'nın Arnavutluk'u ilhak etme girişimi gerçekti ve Xoxe, Arnavut ekonomisinin ve ordusunun Yugoslavya'yla birleştirilmesini destekliyordu. Mahkemede Tito'yla komplo kurduğunu itiraf etti.
• 1956: Sovyet 20. Kongresi'nin ardından Moskova'nın ve Belgrad'ın Arnavut partisi içinde Hoca'ya karşı bir muhalefet örgütlemeye çalıştığı iddia edilir. Bu, Doğu Avrupa'da Sovyetlerin "Stalinist" önderlikleri tasfiye ettirdiği dönemle örtüşür.
• Balluku grubu: Ordu yönetimi, Hoca'nın "halk savaşı" doktrini yerine konvansiyonel bir savunma anlayışını savunuyor ve partinin ordu üzerindeki denetimini azaltmak istiyordu. Hoca 1979'daki anılarında bu grubu, Çin önderliğinin (Zhou Enlai'nin) önerileri doğrultusunda hareket etmekle suçladı. Bir ABD diplomatik telgrafı, Pekin'in Balluku'nun görevden alınmasını istediğini aktarır. Yani ordu içinde gerçek bir doktrin ve yön tartışması vardı.
• Shehu: Hoca'nın 24 Eylül 1982'de Merkez Komite'ye sunduğu metne göre Shehu, onlarca yıldır yabancı servisler adına çalışan bir "maskeli düşman"dı.
• Bill Bland bu çatışmaları "kişisel iktidar kavgaları değil, ilke kavgaları", yani kapitalist yozlaşmayı savunanlara karşı verilen mücadeleler olarak tanımlar.

Değerlendirme: Savunmanın doğru yanı şudur: Bu tasfiyelerin arkasında çoğu zaman gerçek siyasi ayrılıklar vardı. Yugoslav ilhak planı gerçekti. Ordunun konumu, Çin'le ilişkiler ve ekonomi politikası üzerine gerçek tartışmalar vardı. Bunları "Hoca'nın kişisel paranoyası" diye özetlemek de tarihi basitleştirir.

Ama:

• Çizgi ayrılığını ajanlıkla eşitlemek. Marksist bir partide politik ayrılıklar tartışmayla, oylamayla, gerekirse görevden almayla çözülür. Ayrılığı "düşman servislerinin ajanlığı" olarak yeniden adlandırmak, tartışmayı imkânsız kılar. Arşivleri inceleyen araştırmalara göre tutuklama kararlarında çoğu zaman yalnızca "vatana ihanet" ibaresi geçiyor, kanıt sunulmuyor. Shehu'nun aynı anda birden çok düşman servisin ajanı olduğu iddiası ise inandırıcılığı zorlayan bir iddiadır.
• Gizli mezarlar. Bir devrimci iktidar, idam ettiği eski savunma bakanının kalıntılarını neden gizli bir toplu mezara gömer? Kendi davasından emin olan bir iktidar, yargılamalarını da, cezalarını da açık yapar.
• Sonuç. Bu tasfiyeler sosyalizmi korumadı. Her dalgada partinin en yetenekli ve en bağımsız düşünen kadroları yok edildi. 1985'te geriye kalan önderlik, 1990'da sistemi tasfiye eden önderlikti. Tasfiyelerin en büyük kazananı, Hoca'nın seçtiği halef Ramiz Alia oldu.
• Teorik kök. Hoca'nın "sosyalizm ilerledikçe sınıf mücadelesi keskinleşir" tezini parti içine mekanik biçimde uygulaması, her farklı görüşü "sınıf düşmanının partideki uzantısı" olarak okumaya yol açtı. Sonuç: Parti içinde eleştiri ve tartışma öldü, yerini korku ve itaat aldı.

6.5. Din yasağı (1967)

Ne oldu? Din kurumlarına yönelik baskı 1967'den çok önce başladı: 1945–46 toprak reformu dinî vakıfların mülklerini millîleştirdi, 1946'da yabancı Katolik din adamları sınır dışı edildi, 1949 kararnamesi dinî toplulukları devlet onayına bağladı ve onları eğitimden, mülkiyetten, hastane ve hayır kurumlarından çıkardı. 1945–1953 arasında Katolik kilise sayısı 253'ten 100'e düştü.

1966–67'deki "Kültürel ve İdeolojik Devrim" sırasında, öğrenci ve gençlik eylemleri biçiminde yürütülen bir kampanyayla Mayıs 1967'ye kadar 2.169 cami, kilise, manastır ve tekke kapatıldı; bunların bir kısmı gençlik ve kültür merkezlerine dönüştürüldü, bir kısmı yıkıldı. 22 Kasım 1967 tarihli kararname bütün dinî faaliyeti yasakladı. 1976 Anayasası (madde 37) devleti ateist ilan etti ve "dinî propaganda"yı yasakladı. 1977 Ceza Kanunu dinî propaganda ve dinî yayın bulundurmak için 3 ila 10 yıl hapis cezası öngördü. İki yüzü aşkın din adamı hapsedildi, bir kısmı idam edildi ya da cezaevinde öldü. 1980'de bir Cizvit rahibi ikizleri vaftiz ettiği için ömür boyu hapse mahkûm edildi. Katolik Kilisesi, 2016'da bu dönemde öldürülen 38 din adamı ve inananı Şkodra'da "şehit" olarak takdis etti.

Savunma ne diyor? Burada Hoca'nın kendi metni çok öğreticidir. 27 Şubat 1967 tarihli parti genelgesinde şunları yazar:

• Din "halkın afyonu"dur ve kendiliğindenliğe bırakılırsa yeniden güçlenir; bilinçli ve sistemli bir mücadele gerekir.
• Arnavutluk'ta her din bir yabancı tahakkümle bağlantılıdır: İslam Osmanlı ve Arap egemenliğiyle, Ortodoksluk Yunan şovenizmiyle, Katoliklik Vatikan'ın, İtalya'nın ve Avusturya'nın çıkarlarıyla. Bu yüzden mücadele, "yurtsever ve devrimci bir ruhla" verilmelidir. Bu çizgi, 19. yüzyıl Arnavut ulusal uyanışının şairi Pashko Vasa'nın ünlü dizesine dayanır: "Arnavutun dini Arnavutluktur."
• Kapatmalar yukarıdan bir kararname ile değil, gençliğin aşağıdan gelen inisiyatifiyle ve "çok az direnişle" gerçekleşmiştir. Bektaşi önderliği ve bazı Müslüman din adamları cübbelerini ve cami anahtarlarını gönüllü olarak teslim etmiştir.
• Katolik din adamlarının bir kısmı faşist İtalya'yla işbirliği yapmıştı.

Ve genelgenin en çarpıcı cümleleri şunlardır:

"Camileri ve kiliseleri kararnamelerle ya da idari tedbirlerle kapatmak kolaydır. Zor olan, inananları ideolojik ve ruhsal olarak hazırlamaktır."

"Bu türden her tedbir şiddete başvurmadan ve her zaman halkın onayıyla alınmalıdır."

"İnanan insanlara karşı açık bir savaş açmamalıyız. Parti onlara, bir hastayı iyileştirmeye çalışan özverili bir doktor gibi yaklaşmalıdır."

Değerlendirme: Hoca'nın kendi sözleri, uygulamanın en güçlü eleştirisidir. "Şiddete başvurmadan", "halkın onayıyla", "inananlara karşı açık savaş açmadan" yazan bir önderin döneminde, on yıl sonra çocuk vaftiz etmek on yıla kadar hapisle cezalandırılır oldu. Söz ile pratik arasındaki bu uçurum, sorunun kendisidir.

Savunmanın doğru yanları da vardır: Arnavutluk'ta dinî ayrılıkların tarihsel olarak ulusal bölünmeyle ve yabancı güçlerin nüfuzuyla iç içe geçtiği doğrudur. Katolik hiyerarşisinin bir kısmının İtalyan işgaliyle işbirliği yaptığı da doğrudur; ama bu bir azınlıktı ve bütün inananları cezalandırmanın gerekçesi olamaz. Nitekim bazı tarihçiler, Hoca'nın din politikasının arkasında Marksizmden çok, dini ulusal birliğe engel gören bir Arnavut milliyetçiliği olduğunu ileri sürer.

Marksist klasikler bu konuda açıktır: Engels, dini yasaklamak isteyen Blanquistleri eleştirirken zulmün, dine olan bağlılığı güçlendirmenin en iyi yolu olduğunu yazmıştı. Lenin de partinin din karşıtı propaganda yapmasını savunurken inananları işçi hareketinden itmemeyi, dinî sorunun toplumsal köklerini ortadan kaldırmayı öne çıkarmıştı. Arnavutluk deneyimi, bu uyarıların ne kadar haklı olduğunu gösterdi.

6.6. Sınırda öldürülenler

Ne oldu? İçişleri Bakanlığı'nın 1990'da açıkladığı verilere göre 1949'dan itibaren yaklaşık 1.000 Arnavut, sınırı yasa dışı yollardan geçmeye çalışırken sınır kuvvetleri tarafından öldürüldü. Yalnızca 1990'da 54 kişi öldürüldü; sonuncusu 20 Aralık 1990'da Şkodra'daydı. Ülkeden kaçmaya çalışmak ölüm cezasını gerektirebilen bir suçtu. 1953–1961, 1962–1967 ve 1983–1989 dönemlerinde siyasi tutuklamaların başlıca nedeni kaçma girişimiydi. 1945'ten itibaren "güvenilmez" sayılan aileler sınır bölgelerinden sürüldü.

Savunma ne diyor? Arnavutluk'un sınırları sıradan sınırlar değildi: Yunanistan'la resmî savaş hâli 1987'ye kadar sürdü, Yugoslavya ile ilişkiler 1948'den sonra düşmancaydı, Batı ise 1949–53 arasında bu sınırlardan silahlı ekipler sızdırmıştı. Sınırdan kaçan, düşman devlete sığınan ve onun istihbaratına bilgi veren bir kişi, savunmaya göre vatana ihanet etmiş bir askerden farksızdı. Ayrıca halkın emeğiyle eğitilmiş insanların ülkeyi terk etmesi, sosyalist inşadan bir kaynak kaybıydı.

Değerlendirme: Ülkeye sızan silahlı ekiplere karşı sınırı korumak meşrudur. Ama verilere bakın: Ölenlerin ezici çoğunluğu dışarıdan girenler değil, dışarıya çıkmak isteyen Arnavut yurttaşlarıydı. Ve ölüm sayısının zirve yaptığı yıllardan biri, Batı tehdidinin en zayıf olduğu 1990'dı. Bir sınır, ülkeyi dışarıdan değil, yurttaşlarını kendi devletinden ayırmak için kullanılıyorsa, orada bir şey kırılmıştır. Kendi halkını ancak zorla tutabilen bir sosyalizm, ikna etme mücadelesini kaybetmiş demektir. 1980'lerde kaçma girişimlerinin yeniden artması da, sistemin yaklaşan krizinin en açık göstergelerinden biriydi.

6.7. Kişi kültü ve bunkerler

Ne oldu? Hoca'nın adı, sözleri ve portreleri fabrikalara, okullara, dağ yamaçlarına kadar her yere yerleştirildi; Berat'taki Shpirag dağının yamacına dev harflerle "ENVER" yazıldı. Anıları ve eserleri, yazıldıkları dönemin siyasi ihtiyaçlarına göre yeniden düzenlendi: Eleştirmenler, örneğin Mehmet Shehu'nun düşüşünden sonra anıların yeni baskılarında onun rolünün geriye dönük olarak değiştirildiğini belirtir.

1967–1986 arasında ülke beton bunkerlerle donatıldı. Toplam sayı konusundaki tahminler kaynağa göre 170 binden 750 bine kadar değişiyor. Bunkerlerin tasarımcısı mühendis Josif Zagali'ye göre bu inşaatlar sırasında her yıl 70–100 kişi hayatını kaybetti; yalnızca prefabrik bunker üretiminin maliyetinin net maddi ürünün yaklaşık yüzde 2'si olduğu tahmin ediliyor. Zagali'nin kendisi, 1974'te uydurma bir "sabotaj" suçlamasıyla sekiz yıl hapis yattı.

Savunma ne diyor? Bunkerler, 1968'de Varşova Paktı'nın Çekoslovakya'yı işgal etmesinden sonra somutlaşan "halk savaşı" doktrininin ürünüydü. Hem NATO'ya hem Varşova Paktı'na karşı yapayalnız kalan küçük bir ülke, partizan savaşı deneyimine dayanarak bütün halkın silahlı savunmasını örgütlemeye çalıştı. Kişi kültü konusunda ise Bland, önderliğin kolektif olduğunu, Hoca'nın yalnızca yetenekleri ve hizmetleri nedeniyle "öne çıkan" kişi olduğunu savunur.

Değerlendirme: 1968'den sonra bir işgal korkusu gerçekçiydi. Ama kıt kaynakların bu ölçüde betona gömülmesi, hiçbir zaman gelmeyen bir savaş için bir kuşağın yaşam standardının feda edilmesiydi. Bunkerler, savunma kadar bütün toplumu kalıcı bir kuşatma psikolojisinde tutmanın da aracıydı.

Kişi kültüne gelince: Marx, 1877'de Wilhelm Blos'a yazdığı mektupta, kendisinin ve Engels'in her türlü kişi kültüne karşı duydukları antipatiden söz eder ve Enternasyonal döneminde kendilerine yönelik övgü mesajlarını kamuoyuna açıklamadıklarını anlatır. Bir önderin yanılmaz kabul edildiği yerde, onun yanılgılarını düzeltecek bir mekanizma da kalmaz. Arnavutluk'ta tam olarak bu oldu.

6.8. Savunmanın en güçlü kartı: Bürokrasiye karşı "devrimcileştirme"

Dürüst olmak, savunmanın güçlü yanlarını da göstermeyi gerektirir. Hoca döneminin en az bilinen ama en ilginç yanı, bürokrasiye karşı yürütülen kampanyalardır. 1966–67'deki "devrimcileştirme" önlemleri şunlardı:

• 4 Mart 1966'da partinin yayımladığı "Açık Mektup" bürokratikleşmeyi mahkûm etti; yaklaşık 15 bin devlet kadrosu kaldırıldı, Adalet Bakanlığı dahil altı bakanlık lağvedildi.
• Orta ve üst düzey yöneticilerin ücretleri düşürüldü; en yüksek ile en düşük ücret arasındaki oran yaklaşık 2,5'e 1'e indirildi; gelir vergisi kaldırıldı.
• Büro çalışanları ve aydınlar her yıl bir ay fabrikada ya da tarlada çalışmakla yükümlü tutuldu.
• Orduda rütbeler kaldırıldı, siyasi komiserlik yeniden getirildi.
• Kadınların toplumsal hayata katılımı için kampanya yürütüldü: Yerel halk meclislerinde kadınların payı yüzde 40'ı, Halk Meclisi'nde yüzde 30'u aştı.

Savunmanın tezi şudur: Arnavutluk, Sovyetler Birliği'nde ve Doğu Avrupa'da yaşanan "yeni burjuvazinin" oluşumunu fark edip ona karşı en ciddi önlemleri alan sosyalist ülkeydi. Bu, revizyonizm eleştirisinin içeriye dönük pratik karşılığıydı.

Değerlendirme: Bu önlemler gerçektir ve dikkate değerdir. Ücret farklarının bu kadar daraltılması, Sovyet bloğundaki uygulamalarla kıyaslandığında radikal bir adımdır. Ama bu kampanyaların hepsi yukarıdan, partinin inisiyatifiyle ve partinin denetiminde yürütüldü. Kaynaklar, en üst parti önderliğinin ücret kesintilerinden muaf tutulduğunu belirtir; önderlik, Tiran'da halka kapalı "Blloku" mahallesinde yaşadı. Bağımsız sendika, grev hakkı, özgür basın, işçilerin seçip geri çağırabildiği yöneticiler olmadan, "işçi denetimi" fiilen parti denetimi olarak kaldı. Bürokrasiye karşı bürokrasinin kendi eliyle yürütülen bir kampanya, ancak bir yere kadar gidebilir. Bu, bir sonraki bölümde konuşacağımız yıkılışın anahtarlarından biridir.

6.9. Otarşi ve ekonomik tıkanma

1978'den sonra Arnavutluk, dış kredi yasağıyla birlikte tamamen kendi kaynaklarıyla kalkınmaya çalıştı. 1980'lere gelindiğinde teknolojik yenilenme durdu, fabrikalar eskidi, dış ticaret daraldı. 1981'de köylülerin evlerinde tuttuğu az sayıdaki hayvanın da kooperatiflere bağlanması gibi aşırı kolektifleştirme uygulamaları gıda kıtlığını derinleştirdi. Kuyruklar, karne sistemi ve kıtlık 1980'lerin sonunda gündelik hayatın parçası oldu.

Savunma, borçsuz kalkınmanın Arnavutluk'u 1980'lerin Latin Amerika ve Doğu Avrupa borç krizlerinden koruduğunu söyler; bu doğrudur. Ama borç tuzağından kaçınmak ile bütün dünyadan kopmak aynı şey değildir. İkincisi, birincisinin sağladığı egemenliği, halkın gözünde değersizleştirdi.

6.10. Özet tablo: Savunma, doğru yanı ve yetmediği yer

Konu	Savunmanın tezi	Doğru yanı	Yetmediği yer
Sigurimi	Emperyalist sızmaya karşı proletarya diktatörlüğünün uyanıklığı	MI6/CIA sızmaları, Yunan savaş hâli ve Yugoslav ilhak planı gerçekti	Silahlı sızma 1953'te bitti, aygıt 1991'e kadar büyüdü; hedefi yurttaşlar ve parti oldu
Kamplar	Halk düşmanlarının emekle yeniden eğitimi	Mahkûmların bir kısmı gerçekten işbirlikçi ya da silahlı muhalifti	Aile sürgünü, çocuk ölümleri, kuşaklar boyu cezalandırma
Tasfiyeler	Kişisel değil, ilkesel çizgi mücadelesi	Gerçek siyasi ayrılıklar vardı	Ayrılık ajanlıkla eşitlendi; kanıtsız idamlar, gizli mezarlar
Din	Yabancı nüfuza ve geri bilince karşı yurtsever mücadele; aşağıdan gelen inisiyatif	Dinî bölünme ve bazı din adamlarının faşist işbirliği gerçekti	Hoca'nın kendi "şiddetsiz, halkın onayıyla" ilkesi çiğnendi; Engels'in uyarısı haklı çıktı
Sınır	Savaş hâlindeki sınırda ihanetin önlenmesi	Sınırlar gerçekten düşman sınırlarıydı	Ölenler çoğunlukla çıkmak isteyen yurttaşlardı; zirvelerden biri 1990
Kişi kültü ve bunkerler	Kolektif önderlik; tek başına kalan ülkenin halk savaşı	1968 sonrası işgal korkusu gerçekçiydi	Marx'ın kişi kültüne karşıtlığı; kaynakların betona gömülmesi
Bürokrasi	Yeni burjuvaziye karşı en ciddi önlemleri alan ülke	Ücret farkının daraltılması, kadro rotasyonu gerçekti	Yukarıdan kampanya; işçi demokrasisi olmadan işçi denetimi parti denetimi olarak kaldı

Genç yoldaşlar, bu tablonun son sütunu bir suçlama listesi değil, bir ödev listesidir. Gelecekte kurulacak her sosyalizm, bu sütundaki her satıra bir yanıt vermek zorundadır.

---

7. Neden Yıkıldı? Farklı Açıklamalar ve Samimi Bir Değerlendirme

Enver Hoca 11 Nisan 1985'te öldü. Yerine geçen Ramiz Alia, başlangıçta "Hoca'nın yolunda" olduğunu ilan etti; ama 1989'da Doğu Avrupa'daki rejimler çöktükten sonra adım adım açılıma gitti. Ocak 1990'da Şkodra'da ilk kalkışmalar görüldü. Temmuz 1990'da binlerce kişi Tiran'daki yabancı büyükelçiliklere sığındı. Aralık 1990'da Tiran'daki öğrenci yurtlarında başlayan eylemlerin ardından, 11 Aralık'ta Merkez Komite siyasi çoğulculuğa izin verdi ve parti "önder rolünden" vazgeçti; ertesi gün Demokrat Parti kuruldu. 20 Şubat 1991'de Tiran'ın İskender Bey Meydanı'ndaki Enver Hoca heykeli kalabalık tarafından devrildi. Mart ve Ağustos 1991'de on binlerce Arnavut gemilerle İtalya'ya kaçtı. 31 Mart 1991 seçimlerini Emek Partisi kazandı; ama Mayıs–Haziran 1991'de bağımsız sendikaların genel grevi hükümeti düşürdü. Parti Haziran 1991'de adını "Sosyalist Parti" olarak değiştirdi ve Marksizm-Leninizm'i resmen terk etti. Partiden ayrılanlar Aralık 1991'de Hysni Milloshi önderliğinde Arnavutluk Komünist Partisi'ni kurdu. Mart 1992 seçimlerini Sali Berisha'nın Demokrat Parti'si kazandı.

Bu yıkılış üzerine birbirinden çok farklı açıklamalar var. Önce yazının bakış açısını oluşturan Marksist-Leninist çizginin kendi belgelerinde ne dendiğine, sonra diğer açıklamalara bakalım.

7.1. Bu çizginin kendi belgelerinde yıkılış

Sosyalist Arnavutluk'un yıkılmasından sonra, Arnavutluk çizgisinde duran parti ve örgütler Ağustos 1994'te Ekvador'un başkenti Quito'da bir araya gelerek uluslararası bir konferans kurdular. Bu konferansın belgeleri, bu çizginin yıkılışa dair resmî bakışını yansıtır. (Aşağıdaki alıntılar konferansın İngilizce metinlerinden çevrilmiştir.)

a) Kuruluş bildirgesi (Quito, 1994). Bildirge, Arnavutluk'u Doğu Avrupa ve eski Sovyetler Birliği ile birlikte kapitalizmin restore edildiği yerler arasında sayar ve bu süreci SBKP'nin 20. Kongresi'nden başlatır: "Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin 20. Kongresi'nden bu yana süren kapitalizmin restorasyonu süreci". Nedenler arasında şunları sayar:

• Sürecin "emperyalizmin ve gerici güçlerin eylemlerinin izlerini taşıdığı";
• revizyonistlerin ve oportünistlerin, uluslararası komünist ve işçi hareketine verilen zararın "baş sorumluları" olduğu;
• komünistlerin, "kendini 'sosyalist' olarak gizleyen, iktidarı ele geçiren ve sosyalizmi yıkan bir burjuva sınıfının yeniden doğuşunu" önleyemediği.

Ama bildirgede genellikle gözden kaçan, bizim için çok önemli bir özeleştiri de vardır. Bildirge, bu yenilginin içsel zaaflarını da sayar:

• "teorik gelişmenin yokluğu",
• "sosyalist toplumun iç çelişkilerinin küçümsenmesi",
• "komünist partinin işçilerden ve kitlelerden yalıtılması".

Ve ekler: Marksist-Leninistler "Marksizm-Leninizm'in uygulanması ve geliştirilmesi konusundaki zaaflarımızın bilincindedir"; bunlar "kendi eksikliklerimizdir ve onları aşacağız". Bildirge, geçmişten ders çıkarmak için "tartışmayı açmalı, fikirleri, çözümlemeleri, deneyimleri, dersleri karşı karşıya getirmeliyiz" çağrısı yapar.

b) Uluslararası Platform (2016). "Kapitalizm, İşçi Sınıfı ve Komünizm Mücadelesi Üzerine" başlıklı platform, Arnavutluk'u özel bir yere koyar: "Sosyalist ülkelerde kapitalizm restore edilirken, Arnavutluk hariç..." der ve ardından "sosyalizm Arnavutluk'ta da çöktü" diye ekler. Ana neden olarak 20. Kongre'den sonra hâkim hâle gelen "modern revizyonizm biçimine bürünmüş karşı-devrimci çizgi"yi gösterir; bu çizginin "sosyalist inşayı kestiğini ve kapitalist restorasyonun yolunu açtığını", işçi sınıfının devrimci kitle partilerinin "sendikalist, reformist-parlamentarist partilere dönüştüğünü" söyler. İşçi hareketi içindeki bürokrasiyi ve işçi aristokrasisini burjuvazinin dayanağı olarak tanımlar. Proletarya diktatörlüğünü ise "nüfusun büyük çoğunluğu için demokrasi, sömürücü sınıflar üzerinde diktatörlük" olarak tarif eder. Platforma göre "Enver Hoca'nın önderliğindeki Arnavut komünistleri ve Arnavut Emek Partisi", yeni Marksist-Leninist partilerin oluşumunda önemli rol oynamıştır. Ve "yalnızca zaferler değil, yenilgiler de işçi sınıfı ve halklar için öğretici olabilir."

c) Otuzuncu yıl değerlendirmesi (2024). Konferansın kuruluşunun 30. yılı vesilesiyle yayımlanan değerlendirme, 1990'daki çöküşün "küçük bir ülke olarak uzun süre revizyonizme karşı tek başına mücadele etmiş olan sosyalist Arnavutluk"u da kapsadığını, bunun hareket içinde "muazzam bir ideolojik ve siyasi şaşkınlığa" yol açtığını, bazı partilerin dağıldığını ya da revizyonist, sosyal demokrat ve Troçkist gruplarla birleştiğini anlatır. Metin bir özeleştiri cümlesi de içerir: "Marksizm-Leninizm'in özümsenmesinde eksikliklerimiz var."

d) Arnavutluk'taki parti. Bu çizgide yer alan Arnavutluk Komünist Partisi'nin Merkez Komite sekreteri, 2019'da verdiği bir söyleşide Hoca'nın ölümünden sonra Ramiz Alia'nın partiyi "gasp ettiğini" ve ülkeyi Avrupa-Atlantik desteğiyle kapitalizme yönelttiğini söyler; 1990 çöküşünü "sosyalist sistemin bir başarısızlığı olarak değil, Emek Partisi'nin en üst önderliğinin ihanetinin sonucu" olarak tanımlar. Türkiye'de bu çizgideki yayınlarda da benzer bir çerçeve hâkimdir; örneğin Özgürlük Dünyası'ndaki bir yazının başlığı tezi tek cümlede özetler: "Dönek R. Alia ekibi Arnavutluk'u kapitalizm yoluna soktu".

Yıkılışın tam ortasında, Ekim 1991'de, Hoca'nın 83. doğum günü vesilesiyle Türkiye'de bu çizgide yayımlanan imzasız bir değerlendirme, bu çerçevenin o günkü hâlini açıkça gösterir. Yazı, Marksizm'in temel bir önermesiyle açılır: "Devrim kitlelerin eseridir", ama bu, kitlelerin kendiliğinden devrim yapacağı anlamına gelmez; yığın hareketleri, bilinçli bir önderlikten, "devrimci bir komünist partisinden yoksunsa, amacına ulaşamaz". Arnavutluk'taki gelişmeleri ise şöyle değerlendirir:

"Bugün Enver Hoca'nın ülkesinde emperyalistler ve gericiler tarafından kışkırtılan Zogocu, gerici, faşist güçler ayaklanma halindedir. Baş hedefleri de M-L ve Enver Hoca'dır. [...] AEP ise, emperyalizme olduğu kadar iç gericiliğe de boyun eğmiş, azgın gericiliğin peşinden sürüklenip gitmektedir."

"Tek başına bu gelişme bile, E. Hoca'nın, emperyalizme karşı aldığı uzlaşmaz tutumunun, proletarya diktatörlüğünde direnmesinin, sınıf mücadelesini yaşamın her alanında sürdürmede ısrar etmesinin en açık kanıtıdır."

Yani 1991'deki okumaya göre yıkılış, Hoca'nın yanıldığını değil, haklı olduğunu kanıtlar: Onun ölümünden sonra parti uzlaşmaz tutumu terk ettiği için gericilik kazanmıştır. Bu okumanın teorik dayanağı Hoca'nın Emperyalizm ve Devrim'idir: Emperyalizm sosyalizmi yalnızca dışarıdan silahla değil, içeriden revizyonizm aracılığıyla da yıkar. Aynı çizgideki Özgürlük Dünyası'nın, heykelin devrildiği Şubat 1991'de bu kitabı "emperyalizme, modern revizyonizme ve her türden inkârcılığa karşı güçlü bir silah" olarak yeniden okura sunması bu yüzden rastlantı değildir. Ama aynı tez bir soruyu da beraberinde getirir: Revizyonizm emperyalizmin "en büyük zaferi"yse ve bunu en iyi bilen parti Arnavut Emek Partisi idiyse, o parti bu "zafer"e karşı kendini neden koruyamadı?

Bu yazının kendi çıkış önermesi, aslında bizim de altını çizmek istediğimiz soruyu sorduruyor. Eğer kitle hareketi doğru bir komünist partisi olmadan amacına ulaşamıyorsa ve 1991'de belirleyici olan şey partinin "boyun eğmesi"yse, şunu sormak zorundayız: Hoca'nın kırk yıl boyunca kurduğu, eğittiği ve defalarca "temizlediği" parti, onun ölümünden yalnızca altı yıl sonra neden böylesine kolayca boyun eğdi? Aynı yazı, kitlelerin "kendi örgütlerini ve önderlerini de yarattığını" söylüyor. 1990–91'de Arnavut kitleleri gerçekten kendi örgütlerini yarattı: bağımsız sendikalar, öğrenci konseyleri, yeni partiler. Ama bunların hiçbiri komünist değildi. Bu, partinin kitlelerden ne ölçüde kopmuş olduğunun belki de en açık göstergesidir. Quito Bildirgesi'nin "partinin işçilerden ve kitlelerden yalıtılması" özeleştirisi tam da buraya denk düşüyor.

e) Türkiye'den güncel bir değerlendirme. Kavel Alpaslan, Hoca'nın ölüm yıl dönümünde Evrensel'de yayımlanan "Enver Hoca'nın son heykeli: Görünmez olsa da eksik değil" (12 Nisan 2026) başlıklı yazısında yıkılışın nedenlerine girmez; tartışmayı başka bir yerden açar. Ona göre Batı basını Hoca'yı "deli kral" kalıbına sokmuştur; çünkü Hoca bu küçük Balkan ülkesinde "hem emperyalist kutba hem de Stalin sonrası Sovyet revizyonizmine aynı anda cephe alma cüreti gösterip eksiğiyle fazlasıyla bir model oluşturmaya çalışmıştı". Alpaslan, Hoca'nın tercih ettiği yolun doğruluğunun ya da yanlışlığının "farklı bir tartışma konusu" olduğunu kabul eder ve şunu ekler: "Elbette sosyalist Arnavutluk'ta her şey güllük gülistanlıktı diyemeyiz." Ama mafyanın ağırlık kazandığı, gençlerin kaçtığı, eşitsizliğin derinleştiği, Avrupa'nın cezaevlerini bile kabul eden bugünkü Arnavutluk'a bakınca şu soruyu sorar: "Asıl çılgınlık acaba hangi dönemde?" Ve bir yöntem uyarısında bulunur: Anti-komünist propagandanın yoğun olduğu Arnavutluk gibi örneklerde, eleştiri oklarını değerlendirirken "kimin yayından çıkarak geldiğini hesaba katmamız gerekiyor".

Bu uyarı yerindedir; bu yazı da 6. bölümde rakamların kaynağını ve siyasi bağlamını sorgulayarak aynı ilkeyi uygulamaya çalıştı. Ama uyarının öbür yüzü de var: Okun kimin yayından geldiğine bakmak, okun isabet edip etmediğini sormanın yerine geçmemeli. Tepelena'daki çocuk ölümleri, sınırda vurulanlar ya da Hoca'nın kendi genelgesiyle çelişen din yasağı, onları kimin anlattığından bağımsız olarak yaşandı. "Her şey güllük gülistanlık değildi" cümlesi doğru bir başlangıçtır; genç yoldaşlar için asıl öğretici olan, o cümlenin arkasını doldurmaktır.

Özetle: Bu çizginin açıklaması iki katmanlıdır. Hâkim katman şudur: Yıkılış, 1956'dan itibaren dünya komünist hareketini saran revizyonizmin, Hoca'nın ölümünden sonra Arnavutluk'ta da Alia önderliğinde iktidarı ele geçirmesinin ve emperyalist baskının sonucudur; sosyalizm yenilmemiş, ihanete uğramıştır. Ama kuruluş bildirgesinde ikinci, özeleştirel bir katman da vardır: teorik durgunluk, sosyalizmdeki iç çelişkilerin küçümsenmesi ve partinin işçilerden ve kitlelerden kopması.

Dürüst olmak gerekirse bir şeyi de eklemeliyim: Erişebildiğim belgelerde, bu özeleştirel maddelerin Arnavutluk deneyimine somut olarak uygulandığı ayrıntılı bir çözümleme bulamadım. Özeleştiri genel düzeyde kalıyor; Arnavutluk'a gelince açıklama ağırlıkla "Alia'nın ihaneti"ne dayanıyor.

7.2. Diğer açıklamalar

Yıkılışı açıklayan başka görüşler de var. Bunları bilmeniz, hem kendi görüşünüzü sınamanız hem de tartışmalarda karşınızdakini anlamanız için gerekli.

Görüş	Kim?	Ana tez
Hoca'ya eleştirel anti-revizyonizm	Yeni Zelanda Komünist Partisi'nin Arnavutluk üzerine yazıları	Yıkılışı Alia'nın "karşı-devrimci fraksiyonu" hazırladı; Alia öğrencileri "ülkenin efendileri" olmaya özendirdi; "Alia, öğrenciler Hoca'nın heykelini yıkmadan çok önce Hoca'nın yaşamının özünü yıkmıştı". Ama Hoca'nın kendisi de "eksik bir Marksist"ti: Onun sınıf-dışı "halk iktidarı" kavramı, Arnavutluk'ta proletarya diktatörlüğünün pekişmesini engelledi.
İspanyol Marksist-Leninist eleştirmenler	Bitácora (M-L) ekibi, 2019	"Enver Hoca'nın son yıllarındaki Arnavutluk, bir zamanlar onu karakterize eden devrimci nabzı yitirmişti." Kadrolar Hoca'nın yozlaşma uyarılarını ihmal etti; Arnavut Emek Partisi'nin de hataları vardı (örneğin Shehu olayının yanıltıcı anlatımı, Kruşçev'e karşı 1956'daki gecikmiş tavır). Ama bu, Alia revizyonizminin yükselişini durdurmaya yetmedi.
Devlet kapitalizmi tezi	Büyük Britanya Sosyalist Partisi (Paul Bennett, Ağustos 1991); Uluslararası Sosyalistler geleneğinden Ian Birchall	Arnavutluk hiçbir zaman sosyalist değildi; bir devlet kapitalizmiydi. Yönetim biraz gevşer gevşemez verimsizliği ortaya çıktı: "Devlet kapitalizminin başarısızlığı bir kez daha açığa çıktı." Arnavutluk dünya kapitalist sistemine daha açık biçimde entegre olacaktı.
Liberal/ana akım açıklama	Batı tarih yazımının çoğu, Arnavut sağı	Totaliter bir sistemin kaçınılmaz çöküşü: Gorbaçov'un reformları, Doğu Avrupa domino etkisi, Çavuşesku'nun idamından sonra Alia'nın korkusu, ekonomik çöküş ve dünyadan yalıtılmış halkın uyanışı. Sosyalizmin kendisi başarısızdı.
Ne nostalji ne zafer anlatısı	Arnavutluk doğumlu Marksist felsefeci Lea Ypi, Özgür (2021)	Sosyalist dönemin baskıcı yüzünü saklamadan, ama 1990'ların liberal "özgürlük geldi" anlatısını da reddederek: Geçiş işsizlik, fabrika kapanışları, kamu hizmetlerinin özelleştirilmesi, çeteleşme ve göç getirdi. "Nihayet gelmişti özgürlük, ama soğuk sunulan bir yemeğe benziyordu."

Bu tablodan çıkan ilginç bir sonuç şu: Arnavutluk çizgisini savunanlar arasında bile, yıkılışı yalnızca Alia'ya bağlamak yerine Hoca döneminin kendisine de bakan sesler var. Yeni Zelanda'daki yoldaşlar "halk iktidarı" kavramını, İspanyol eleştirmenler Hoca'nın son yıllarındaki devrimci canlılık kaybını işaret ediyor. Tartışma, "ihanet mi, sistem mi?" ikiliğinden daha zengin.

7.3. Halkın çoğunluğu neden sistemi savunmadı?

Ama genç yoldaşlar, hâkim açıklama bir soruya yanıt vermiyor: Halkın çoğunluğu neden sistemi savunmadı?

Kırk yıllık bir devrimci iktidar, bir liderin ölümünden yalnızca altı yıl sonra çöktü.

Sistemi savunmak için sokağa çıkanlar da oldu ve bunu atlamak haksızlık olur. Ekim 1991'de Türkiye'de bu çizgide yayımlanan bir yazı, Tiran'daki heykelin devrilmesinin ardından ilk tepkinin Hoca'nın partizan yıllarının kenti Përmet'ten geldiğini anlatır: İşçiler greve gitmiş, işçiler, kooperatif köylüleri, öğretmenler, öğrenciler ve askerler "Enver Hoca yaşıyor!" diye yürümüş, kentin bir meydanına Hoca'nın büstü dikilmiş, aralarında 800 çocuğun da bulunduğu bir kalabalık heykelin yeniden dikilmesi için açlık grevine başlamış; 700 bin üyeli olduğu belirtilen "Enver Hoca Gönüllüleri Birliği" Gjirokastër'de miting yapmış ve bu eylemler hükümetin engellemesine rağmen bir haftayı aşkın süre birçok kente yayılmış. Bu rakamları bağımsız kaynaklardan doğrulayamadım. Ama heykelin devrilmesinin toplumda derin bir bölünme yarattığı ve 22 Şubat 1991'de Tiran'daki askerî akademinin önünde çıkan çatışmada en az dört kişinin öldüğü başka kaynaklarda da geçiyor.

Ama bu savunma sistemi ayakta tutmaya yetmedi. Belirleyici olan, karşı yöndeki hareketti:

• Heykeli deviren, Hoca'nın adını taşıyan üniversitenin öğrencileriydi.
• 1991 Şubat'ında Valias kömür madenlerinde madenciler açlık grevi yaptı.
• Mayıs 1991'de bağımsız sendikaların çağrısıyla yüz binlerce işçi genel greve çıktı ve Emek Partisi hükümetini düşürdü.
• On binlerce genç, gemilere doluşarak ülkeden kaçtı.
• 1991'de kurulan ve Hoca'nın çizgisini sürdüren Arnavutluk Komünist Partisi 1992'de yasaklandı; yasak 1998'de kalktıktan sonra girdiği seçimlerde 2005'te yüzde 0,7, 2017'de yüzde 0,07 oy aldı.

Eğer işçi sınıfının belirleyici kesimleri, kendi adına kurulduğu söylenen devleti savunmuyor, tersine onu greve çıkarak deviriyorsa, sorunun yalnızca "yukarıdaki hainler" olmadığını kabul etmemiz gerekir. Marksistler tarihi kişilerin iyi ya da kötü niyetleriyle değil, toplumsal güçlerin hareketiyle açıklar. Yalnızca "Alia ihanet etti" demek, bu Marksist yöntemden uzaklaşmaktır. Üstelik şu soru da yanıtsız kalır: Alia'yı halef olarak kim seçti, onun yükselişini hangi parti içi mekanizmalar mümkün kıldı?

7.4. Quito'nun özeleştirisini Arnavutluk'a uygulamak

Bizim önerimiz, yeni bir çizgi icat etmek değil; bu çizginin kendi kuruluş bildirgesindeki özeleştiriyi ciddiye alıp Arnavutluk'a uygulamaktır. Bildirge üç iç zaafı sayıyor: iç çelişkilerin küçümsenmesi, partinin işçilerden ve kitlelerden yalıtılması, teorik durgunluk. Arnavutluk'ta bunlar somut olarak şu biçimleri aldı:

1. Partinin işçilerden yalıtılması → İşçi demokrasisinin yokluğu. Sovyet iktidarının ilk yıllarındaki konseyler, fabrika komiteleri, işçi denetimi gibi mekanizmalar Arnavutluk'ta hiçbir zaman gerçek bir güç kazanmadı. 1966'daki "devrimcileştirme" önlemleri bile yukarıdan, parti eliyle yürütüldü. İşçi sınıfı adına parti, parti adına politbüro, politbüro adına tek bir lider karar verdi. İşçiler kendilerini üretimin ve devletin sahibi olarak değil, yönetilen olarak gördü.

2. Kitlelerden yalıtılma → Korkuya dayalı yönetim. Sigurimi'nin her yerde olduğu bir toplumda insanlar düşündüklerini söylemez. Bu da yönetimin gerçek toplumsal ruh hâlini bilmesini imkânsızlaştırır. 1990'da patlayan öfke, kırk yıl boyunca bastırılmış bir öfkeydi.

3. İç çelişkilerin yanlış ele alınması → Partinin kendi kendini tüketmesi. Paradoks şu: Arnavutluk, sosyalizmde sınıf mücadelesinin sürdüğünü en çok vurgulayan ülkeydi. Ama bu çelişkiler, halkın içindeki çelişkiler olarak tartışma ve ikna yoluyla değil, "düşman ajanlığı" olarak tasfiye yoluyla ele alındı. Her kırılmada en yetenekli, en eleştirel kadroların tasfiyesi, partiyi yaratıcı düşünceden ve bağımsız iradeden yoksun bıraktı. Hoca öldüğünde geriye, onun yolundan başka yol bilmeyen ve o yol tıkandığında ne yapacağını bilmeyen bir kadro kaldı. Yani iç çelişkiler küçümsenmedi; yanlış ele alındı.

4. Teorik durgunluk → Otarşi ve ekonomik tıkanma. "Kendi gücümüzle" ilkesi emperyalist borç tuzağına karşı haklı bir tavırdı; ama 1976 Anayasası'nın dış kredi yasağıyla birlikte tam bir izolasyona dönüştüğünde, halkın yaşam standardının yerinde saymasına ve 1980'lerde gerilemesine yol açtı. Küçük bir ülkede, dünyadan kopuk sosyalist inşanın nasıl sürdürüleceğine dair yaratıcı bir teorik çaba görülmedi. Komşu İtalya ve Yugoslavya'nın televizyonlarını izleyen gençler, kendi hayatlarını kıyasladılar.

5. Kuşak kopuşu. Savaşı ve savaş öncesi yoksulluğu yaşayan kuşak, sistemin kazanımlarını kendi hayatında görüyordu. 1960 sonrası doğan kuşak ise yalnızca kuyrukları, yasakları ve korkuyu tanıdı. Sistem bu kuşağı ikna edecek bir dil geliştiremedi.

6. Dinî ve kültürel baskının yarattığı yabancılaşma. Halkın geniş kesimleri, inançlarına ve geleneklerine yönelik zorlayıcı müdahaleyi kendi yaşamına yönelik bir saldırı olarak algıladı.

7. Uluslararası yalnızlık. 1989'da Doğu Avrupa çöktüğünde Arnavutluk'un ne Sovyet ne Çin ne de herhangi bir müttefik desteği vardı. Bildirgenin vurguladığı emperyalist baskı da gerçekti. Ama bu yalnızlık ve baskı, yukarıdaki iç nedenlerin üzerine eklendi; onların yerine geçmedi.

7.5. Karşılaştırma tablosu

Hâkim açıklama	Dürüst ekleme
Alia yönetimi revizyonizme kaydı.	Alia'yı halef olarak Hoca seçti; yozlaşmanın zemini, partinin içindeki bütün eleştirel sesleri susturan mekanizmalarla Hoca döneminde hazırlandı.
Kendini "sosyalist" olarak gizleyen bir burjuva sınıfı yeniden doğdu.	Bu tabakayı denetleyecek bir işçi demokrasisi mekanizması hiç kurulmadı; Quito'nun deyişiyle parti işçilerden yalıtıldı.
Emperyalizm ülkeyi kuşattı.	Kuşatmaya karşı en güçlü savunma halkın desteğiydi; o destek korkuyla yönetilerek tüketilmişti.
Doğu Avrupa'daki çöküş zincirleme etki yarattı.	Arnavutluk 1961'den beri Sovyet bloğunun dışındaydı; çöküşün iç dinamikleri belirleyiciydi.
Karşı-devrimciler gençleri kandırdı.	Gençler kuyrukları ve korkuyu kendi gözleriyle görüyordu; kandırılmaya ihtiyaçları yoktu.
Sosyalizm yenilmedi, ihanete uğradı.	Sosyalizm, işçi sınıfının özne olmadığı bir biçimde kurulduğu için yeterli savunucu bulamadı; savunanlar azınlıkta kaldı.

Bu tablo, Hoca'nın katkılarını ve bu çizginin revizyonizm eleştirisini değersizleştirmiyor. Tersine: Revizyonizme karşı ideolojik mücadele işçi demokrasisi olmadan yürütüldüğünde, kendi karşıtını (bürokratik, korkuya dayalı bir sistemi) üretebileceğini gösteriyor. Bu çizginin kuruluş bildirgesi "tartışmayı açmalıyız" diyor. Bu yazı, o tartışmaya bir katkıdır.

7.6. Arnavutların hafızası bölünmüş durumda

Bir şeyi daha bilmeniz gerekir: Bugün Arnavutluk'ta Hoca'nın mirası derinden bölünmüştür. AGİT desteğiyle 2016'nın sonunda yapılan bir araştırmaya göre nüfusun neredeyse yarısı Hoca'nın tarihsel rolünü olumlu görüyordu. Ama aynı ülkede, Spaç'ta, Burrel'de yakınlarını kaybetmiş on binlerce aile yaşıyor. Hoca'yı anarken bu ailelerin acısını yok sayan bir dil, hem ahlaki olarak yanlıştır hem de siyasi olarak bizi Arnavut emekçilerinden koparır.

Hafızanın öbür yüzünü de bir köy anlatır. 1990'ların başında ülkedeki Hoca heykelleri ya yıkıldı ya hurda olarak satıldı. Ama 1943'te Ulusal Kurtuluş Ordusu Genel Karargâhı'nın kurulduğu Labinot Mal köyünde, müze olarak kullanılan bina 90'larda yağmalanmaya başlayınca müze müdürü ve köylüler Hoca'nın heykelini kurtarıp bir depoya kilitlediler. Arnavutluk'taki son Hoca heykeli o günden beri, ahırı andıran bir depoda samanlar arasında, kuşaktan kuşağa köylülerin bekçiliğinde duruyor. Bekçilerden Sabire Plaku bunu şöyle anlatıyor: "Hoca'nın köydeki varlığı belki görülmez, ancak eksik de değil."

Aynı ülkede bir yanda Spaç'ın acısı, öbür yanda Labinot Mal'ın sadakati. İkisi de gerçek ve ikisi de Arnavut halkının hafızası. Dürüst bir değerlendirme ikisini birden duymak zorunda.

---

8. Kapitalist Restorasyon: 1991'den 2026'ya

8.1. Şok terapisi

1992'den itibaren Berisha yönetimi, IMF ve Dünya Bankası programlarıyla hızlı bir özelleştirme ve liberalleşme sürecine girdi. Kooperatifler dağıtıldı, devlet sanayisi ya kapatıldı ya da yok pahasına satıldı. Birkaç yıl içinde sanayi üretimi yarıdan fazla geriledi; yüz binlerce işçi işsiz kaldı. Sosyalist dönemde kurulan fabrikaların, sulama kanallarının ve tarımsal altyapının büyük kısmı yağmalandı ya da çürümeye terk edildi.

8.2. 1997: Piramit şirketleri ve iç savaş

1990'ların ortasında, "kapitalizmin bereketi" vaadiyle ortaya çıkan piramit şirketleri, yüksek faiz vaadiyle halkın birikimlerini topladı. Nüfusun yaklaşık üçte ikisinin bu şirketlere para yatırdığı tahmin edilir; toplanan miktar ülkenin yıllık millî gelirinin yarısına yaklaşıyordu. Bu şirketlerin bir kısmının iktidar partisiyle yakın ilişkisi vardı. 1997'nin başında piramitler çöktü. Halk birikimini kaybetti. Güneyde başlayan ayaklanma kısa sürede bir iç savaşa dönüştü; askerî depolar yağmalandı, yüz binlerce silah halkın eline geçti. Binlerce kişi hayatını kaybetti. İtalya öncülüğündeki uluslararası bir askerî güç ülkeye gönderildi.

1997, Arnavut halkı için kapitalist restorasyonun gerçek yüzünü gördüğü ilk büyük kırılmaydı.

8.3. Göç: Bir halkın dağılması

Kapitalist restorasyonun en yıkıcı sonucu, bir halkın kelimenin tam anlamıyla dağılmasıdır:

• Eurostat verilerine göre 1990–2025 arasında Arnavutluk'tan net 1,8 milyon kişi göç etti.
• 2023 nüfus sayımına göre ülke nüfusu 2011'deki 2,8 milyondan 2,4 milyona düştü; 12 yılda yaklaşık 429 bin kişi, yani nüfusun yüzde 14'ü kayboldu. 1989'a göre nüfusun yaklaşık dörtte biri eksik.
• Ortanca yaş 12 yılda yedi yaş artarak 42,5'e çıktı. Doğumlar 2011'e göre yaklaşık yüzde 30 azaldı.

Bu rakamlar, kapitalizmin Arnavutluk'a vaat ettiği "özgürlüğün" büyük ölçüde gitme özgürlüğü olduğunu gösteriyor. Arnavutluk bugün Avrupa'nın emek ihracatçısı, İtalya ve Yunanistan'ın tarım ve inşaat sektörlerinin ucuz iş gücü deposudur.

8.4. Narko-ekonomi, kayıt dışılık, insan ticareti

1990'ların sonundan itibaren Arnavutluk, Avrupa'nın esrar ve uyuşturucu ticaretinde önemli bir halka hâline geldi. Lazarat köyü, 2014'teki polis operasyonuna kadar Avrupa'nın en büyük esrar üretim merkezlerinden biri olarak biliniyordu. Kadın ticareti ve organize suç, 1990'ların ve 2000'lerin sosyal yarası oldu. Uyuşturucu parası, Tiran'daki inşaat patlamasının önemli kaynaklarından biri olarak gösteriliyor.

Bu dönemde iki olay sınıfsal anlamıyla özellikle hatırlanmalı:

• 15 Mart 2008, Gërdec: Eski askerî mühimmatın imha edildiği bir tesiste meydana gelen patlamada 26 kişi öldü. Ölenlerin çoğu, düşük ücretle ve güvenlik önlemi olmadan çalıştırılan yoksul köylülerdi. Mühimmat imha işi, iktidara yakın çevrelerin kâr kapısıydı.
• 21 Ocak 2011: Tiran'da yolsuzluk karşıtı bir gösteride Cumhuriyet Muhafızları ateş açtı; dört gösterici öldü.

8.5. Rama dönemi: "Stratejik yatırımcılar"ın Arnavutluğu

2013'ten beri iktidarda olan Sosyalist Parti lideri Edi Rama, Mayıs 2025'te dördüncü kez seçim kazandı. Rama döneminin ana özellikleri:

• Avrupa Birliği umudu: Arnavutluk 2014'te aday ülke oldu, 2022'de katılım müzakereleri açıldı. AB üyeliği, hükümetin her şeyi meşrulaştıran ana vaadi hâline geldi.
• "Stratejik yatırım" mevzuatı: Büyük yatırımcılara kamu arazilerini, kıyıları ve koruma alanlarını açan yasal düzenlemeler. 2024'teki koruma alanları yasası değişikliği, koruma alanlarında beş yıldızlı otellere izin verdi.
• İnşaat patlaması: Tiran'ın siluetini değiştiren gökdelenler; kökeni belirsiz paranın aklandığı iddiaları.
• Kamusal alanın yağması: 2020'de tarihi Ulusal Tiyatro binasının, protestolara rağmen sabaha karşı polis operasyonuyla yıkılması bir simge oldu.
• İtalya'yla göçmen kampı anlaşması: Arnavutluk, İtalya'nın göçmenlerini kendi topraklarında kurulan kamplarda tutmayı kabul etti; ülkenin "Avrupa'nın tampon bölgesi" rolü resmîleşti.

8.6. Bugün emek

INSTAT verilerine göre 2026'nın ilk çeyreğinde ortalama aylık brüt ücret 90.119 lek (yaklaşık 900 avro civarı) oldu. Ama ortanca ücret 74.010 lek; çalışanların yaklaşık yarısı vergi ve sigorta kesintilerinden sonra eline 60 bin lekten daha az alıyor. Ücretler son yıllarda nominal olarak hızla artsa da, Arnavutluk satın alma gücü, ücretler, verimlilik ve kamu hizmetlerinde AB ortalamasının çok gerisinde kalıyor.

8.7. Restorasyonun vaadi ve gerçeği

1991'de verilen vaat	2026'da gerçekleşen
Özgürlük ve refah	Net 1,8 milyon göç, nüfusun dörtte biri kayıp
Piyasa bolluğu	1997'de halkın birikimini yutan piramit çöküşü
Hukuk devleti	Her iki ana partinin liderleri yolsuzluk soruşturmalarıyla anılıyor
Avrupa'ya katılım	Avrupa'nın ucuz iş gücü deposu ve göçmen kampı
Demokrasi	Otuz beş yıldır aynı iki parti ve aynı iki lider (Berisha, Rama)
Halkın mülkiyeti olan kıyılar	Kushner bağlantılı lüks tatil köylerine açılan koruma alanları

---

9. Son Günler: Protesto Dalgası (Kasım 2025 – Ekim 2026)

9.1. Birinci evre: Sağ muhalefetin sokakları (Kasım 2025 – Nisan 2026)

Ekim 2025'te Arnavutluk'un Özel Yolsuzluk ve Organize Suçla Mücadele Savcılığı (SPAK), Başbakan Yardımcısı Belinda Balluku hakkında, değeri 200 milyon avroyu aşan ihalelerle ilgili soruşturma başlattı. Mahkeme Kasım'da Balluku'yu görevden uzaklaştırdı; Rama mahkemeyi eleştirdi ve sonunda Şubat 2026'da Balluku'yu kabineden çıkardı.

Berisha'nın Demokrat Parti'si bu süreci kullanarak, Kasım 2025'ten Nisan 2026'ya kadar Başbakanlık önünde bir dizi gösteri düzenledi. Bu gösterilerin çoğu molotof kokteyli, havai fişek ve polisle çatışmalarla geçti; her birinde onlarca gözaltı oldu, aralarında çocuklar da vardı. 20 Şubat 2026'daki gösteride Enver Hoca'nın Tiran'daki eski villası ("Villa 31") saldırıya uğrayıp kısmen yakıldı.

Bu evrenin sınıfsal karakteri açıktır: 1990'ların yağma düzenini kuran partinin, iktidar kavgasında sokağı kullanmasıydı. Berisha'nın kendisi de yolsuzluk suçlamalarıyla yargılanıyor. Halkın büyük kısmı bu gösterilere mesafeli kaldı.

9.2. İkinci evre: Flamingo Devrimi (Mayıs – Eylül 2026)

Mayıs 2026'nın sonunda güneydeki Vlora yakınlarındaki Zvërnec'te, halkın yüzyıllardır kullandığı sahil şeridinin dikenli tellerle çevrilmesine karşı yerel halk ve çevreciler eylem yaptı. Bölge, nesli tükenmekte olan yaklaşık 70 türe ev sahipliği yapan ve flamingoların göç yolu üzerindeki Vjosa-Narta Koruma Alanı'nın parçası. Tellerin arkasında, Trump'ın damadı Jared Kushner'ın Affinity Partners şirketinin de içinde olduğu, Katarlı ve Arnavut ortaklı bir konsorsiyumun Sazan Adası ve Zvërnec kıyısı için planladığı milyarlarca avroluk lüks tatil köyü projesi vardı. Proje Ocak 2025'te "stratejik yatırım" statüsü almıştı.

30 Mayıs'ta özel güvenlik görevlileri, polisin gözü önünde eylemcilere saldırdı. Ertesi gün Tiran'da her akşam saat 18.00'de İskender Bey Meydanı'nda toplanıp Başbakanlığa yürüyen günlük gösteriler başladı. Hareketin simgesi flamingo oldu.

Önemli dönüm noktaları:

• 10–13 Haziran: Ülke çapında ve diasporada büyük mitingler; Tiran'da 100–200 bin arası katılım tahmini.
• 20 Haziran: 250 binin üzerinde katılımla en büyük miting. Arnavutluk tarihinin 1990'ların başından bu yana en büyük ve en uzun soluklu, büyük ölçüde barışçıl kitle hareketi.
• 22 Haziran: Beş talep ilan edildi: (1) Rama ve kabinesinin istifası, (2) 12 aylık partiler üstü teknik geçiş hükümeti, (3) referandumla onaylanacak, seçim ve parti finansmanı reformu içeren, başbakana iki dönem sınırı getiren yeni anayasa, (4) koruma alanları, kültürel miras, "Dağ Paketi" ve stratejik yatırımlarla ilgili yasaların iptali, (5) yurttaşla devlet arasında "yeni bir toplumsal sözleşme".
• 4 Temmuz: Protestocular Rama'nın büstünü devirdi. Ajanslar bunu 1991'de devrilen Enver Hoca heykeline benzetti.
• Temmuz boyunca: Meclis önünde çatışmalar, biber gazı ve tazyikli su; onlarca gözaltı. Yaz sonu itibarıyla protestoculara karşı 119'dan fazla ceza davası açıldığı bildirildi.

Hareketin en çok bağırılan sloganı şuydu: "Rama në burg, Berisha në burg" — Rama hapse, Berisha hapse. Yani hareket, yalnızca hükümete değil, 1991'den beri ülkeyi paylaşan iki partili düzene karşıydı. Rama ise protestoları "yabancı müdahale" ve "Trump karşıtı uluslararası hava" ile açıkladı ve "ben burada olduğum sürece yatırım durmayacak" dedi. Projenin çevresel etki değerlendirmesi tamamlanana kadar askıya alındığı yönünde haberler çıktıysa da, hükümet projeden vazgeçmediğini söylemeye devam etti; SPAK, arazi tapularında sahtecilik iddialarını soruşturuyor.

9.3. İşçiler nerede?

Flamingo Devrimi üzerine yazılan analizlerin çoğu, onu "yurttaşlar ile yozlaşmış seçkinler" arasında bir mücadele olarak okuyor. Rosa Luxemburg Vakfı'nın değerlendirmesi bile, hareketi soldan çevrecilere, feministlerden muhafazakârlara kadar uzanan "sınıflar arası bir koalisyon" olarak tanımlıyor ve işçi örgütlerini ayrı bir güç olarak görmüyor.

Ama işçiler oradaydı:

• Petrol işçileri: Çinli sermayenin sahibi olduğu Bankers Petroleum'da Hidrokarbon Sektörü Sendikası, düşük ücretlere, gecikmiş ödemelere ve toplu sözleşme ihlallerine karşı üç hafta süren bir grev ve açlık grevleri örgütledi. Üyelerin yüzde 60'ından fazlası eylemlere katıldı. Eylemler Fier'den Tiran'a taşındı.
• Maden ve petrol işçileri: ACLED verilerine göre Haziran başındaki protesto zirvesinde Marinëz ve Spaç'ta maden ve petrol işçileri de eylem yaptı.

Spaç, genç yoldaşlar. Sosyalist dönemde siyasi mahkûmların bakır madeninde zorla çalıştırıldığı kamp. Bugün aynı madenlerde, kapitalist Arnavutluk'un işçileri ücret ve güvence için eylem yapıyor. Bu iki görüntüyü yan yana koymak, Arnavutluk'un yirminci yüzyıl tarihini tek bir kareye sığdırıyor: Ne korkuya dayalı bir "sosyalizm" ne de yağmaya dayalı bir kapitalizm, madencinin hayatını özgürleştirmedi.

9.4. Üçüncü evre: Öğrenci ayaklanması (Ekim 2026)

Öğrenciler, yüksek eğitim maliyetleri, üniversitelerdeki kötü koşullar, mali destek yokluğu ve mezuniyet sonrası iş umutsuzluğu nedeniyle yaklaşık üç ay boyunca barışçıl biçimde eylem yaptılar. Taleplerine yanıt verilmedi; hükümet diyalog yerine karalama kampanyalarını tercih etti.

Bu hafta, 13–15 Ekim 2026'da, öfke patladı:

• On binlerce öğrenci Tiran sokaklarındaydı.
• Eğitim Bakanlığı binasına girildi ve ateşe verildi; Başbakanlık çevresinde, bakanlıklarda ve aralarında bir Raiffeisen şubesi de bulunan banka şubelerinde yangınlar çıktı.
• Polis tazyikli su ve biber gazı kullandı; onlarca polis ve protestocu yaralandı, onlarca kişi gözaltına alındı.
• Eylemler Elbasan ve Şkodra üniversitelerine yayıldı.
• Sloganlar: "İstifa!" ve "Suç polisi!". Bir öğrenci Reuters'a "Rama istifa edene kadar durmayacağız" dedi.

Rama'nın yanıtı: "Hükümetler devrimle değil, seçimle değişir. Geçen yıl seçim yaptık, devrim değil."

Bu ayaklanma, 2018 Aralık'ındaki öğrenci hareketinin bir devamıdır. O zaman Rama sekiz bakanı görevden almış, "Üniversite Paktı" ilan etmişti; ama taleplerin çoğu karşılanmadı.

9.5. Bu hareketlere sınıfsal bir bakış

Genç yoldaşlar, bu protesto dalgasını değerlendirirken iki hatadan kaçınmalıyız: Ya her kitle hareketini romantikleştirmek ya da "bilinçsiz, programsız" diye küçümsemek.

Hareketin güçlü yanları:

• İki partili yağma düzenini bir bütün olarak reddediyor. "Rama hapse, Berisha hapse" sloganı, Arnavut halkının 35 yıllık deneyimden çıkardığı sağlıklı bir dersi ifade ediyor.
• Kamusal alanı, kıyıları, doğayı, eğitimi metalaşmaya karşı savunuyor; yani mülkiyet sorusunu, açıkça adını koymasa da, gündeme getiriyor.
• Gençliğin, kadınların, diasporanın ve işçilerin bir kısmının katılımıyla geniş bir toplumsal taban oluşturdu.
• Sağ muhalefetin denetiminden bağımsız gelişti.

Hareketin zayıf yanları:

• Bir sınıf programı yok. "Teknik hükümet" ve "yeni anayasa" talepleri, düzenin kendisini değil, düzenin yönetimini değiştirmeyi hedefliyor. "Partiler üstü teknokrat hükümet", tarihte genellikle IMF ve AB programlarını daha sert uygulayan hükümetler anlamına geldi.
• Örgütlü işçi sınıfı, hareketin belirleyici gücü değil. Grevler ve meydan eylemleri birbirine bağlanmadı.
• AB'ye dair yanılsamalar güçlü: Hareketin bir kısmı, AB'yi Rama'ya karşı bir hakem olarak görüyor. Oysa Arnavutluk'u göçmen kampına ve ucuz emek deposuna dönüştüren de bu ilişki.
• Bazı eylemlerde milliyetçi sloganlar ve sağcı sızmalar görülüyor (Ağustos'ta Sırbistan ve Ukrayna büyükelçiliklerine yürüyüş gibi).
• Ekim'deki yakıp yıkma eylemleri, öfkenin meşruluğunu gösterse de, örgütsüzlüğün ve stratejisizliğin de göstergesi. Bina yakmak hükümeti düşürmez; ama hükümete "kaos" söylemiyle baskıyı meşrulaştırma fırsatı verir. Rejimi gerçekten durduran tek şey, üretimi durduran örgütlü işçi grevidir.

Ve bir ironi: 1991'de Hoca heykelini deviren kalabalık, kapitalizmin özgürlük ve refah getireceğine inanıyordu. 2026'da Rama büstünü deviren kalabalık, o kapitalizmin otuz beş yıllık bilançosuna karşı ayaklanıyor. Ama ne istediğini henüz tam bilmiyor. Arnavut solu (Lëvizja Bashkë gibi yeni ve küçük yapılar) bu harekete katılıyor; ancak kitlesel bir sınıf partisi henüz ortada yok. Hoca'nın adı ise bu sokaklarda pek anılmıyor; anıldığında da çoğunlukla aşılması gereken bir geçmiş olarak.

İşte bu, bizim için en önemli dersi taşıyor: Eğer sosyalizm Arnavut gençliği için yeniden bir umut olacaksa, bu ancak geçmişin baskıcı pratiğiyle açıkça hesaplaşan, işçi demokrasisini merkeze koyan bir sosyalizm olabilir. Hoca'nın heykelini yeniden dikmek isteyen bir sol, o sokaklarda konuşma hakkı bulamaz.

---

10. Mirastan Ne Alınır, Ne Bırakılır?

Alınacak	Bırakılacak
Faşizme karşı kararlı, örgütlü, halka dayanan direniş	Antifaşist cephenin savaştan sonra tek parti tekeline dönüştürülmesi
Büyük güçlerin vesayetine, ilhak girişimlerine boyun eğmeme	Bağımsızlığın tam bir izolasyona ve otarşiye dönüşmesi
Revizyonizme, emperyalizmle uzlaşmaya karşı ideolojik netlik	Her farklı görüşü "düşman ajanlığı" ile eşitleyen tasfiye kültürü
Eğitim, sağlık, elektrik, kadın hakları alanındaki kalkınma iradesi	Bu kalkınmanın korku ve gözetimle yönetilmesi
Dış borca, IMF'ye, yabancı imtiyazlara karşı egemenlik ilkesi	Dinin ve inancın idari zorla yasaklanması
Küçük bir halkın kendi gücüne güvenmesi	Kişi kültü ve liderin yanılmazlığı efsanesi
Sınıf mücadelesinin sosyalizmde de sürdüğü fikri	Bu fikrin parti içinde mekanik uygulanması ve işçi demokrasisinin inkârı

---

11. Genç Yoldaşlar İçin Somut Görevler

1. Kaynağından okuyun. Hoca'nın "Kruşçevciler" ve "Emperyalizm ve Devrim" kitaplarını okuyun. Ama yanında, Spaç ve Burrel'den sağ kalanların tanıklıklarını da okuyun. İkisini birlikte okumayan, ikisini de anlamaz.

2. Revizyonizm eleştirisini bir silah değil, bir ölçüt olarak kullanın. Revizyonizm, sosyalizm adına emperyalizmle ve sermayeyle uzlaşmadır. Bu ölçütü başkalarına uygularken, kendi örgütlerimizdeki bürokratikleşmeye, eleştirinin susturulmasına ve lider kültüne de uygulayın.

3. İşçi demokrasisini program meselesi yapın. Hangi örgütte olursanız olun, kararların nasıl alındığını, eleştirinin nasıl yapıldığını, azınlık görüşlerinin nasıl korunduğunu sorun. Gelecekteki bir sosyalizm, bugünkü örgüt pratiklerimizden doğacak.

4. Arnavutluk'taki hareketi izleyin ve dayanışma kurun. Flamingo Devrimi, öğrenci ayaklanması ve petrol-maden işçilerinin grevleri hakkında Arnavut kaynaklarından bilgi toplayın. Türkiye'deki üniversite gençliğinin harç, barınma ve iş umutsuzluğu sorunlarıyla Arnavut öğrencilerinkini karşılaştıran yazılar, söyleşiler örgütleyin.

5. "Stratejik yatırım" kavramını teşhir edin. Arnavutluk'ta Kushner'a açılan kıyılar ile Türkiye'de "kamu yararı" adına maden şirketlerine, otellere açılan zeytinlikler, kıyılar ve ormanlar aynı sınıf mantığının ürünüdür. Kamusal alanın savunusunu, mülkiyet sorusuyla birlikte sorun.

6. Göçü bir sınıf meselesi olarak tartışın. Arnavutluk'un nüfusunun dörtte biri gitti. Türkiye'de de "beyin göçü" diye adlandırılan genç göçü büyüyor. Gitmenin bireysel bir kurtuluş değil, toplumsal bir yenilgi olduğunu; kalan ve örgütlenenin yükünün ağırlaştığını tartışın.

7. Tarihi tartışırken kurbanlara saygı gösterin. Sosyalizmin adına yapılan haksızlıklarla yüzleşmek, sosyalizmi zayıflatmaz; güçlendirir. Karşınızdakinin acısını yok sayan bir dil, sizi haklı olduğunuz konularda bile dinlenmez kılar.

---

12. Kapanış: Heykellerin Değil, Sınıfın Tarihi

Sevgili Genç Yoldaşlar,

1991'de Tiran'da bir heykel devrildi. 2026'da başka bir büst devrildi. Bu arada Labinot Mal'da, partizan ordusunun kurulduğu köyde, son bir heykel samanlar arasında saklanmayı sürdürüyor. Arada otuz beş yıl, bir milyon sekiz yüz bin göçmen, bir iç savaş, bir narko-ekonomi ve flamingoların yuvasına dikilen dikenli teller var.

Heykeller tarih yapmaz; sınıflar yapar. Enver Hoca, faşizme karşı savaşan ve büyük güçlere boyun eğmeyen bir halkın önderiydi. Aynı zamanda o halkı korkuyla yöneten, kendi yoldaşlarını kurşuna dizen bir sistemin de başıydı. İkisini birden kabul etmeden onu anlamak mümkün değil.

Bugün Arnavut gençleri, Avrupa'nın en yoksul ülkelerinden birinde, bir yanda kapitalizmin bilançosuyla, öte yanda geçmişin hayaletleriyle yüzleşerek yeni bir yol arıyor. O yolun sosyalizme çıkıp çıkmayacağı, sosyalistlerin kendi geçmişleriyle ne kadar dürüst hesaplaşabileceğine bağlı.

Bizim görevimiz de bu: Antifaşist kararlılığı, emperyalizme karşı egemenlik iradesini, ideolojik netliği geçmişten alıp; korkuyu, tasfiyeyi, işçiyi nesne yapan bürokrasiyi orada bırakmak. Ve işçi sınıfının kendi kendini yönettiği, eleştirinin ihanet sayılmadığı, kimsenin sınırda vurulmadığı bir sosyalizm için örgütlenmek.

Doğum günün kutlu olsun demiyoruz. Diyoruz ki: Mirasını eleştirerek sahipleniyoruz.

Faşizme karşı omuz omuza. Emperyalizme karşı egemenlik. Sosyalizm için işçi demokrasisi.

Oğuz Demirkapı 16 Ekim 2026

---

Kaynaklar

Sosyalist inşanın kazanımları

• ABD Kongre Kütüphanesi ülke çalışması (Albania: A Country Study, 1992): "Education under Communist Rule", "Pre-communist education", "Health and Welfare", "Social Insurance", "Agriculture".
• Christian Science Monitor, "Economic strides help Albania meet people's rising expectations", 1 Şubat 1988.
• Christian Science Monitor, "Albania Upgrades Life on the Farm", 2 Ağustos 1989.
• Christian Science Monitor, "In Albania, A Return to 'Eye for Eye'", 7 Ağustos 1997 (kan davalarının geri dönüşü).
• Malaria Journal, "Exploring the spatiotemporal drivers of malaria elimination in Europe", 2016.
• IndexMundi / BM Nüfus Bölümü, "Albania – Life expectancy at birth".
• Wikipedia, "Education in Albania", "Vau i Dejës Hydroelectric Power Station", "Lake Malik", "History of rail transport in Albania", "Durrës railway station", "Albanian Orthography Congress", "Cinema of Albania", "Gjirokastër".
• openDemocracy, "Gendered legacies of communist Albania: a paradox of progress".

Güncel gelişmeler (2025–2026)

• Al Jazeera, "'Boiling point': Why students are protesting against Albania's Edi Rama", 15 Ekim 2026.
• Al Jazeera, "Fire erupts at Albania's Education Ministry as protests spiral", 14 Ekim 2026.
• Reuters / GMA News, "Banks, buildings burn as Albania's capital Tirana erupts into student violence", 14 Ekim 2026.
• Balkan Insight, "Albanian Student Protesters Clash with Police Outside Ministry of Education", 13 Ekim 2026.
• Washington Post, "3rd day of clashes in Albania as anti-government protests sparked by Kushner-linked project swell", 15 Ekim 2026.
• Wikipedia, "2025–2026 Albanian opposition protests".
• Wikipedia, "Flamingo Revolution".
• Wikipedia, "Sazan Island Resort".
• ACLED, "Foreign luxury resort sparking Albania's biggest protest wave in years".
• The American Prospect, "How Jared Kushner's luxury hotel sparked a protest movement in Albania", 17 Temmuz 2026.
• Rosa-Luxemburg-Stiftung, "Understanding Albania's Flamingo Revolution".
• Foreign Policy, "Albania's Flamingo Revolution Against Billionaires and Autocrats", 20 Temmuz 2026.
• New Eastern Europe, "Making sense of the Flamingo Revolution in Albania", 7 Temmuz 2026.
• Euronews Türkçe, "Arnavutluk'ta binlerce kişi sokakta: Protestocular Başbakan Rama'nın istifasını istiyor", 11 Haziran 2026.
• European Relations, "Albania Suspends Kushner Resort Amid EU Pressure", 15 Ekim 2026.

Emek ve ekonomi

• INSTAT, "Wage Statistics Q1 2026".
• Gazeta Tema, "Half of Albanian workers take home less than 60,000 leks a month", 15 Haziran 2026.
• Olof Palme International Center, "Strike gave Albanian oil workers a stronger voice", Nisan 2026.
• Citizens.al, "Bankers Petroleum oil workers move protest to Tirana", 24 Ekim 2025.

Göç ve nüfus

• Balkanweb, "Eurostat: 1.8 million inhabitants have emigrated from Albania during the period 1990–2025".
• Tirana Times, "Albania's population shrank by 429,000, census results show".

Tarihsel hafıza

• AGİT Arnavutluk Temsilciliği, "Citizens' Understanding and Perceptions of the Communist Past in Albania and Expectations for the Future", 2016.
• Tirana Times, AGİT destekli 2016 araştırmasına dair haber.
• IDMC, "Between Apathy and Nostalgia".

Baskı dönemi, rakamlar ve savunmalar

• UNDP Arnavutluk, "Framework Study on prison system, internment and forced labour" (ISKK 2016 verileri ve İçişleri Bakanlığı arşivi).
• ICMP, "Albania, Missing Persons from the Communist Era: A Needs Assessment".
• AGİT Arnavutluk, "Sigurimi el kitabı", 2025.
• BunkArt, "Forcat e Kufirit — Sınır Kuvvetleri".
• Wikipedia, "Spaç Prison", "Tepelenë Internment Camp", "Koçi Xoxe", "Liri Gega", "Beqir Balluku", "Bunkers in Albania", "Cultural and Ideological Revolution", "Irreligion in Albania", "Operation Valuable", "Northern Epirus".
• ABD Kongre Kütüphanesi ülke çalışması, "Hoxha's Antireligious Campaign".
• Idrit Idrizi, "Enver Hoxha's Last Purge: Inside the Ruling Circle of Communist Albania (1981–1983)", East European Politics and Societies, 36(4), 2022.
• Enver Hoca, "Dini uygulamalarla kitlelerin yurtsever ve devrimci ruhuyla mücadele etmeliyiz", 27 Şubat 1967 (Portekizce çeviri, marxists.org).
• Bill Bland, "Enver Hoxha As Statesman", 1985.
• Ian Birchall, "Hoxha", 1986 (soldan bir eleştiri).
• marxists.org, Arnavutluk konu arşivi.

Yıkılışa dair açıklamalar

• Quito Bildirgesi, 29 Ağustos 1994.
• "On Capitalism, the Working Class and the Fight for Communism" (Uluslararası Platform), 2016.
• "30 years of struggle for revolution and socialism", 12 Aralık 2024.
• Peoples Dispatch, "Working to restore the socialist system in which independence and democracy are true" (Arnavutluk Komünist Partisi ile söyleşi), 21 Ağustos 2019.
• Wikipedia, "Communist Party of Albania (1991)".
• Özgürlük Dünyası, "Dönek R. Alia ekibi Arnavutluk'u kapitalizm yoluna soktu", sayı 30.
• Yeni Zelanda Komünist Partisi, "Trotskyite Coup in Albania: Alia to Blame" (Encyclopedia of Anti-Revisionism On-Line).
• Equipo de Bitácora (M-L), "El PCE (m-l) y la cuestión albanesa", 2019.
• Paul Bennett, "Fake 'Socialism' Ends in Albania", Socialist Standard, Ağustos 1991.
• Wikipedia, "Fall of communism in Albania".
• bianet, "Bir çocuğun gözünden sosyalizmin çöküşü: Özgür" (Lea Ypi'nin kitabı üzerine).
• Kavel Alpaslan, "Enver Hoca'nın son heykeli: Görünmez olsa da eksik değil", Evrensel, 12 Nisan 2026.
• Gazete Duvar, "Enver Hoca'yı bırakmayan köy: Görülmese de eksik değil".
• İmzasız, Enver Hoca'nın 83. doğum günü vesilesiyle yayımlanan değerlendirme yazısı ve S. Senem, "Enver Hoca Adı ve Komünist Ülküleri Ölümsüzdür", Ekim 1991 (yayın künyesi eklenecek).
• Tampa Bay Times (AP), "At least four shot dead in Albanian rioting", 23 Şubat 1991.
• Exit News, "29 Years Since Toppling of Enver Hoxha's Statue in Tirana", 20 Şubat 2020.
• Özgürlük Dünyası, "Emperyalizme, modern revizyonizme ve her türden inkârcılığa karşı güçlü bir silah: 'Emperyalizm ve Devrim'", Şubat 1991 (yeniden yayım 12 Mart 2015).

Enver Hoca'nın eserleri (temel başvuru metinleri)

• Enver Hoca, Kruşçevciler (1980).
• Enver Hoca, Emperyalizm ve Devrim (1978).
• Enver Hoca, Avrokomünizm Antikomünizmdir (1980).
• Enver Hoca, Çin Üzerine Düşünceler (1979).
• Enver Hoca, Titistler (1982).

Not: Sosyalist dönemin kalkınma göstergeleri büyük ölçüde Arnavut resmî istatistiklerine; baskı dönemine ait sayılar ise 1991 sonrası Arnavut kurumlarının ve araştırmacıların tahminlerine dayanır. Her iki kaynak türü de siyasi bağlamından bağımsız değildir; rakamlar bu temkinle okunmalıdır.