Bilgi Müşterekleri
AnasayfaKonularDizilerKılavuzlarPopüler İçeriklerHakkımızdaİletişim

Emeğin Rızası: İşçi Neden Boyun Eğer, Ne Zaman Doğrulur?

Nursel Tabel Arslan'ın "Emeğin Rızası: Neoliberal Hegemonya ve İşçi Sınıfı" Kitabını Okumak ve 2026'nın Koşullarında Geliştirmek

Son güncelleme: 23 dk okumaYazar: Oğuz Demirkapı
Emeğin Rızası: İşçi Neden Boyun Eğer, Ne Zaman Doğrulur?

Sevgili genç yoldaşlar,

Bu sitede en sık sorduğumuz sorulardan biri şu: ücretler eriyor, kira yükseliyor, iş cinayetleri artıyor, sendikalar baskı altında; peki neden milyonlarca işçi bu düzene hala oy veriyor, hala susuyor, hala "idare ediyor"? Bu soruyu yanlış yanıtlamanın iki kolay yolu var. Birincisi işçiyi küçümsemek: "cahil, dinle uyutuluyor, kendi çıkarını bilmiyor." İkincisi işi yalnızca propagandaya bağlamak: "medya her şeyi belirliyor." İki yanıt da işçiyi edilgen bir nesneye çevirir ve iki yanıt da bizi örgütlenme sorusundan uzaklaştırır.

Dr. Nursel Tabel Arslan'ın Kor Kitap'ın Marksist Araştırmalar Dizisi'nden çıkan Emeğin Rızası: Neoliberal Hegemonya ve İşçi Sınıfı kitabı, bu iki kolay yolun dışına çıkan nadir çalışmalardan biri. Kitap, Ankara'nın sanayi havzalarında işçilerle yapılmış yüz yüze görüşmelere dayanıyor ve bize şunu söylüyor: işçilerin çoğu kendisine yapılanı görüyor, biliyor; ama bildiği halde boyun eğiyor. Neden boyun eğdiğini anlamak, nasıl doğrulacağını anlamanın ilk adımı.

Bu yazı önce kitabı kısaca özetliyor, sonra ayrıntılara iniyor. Ardından kitabın kavramlarını bu kasım ayının gündemine uyguluyoruz: Aliağa'daki HABAŞ patlaması, kitabın sahası Sincan'da asılan grev kararı, açlık sınırının altında konuşulan 2027 asgari ücreti ve faize sosyal yardımın neredeyse üç katını ayıran 2027 bütçesi. Son bölümde, kitabın alan çalışmasının yapıldığı 2016–2017'den bugüne değişenleri göz önüne alarak, onu geliştirmek için yoldaşça önerilerimizi sıralıyoruz. Tanıtım, kitabın yanı sıra yazarla yapılmış söyleşilerden ve yayımlanmış incelemelerden yararlanılarak hazırlandı; kaynakların tamamı yazının sonunda.


Kısaca: Kitap On Tezde

  1. Hegemonya yalnızca ideoloji değildir. Egemen sınıfın üstünlüğü kafalarda kurulduğu kadar fabrikada, ücret bordrosunda, borç senedinde de kurulur. Kitabın ana hamlesi, Gramsci'yi "kültürcü" okumalardan kurtarıp hegemonyanın ekonomik temeline dikkat çekmek.
  2. Hegemonya, zor ile rızanın bileşimidir. Rıza her zaman bir zor zırhı içinde durur; zor geri çekildiğinde değil, gölgede beklediğinde rıza en verimli halindedir.
  3. Rızanın iki biçimi vardır. Aktif rıza onay vermektir; pasif rıza boyun eğmektir. Saha çalışmasındaki işçilerin büyük çoğunluğu ikinci gruptadır.
  4. İşçiler kandırılmış değildir. Görüşülen işçilerin çoğu, çalışma yaşamındaki düzenlemelerin kendi aleyhine olduğunun farkındadır. Sorun bilgi eksikliği değil, güç eksikliğidir.
  5. Korku, rızanın en güçlü harcıdır. İşsizlik, borç, güvencesizlik ve işten atılma tehdidi, işçiyi "bugünü kurtarma" hesabına iter.
  6. Sosyal yardım, hakkın lütfa çevrilmesidir. Hak temelli sosyal güvenlik daraltılırken ihtiyaca dayalı, iktidarın cömertliği gibi sunulan yardım ağı genişletilmiştir. Bu ağ hem rıza üretir hem sermaye birikimine hizmet eder.
  7. Din belirleyici değildir; milliyetçilik daha etkilidir. AKP'yi iktidara taşıyan temel dinamik din olmamış, adalet ve kalkınma vaadi olmuştur. İşçiler arasında milliyetçi duygular siyasal tercihte dinden daha etkili çıkmıştır.
  8. Bazı sendikalar rızanın üretim aygıtıdır. Örgütlü olmak tek başına bir panzehir değildir; asıl soru "nasıl bir örgüt, nasıl bir sendika" sorusudur.
  9. AKP, sermayenin hegemonya bunalımına verdiği organik yanıttır. 1980'den 2002'ye kadar tam kurulamayan burjuva hegemonyası, AKP ile tek bir program etrafında toplanmıştır.
  10. Hegemonya sabit değildir. Pasif rıza gösteren işçi her an eyleme geçebilir. Kitabın en umutlu bulgusu da budur.

Şimdi bu tezleri ayrıntılarıyla açalım.


Kitap ve Yazar

Emeğin Rızası, Haziran 2021'de Kor Kitap tarafından yayımlandı; 290 sayfalık bir çalışma. Kitap, yazarın Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Sosyoloji Bölümü'nde hazırladığı doktora tezine dayanıyor. Tezin alan çalışması 2016–2017 yıllarında Ankara'daki OSTİM, Sincan ve İvedik organize sanayi bölgelerinde, örgütlü ve örgütsüz işçilerle yapılan görüşmelerle yürütüldü.

Yazar bu konuya kitaptan önce de eğilmişti: 2017'de Gaziantep Üniversitesi Emek Araştırma Dergisi'nde yayımlanan Türkiye'nin Neoliberalleşme Sürecinde İşçi Sınıfının Siyasal Yönelimi makalesinde, hegemonyanın sürdürülebilmesi için egemen sınıfın bağımlı sınıflara kendi temel çıkarlarına dokunmayan maddi ödünler vermesinin gerektiğini ve emeğin üretim sürecinde denetim altına alınmasının pasif rızayı zorladığını tartışıyordu. Kitap, bu çerçeveyi saha verisiyle genişletiyor.

Kitap yayımlandıktan sonra yazarla iki önemli söyleşi yapıldı. Gazete Duvar'da Soner Sert'in söyleşisinde Arslan, 12 Eylül darbesinin neoliberalizmin Türkiye'ye yerleşebilmesi için gerekli olduğunu ve AKP'nin işçiler üzerinde hegemonya kurarken MÜSİAD'ın önemli bir etkisi bulunduğunu anlattı. 2023 seçimleri öncesinde Evrensel'de Serpil İlgün'ün söyleşisinde ise rızanın nasıl üretildiğini ve iktidarın artık rıza üretmekten çok zora yaslandığını tartıştı. Teori ve Eylem dergisinde Burak Bağçeci'nin kapsamlı incelemesi de kitabın kuramsal zeminini Lenin'in hegemonya anlayışıyla birlikte değerlendirdi.

12 Eylül bağlantısını özellikle not edelim; çünkü 12 Eylül Dosyası'nda savunduğumuz ana tez, darbenin bir "sınıf darbesi" olduğu ve bugünkü düzenin onun üzerine kurulduğuydu. Arslan'ın kitabı, o darbenin açtığı yolda emeğin nasıl disipline edildiğinin ve bu disiplinin nasıl rızaya çevrildiğinin sahadan belgesi gibi okunabilir.


Hegemonya Nedir? Lenin'den Gramsci'ye

"Hegemonya" kelimesi bugün akademide o kadar çok kullanılıyor ki içi neredeyse boşaldı. O yüzden önce kavramın kökenine dönmek gerekiyor.

Kavramı devrimci strateji içinde ilk kez sistemli biçimde kullanan Lenin'dir. Lenin için hegemonya, işçi sınıfının devrimde öteki ezilen kesimlere önderlik etmesi; kendi sınıf çıkarının bütün emekçilerin kurtuluşunu kapsadığını gösterip toplumu bu temelde arkasına almasıdır. Yani hegemonya, ilk biçiminde, işçi sınıfının bir görevidir.

Gramsci bu kavramı faşist zindanında, sansürü aşmak için kullandığı dolambaçlı bir dille, bir de öbür taraftan düşündü: burjuvazi neden yalnızca zorla değil, rızayla da yönetebiliyor? Onun yanıtı, hegemonyanın zor ile rızanın bir bileşimi olduğuydu. Egemen sınıf, kendi özel çıkarını bütün toplumun genel çıkarı gibi sunabildiği ölçüde hegemondur.

Sorun şu ki Gramsci, sonraki on yıllarda iki kez kaçırıldı. Önce Avrupa komünizmi onu parlamenter reformizme dayanak yaptı; sonra post-Marksistler onu üretim ilişkilerinden koparıp yalnızca söylem, kimlik ve kültür alanına hapsettiler. Bu okumalara göre hegemonya, bağımlı sınıfların egemen ideolojiyi içselleştirmesi demekti; çözüm de "kültürel mücadele" olacaktı.

Arslan'ın kitabının kuramsal değeri tam burada. Yazar, Gramsci'nin üretim ilişkilerine verdiği önemin literatürde görmezden gelindiğini ve hegemonyanın yalnızca ideolojik boyutuyla ele alınmasının sivil toplumcu ve reformist yorumlara kapı açtığını gösteriyor. Kitabın ifadesiyle hegemonya kültürel ve siyasal alanda olduğu kadar ekonomik ilişkiler içinde de kurulur ve somut olarak gösterilebilir. Bu, Marksist bir okumadır: bilinç varlıktan, rıza da maddi koşullardan doğar.


Rıza Nasıl Üretilir?

Kitabın en zengin bölümleri, rızanın hangi araçlarla üretildiğini sahadaki işçilerin anlatımları üzerinden gösterenler. Bunları tek tek ele alalım.

Sosyal yardım: hakkın lütfa dönüşmesi

AKP döneminde sosyal politikada sessiz ama derin bir dönüşüm yaşandı. Sosyal güvenlik kapsamındakilerin hakları kısıtlandı, toplumun büyük bir kesimi bu kapsamın dışına itildi ve sosyal güvenlik sistemi sermaye birikimine açıldı. Aynı dönemde sosyal yardımların payı arttı; ama bu yardımlar hak temelli, sosyal yurttaşlık ilkesine göre değil, ihtiyaca dayalı olarak dağıtılmaya başlandı.

Fark çok büyük. Hak, kimsenin lütfu değildir; yurttaş onu talep eder. Yardım ise verenin cömertliğine bağlıdır; alan minnet duyar. Arslan'ın gösterdiği gibi bu yardımlar devlet kurumlarının yanı sıra vakıflar, cemaatler, dernekler ve yerel yönetimler aracılığıyla, İslami-muhafazakar bir ilişki biçimi içinde dağıtıldı ve iktidarın bir lütfu olarak sunuldu. Yoksulluğu büyüten politikayla yoksulluğu "yöneten" yardım aynı elden çıktı. Böylece yoksulluk hem sürdürülebilir kılındı hem de siyasal sadakate çevrildi.

Bu mekanizmayı Kimin Ailesi Güvende? yazımızda aile politikaları üzerinden tartışmıştık. Arslan'ın kitabı aynı mekanizmanın işçi sınıfı üzerindeki etkisini sahadan gösteriyor.

Borç: geleceğin ipotek altına alınması

Rızanın ikinci büyük harcı borçtur. Yazara göre borçlandırma yoluyla geleceği ipotek altına alan bir sistem kuruldu. Bu yalnızca AKP'ye özgü değil, neoliberalizmin genel bir aracı; ama AKP onu çok etkili kullandı. Kredi kartı borcu olan, konut kredisi ödeyen, ihtiyaç kredisiyle ay sonunu getiren bir işçi için grev, işten atılma riski demektir; işten atılma da borcun ödenememesi. Borç, işçiyi işverene ve dolaylı olarak düzene zincirler. Üstelik bu zincir, işçinin borçlandığı her lira için finans sermayesine faiz akıttığından, hem rıza üretir hem birikim.

Korku: bugünü kurtarma hesabı

Kitabın belki de en insani bulgusu korkuyla ilgili. Pasif rıza gösteren işçiler haksızlığa uğradıklarını, emeklerinin karşılığını alamadıklarını biliyor. Ama hak aramaya kalkıştıklarında işten atılacaklarını, kara listeye gireceklerini, kimi zaman fiziksel şiddetle karşılaşacaklarını da biliyorlar. Kapıda büyüyen bir işsizler ordusu var. İşçi bir muhasebe yapıyor ve bugünü kurtarmak için susmayı seçiyor.

Yazarın bu noktadaki tavrı önemli. Evrensel söyleşisinde bu işçiler için "Bunu yaptığı için suçlanamayacağını düşünüyorum" diyor; dışarıdan kuram kurmanın kolay, o koşulları yaşamanın zor olduğunu hatırlatıyor. Bu, bizim de benimsediğimiz bir tavır. İşçiyi suçlayan bir sol, işçiyle buluşamaz.

Din ve milliyetçilik: değişen dozlar

Yaygın kanının aksine kitap, AKP'yi bağımlı sınıfların desteklemesinde temel dinamiğin din olmadığını savunuyor. AKP, iktidara ilk geldiği yıllarda İslamcı dili geri planda tuttu; adalet ve kalkınma vaadiyle hem bağımlı sınıfların hem de egemen sınıfların desteğini aldı. Dinsel vurgular, iktidarın sonraki yıllarında öne çıktı.

Daha ilginç olan bulgu milliyetçilikle ilgili. Arslan'ın görüştüğü işçilerin çoğunda milliyetçi duygular siyasal tercihlerde dinden daha belirleyici. Çünkü din, zaten konsolide edilmiş belli bir kesime seslenir; "yerlilik ve millilik" vurgusu ise MHP tabanından CHP'deki Atatürkçülere kadar çok daha geniş bir kesime hitap edebilir. Yazar, kendini sosyalist olarak tanımlayan bir işçinin bile Kürt halkının taleplerine bakışında milliyetçi kalıplar taşıdığını aktarıyor. Bu, solun kendi tabanında da yüzleşmesi gereken bir gerçek.

Sendikalar: panzehir mi, aygıt mı?

Kitabın en sarsıcı bulgularından biri şu: saha çalışmasında örgütlü olmanın rızayı kırmada beklenen etkiyi göstermediği görülüyor. Daha da ötesi, bazı sendikalar rızanın üretiminde doğrudan rol oynuyor. İşçilerin en sık andığı örnek Türk Metal. Yazar, Birleşik Metal-İş gibi birkaç sendikayı ayrı bir yere koyuyor; ama büyük konfederasyonların ve sendikaların durumunun ortada olduğunu söylüyor.

Buradan yazarın çıkardığı sonuç doğru: soru "örgütlü müsün, değil misin" değil, "nasıl bir örgüt, nasıl bir sendika" sorusu. 2015–2016'daki Metal Fırtına'da işçilerin sendikaya kendi taleplerini dayatabilmesi, bu sorunun yanıtının sahada da arandığını gösteriyor.


Aktif Rıza, Pasif Rıza

Kitabın kavramsal omurgası olan iki rıza biçimini yan yana koyalım:

Aktif rızaPasif rıza
Onay vermektir; işçi düzeni benimser.Boyun eğmektir; işçi düzeni benimsemez ama katlanır.
İdeoloji, din, cemaat bağı belirleyicidir.Ekonomik ve hukuki zorlayıcılık, korku belirleyicidir.
Düzenden çıkar elde etmek (yardım, iş, ihale ağı) etkilidir.Borç, işsizlik, güvencesizlik, işten atılma tehdidi etkilidir.
İşçi yaşadığı haksızlığı ya görmez ya meşru sayar.İşçi haksızlığı görür ama "şimdi sırası değil" der.
Kırılması için ideolojik mücadele ve maddi çıkarın teşhiri gerekir.Kırılması için güvenli, güçlü ve güvenilir örgüt gerekir.
Saha çalışmasında azınlık.Saha çalışmasında çoğunluk.

Bu tablo, bir örgütlenme haritası olarak da okunabilir. Pasif rıza gösteren işçiye "uyan!" demenin anlamı yok; o zaten uyanık. Ona gereken, korkusunu yenebileceği bir örgütsel güvencedir.


Ücretin Gerçekliği: "Yanlış Bilinç" Neden Yetmez?

Kitabın kuramsal olarak en derin noktalarından biri, işçinin düzene razı olmasını yalnızca ideolojik manipülasyonla açıklamayı reddetmesi. Yazara göre kapitalist toplumda değer yaratma sürecinin kendisi yabancılaştırıcıdır. İşçinin aldığı ücreti çalışmasının karşılığı olarak görmesi, birilerinin ona anlattığı bir yalan değil, gündelik deneyimde bilfiil yaşadığı bir görünümdür. Ücret biçimi, sömürüyü gözden saklar; çünkü işçinin karşılığı ödenmeyen emeği, karşılığı ödenen emeğiyle aynı iş gününün içinde erir gider.

Bu, Marx'ın meta fetişizmi çözümlemesinin doğrudan devamı. Neden Kendimizi Aldatırız? yazımızda bu noktayı uzun uzun tartışmıştık: toplumsal yanılsamalar zihnin bir hatası değil, toplumsal ilişkilerin kendi görünüş biçimidir. Arslan'ın sahadan gösterdiği de bu. Kitabın bir başka gözlemiyle, bağımlı sınıfların iktidara boyun eğmesi durumlarının farkında olmamalarından değil, gözetim, ödül ve ceza üzerine kurulu bir düzende boyun eğmeyi ihtiyatlılık saymalarından kaynaklanıyor.

Yani işçi aptal değil, temkinli. Bu ayrım, solun dilini kökten değiştirmeli.


Kitabın Güçlü Yanları

Kitabı genç yoldaşlara neden öneriyoruz? Birkaç nedeni var.

Birincisi, sahaya dayanıyor. Türkiye'de işçi sınıfı üzerine yazılanların önemli bir bölümü ya istatistiklerden ya da kuramdan yola çıkar. Arslan ise OSTİM'in atölyelerinde, Sincan'ın, İvedik'in fabrikalarında çalışan işçilerin sesini kitaba taşıyor. Görüşülen işçilerin çelişkili yanıtları, kitabın en canlı malzemesi.

İkincisi, Gramsci'yi sınıfa geri veriyor. Hegemonya kavramını kültürcü ve sivil toplumcu okumalardan kurtarıp üretim ilişkilerine bağlıyor.

Üçüncüsü, işçiyi suçlamıyor. Kitabın tavrı, işçinin edilgen bir kurban ya da kandırılmış bir kitle olmadığı, kendi koşulları içinde akılcı hesaplar yapan bir özne olduğu yönünde.

Dördüncüsü, umudu bilimsel bir bulgu olarak sunuyor. Kitabın sonucu açık: işçilerin çoğu zorlamanın gölgesinde pasif rıza gösteriyor; ama tümüyle teslim olmuş bir işçi tipinden söz etmek mümkün değil. Kitabın ifadesiyle pasif rıza gösterenler "her zaman/an eylemlilik haline geçebilir." Kitabın sonlarında aktarılan bir işçinin sözleri bunun canlı örneği: o işçi, sorunların kaynağını ortadan kaldırmak gerektiğini ve bunun yolunun öncülüğünü işçi sınıfının yapacağı bir devrimden geçtiğini söylüyor.


Kasım 2026'dan Bakmak: Rızanın Bugünkü Hali

Bir kitabı tanıtmanın en iyi yolu, onun kavramlarıyla bugüne bakmaktır. Bu yazıyı hazırladığımız günlerde gündeme düşen haberler, Arslan'ın 2016–2017'de sahada gördüklerinin bugün hangi biçimlere büründüğünü neredeyse ders kitabı açıklığında gösteriyor.

Aliağa: rızanın bedeli canla ödeniyor

9 Kasım'da, yani bu yazının yazıldığı gün, İzmir Aliağa'daki HABAŞ demir-çelik fabrikasında ark ocağında patlama ve ardından yangın çıktı. Cumhurbaşkanı Erdoğan kabine sonrasında can kaybını 16, yaralıyı 2'si ağır 13 diye açıkladı. Vali Süleyman Elban saat 17.43'te 10 işçi öldü demişti. Saat 21.48'de Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu 16 dedi: 14'ü olay yerinde, 2'si hastanede. Sözcü 22.30'da bakanın, yaralılardan birinin daha ölmesiyle sayının 17'ye çıktığını açıkladığını yazıyor. TRT 22.16'da 17 ölü, 1'i ağır 12 yaralı yazıyor. 17. kişi tek tek yok. Evrensel 23.11'de başlığı 17'ye çekti. Memişoğlu'nun mesajı, durumu ağır olan bir kişinin daha öldüğü. Ad yok. Ölüm karnesi 23.16'da 11 ile birlikte 28 yazıyor. Bu, onların toplamı. AA'nın 10 Kasım açılışı 17 ölü ve 1'i ağır 13 yaralı. Gövde 16'yı ve 2 ağırı duruyor. Sabah sayfalarının yaralısı 12, 13 ve 14. Ad yok. NTV gözaltıyı 7 yazıyor. Savcılığın metni 6. İsim yok. Aynı gün 12.35'te İSİG Meclisi, 2026'nın ilk on ayında en az 1.930 işçi öldü diye saydı: Ocak 155, Şubat 129, Mart 151, Nisan 190, Mayıs 214, Haziran 228, Temmuz 216, Ağustos 227, Eylül 227, Ekim 193. 7 Ekim aktarımında Eylül 226, ilk dokuz ay 1.736'ydı. Bu paylaşım Eylül'ü 227 yazıyor. 9 Kasım'daki HABAŞ ölümleri bu on ayın dışında. (İSİG Meclisi) Öğleden sonra NTV, AA, Yeni Şafak ve Evrensel aynı 17 adı yazdı. Aynı sayfalar DNA'nın sürdüğünü de yazıyor. Fatih Işık dünkü yaralı listesinde de var. Yücel Memiş ile Sonay Tezcan serbest bırakıldı. 16.26'da defin yerleri yazıldı. Listenin dışında bir ad var. Tuncay 14.49'da 11 kişi hakkında gözaltı kararı verdi. Yaralıyı biri ağır 15 dedi. Ulaşılamayan cenaze 18. ölü değil. Adlar HABAŞ dosyamızda. Aynı fabrikada 2018 yazında da arka arkaya patlamalar yaşanmış, işçiler o zaman da önlem alınmadığını söylemişti.

Bu olay kitabın en temel bulgusunun en acı sınavı. Arslan'ın görüştüğü işçiler, haklarını aramaya kalkıştıklarında işlerini kaybedeceklerini bildikleri için susuyordu. Bir fabrikada güvensiz bir kazandan, eskiyen bir vinçten, hızlandırılan bir vardiyadan şikayet etmek de aynı muhasebeye takılır: "şikayet edersem kapının önüne konurum." Pasif rıza yalnızca düşük ücrete değil, ölüm riskine de razı olmak anlamına geliyor. İş cinayetleri, pasif rızanın en ağır bedelidir. Bu yüzden iş güvenliği mücadelesi, korkuyu kıran ve rızayı bozan mücadelenin en somut kapılarından biri. HABAŞ'ı ayrı bir yazıda, bir kaza değil, bir üretim biçimi olarak ele aldık.

Sincan: kitabın sahasından bir grev kararı

Arslan'ın görüşmelerinin yapıldığı Ankara Sincan'dan, kitabın sorusuna doğrudan yanıt veren bir haber geliyor. Ulusoy Bakır fabrikasında işçiler toplu sözleşme hakkı için yıllardır direniyor. Evrensel'in 21 Ekim tarihli haberine göre DİSK'e bağlı Birleşik Metal-İş'in yetkisi yerel mahkeme, istinaf ve Yargıtay aşamalarından geçerek 23 Temmuz 2026'da kesinleşti. Sendika, işten atılan işçiler geri alınmaz ve toplu sözleşme masası kurulmazsa 12 Kasım'da greve çıkılacağını duyurdu ve grev kararını fabrika kapısına astı.

Bu haber iki nedenle önemli. Birincisi, Arslan'ın "örgütlü olmak tek başına yetmez, asıl soru nasıl bir sendika" tespitinde ayrı bir yere koyduğu sendika, kitabın sahasında bugün grev hazırlığında. İkincisi, kitabın en umutlu cümlesi burada sahaya iniyor: pasif rıza gösteren işçi her an eyleme geçebilir. Ulusoy Bakır işçileri, yıllarca süren hukuki süreç ve işten atmalara rağmen geri çekilmedi. Rıza kırıldığında böyle kırılıyor: sabırla, yetki davasıyla, kapıya asılan bir kağıtla.

Yalnızca Sincan değil. Bu yıl nisan ayında maden işçilerinin direnişi bir bağımsız sendikanın öncülüğünde kazanımla sonuçlandı; ağustosta ise sendikanın genel başkanı altı günde dört kez gözaltına alındığını anlattı. İzmir'de Temel Conta işçileri 494 gününe varan grevlerinde gözaltıyla karşılaştı, Lezita'da grevdeki işçilere jandarma müdahale etti. Bu tablo, yazarın 2023'te dile getirdiği "rızadan zora kayış" tespitinin sahadaki karşılığı: iktidar artık rızayı satın almakta zorlandıkça işçinin karşısına gözaltıyla çıkıyor; işçiler ise gözaltılara rağmen direnişi sürdürüyor.

Açlık sınırının altında bir pazarlık

Asgari ücret, kitabın sözünü ettiği "maddi ödünler" mekanizmasının en görünür vitrini. 2026'da net asgari ücret 28.075 lira olarak uygulanıyor. Evrensel'in 1 Kasım tarihli haberine göre iktidar kulislerinde 2027 için 34–37 bin lira arası bir rakam konuşuluyor; bugünkü açlık sınırı ise 38 bin lira dolayında. Bu rakam açıklanırsa asgari ücretli 45 ay kesintisiz açlık sınırının altında kalabilir.

Aynı günlerde TÜİK ekim ayı yıllık enflasyonunu %29,77 olarak açıkladı; ENAG ise aynı dönem için %45,12 hesapladı. Eylül Enflasyonu, TÜİK-ENAG Makası yazımızda anlattığımız bu makas, ücret pazarlığının hangi termometreyle yapılacağı sorusunu belirliyor.

Kitabın çerçevesinden bakınca durum şu: hegemonya, egemen sınıfın kendi temel çıkarlarına dokunmayan ödünler vermesini gerektirir. Ödün açlık sınırının bile altına düştüğünde, rızanın maddi temeli incelir. Geriye korku, borç ve zor kalır. Asgari ücret masası bu yıl, rızanın ne kadar ucuza satın alınmaya çalışıldığının da ölçüsü olacak.

2027 bütçesi: faize üç, yardıma bir

Kitabın sosyal yardım çözümlemesini sınamak için 2027 bütçesinden daha iyi bir belge yok. Açıklanan rakamlara göre 2027'de sosyal yardım ve destekler için 1 trilyon 341 milyar lira öngörülürken faiz ödemelerine 3 trilyon 975 milyar lira ayrılıyor. Yani bütçe, finans sermayesine sosyal yardımın neredeyse üç katını aktarıyor. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın 2027 bütçesi de Plan ve Bütçe Komisyonu'ndaki görüşme takviminde; muhalefet milletvekilleri daha geçen yıl, yoksullukla mücadele kalemindeki hızlı artışın bir seçim stratejisi olduğunu öne sürmüştü.

Arslan'ın gösterdiği iki yüzlü mekanizma bu rakamlarda açıkça okunuyor. Bir yanda borçlanma ve faiz yoluyla emeğin ürettiği değer finans sermayesine akıyor; öbür yanda bu akışın yarattığı yoksulluk, lütuf diliyle dağıtılan yardımla "yönetiliyor". Yardım büyük bir rakam gibi sunuluyor; ama aynı bütçede faize ayrılanın yanında küçük kalıyor. Hak yerine lütuf, güvence yerine yardım, ücret yerine borç: kitabın 2021'de çözümlediği düzenin 2027 bütçesindeki özeti budur.

"İşe yerleştirme" ve korkunun dili

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan, İŞKUR'un yılın ilk on ayında 1 milyon 298 bin 953 işe yerleştirmeye aracılık ettiğini duyurdu. Bu tür açıklamalar, kitabın çözümlediği biçimde iktidarın kendini işin ve ekmeğin kaynağı olarak sunmasının bir parçası. Ama asıl soru, bu işlerin ne kadar kalıcı olduğu, hangi ücretle ve hangi sendikal güvenceyle yapıldığı. Kısa süreli, asgari ücretli, sendikasız işler, işçiyi her yıl yeniden iş aramaya, her yıl yeniden korkmaya mahkum eder. Kitabın pasif rıza dediği şeyin maddi zemini tam olarak budur: geçici iş, kalıcı korku.


Geliştirmek İçin: 2016'dan 2026'ya Yoldaşça Öneriler

Bir kitabı değerli kılan, onu tartışmaya açmaktır. Arslan'ın çalışmasının saha verisi 2016–2017'ye ait. O günden bu yana Türkiye'de ve dünyada çok şey değişti. Aşağıdaki öneriler kitabın eksiği olarak değil, onun açtığı yolda bugün yürünmesi gereken yönler olarak okunmalı.

1. Rızadan zora kayış

Alan çalışmasından sonra 2018 kur şoku, pandemi, 2023 depremleri ve uzun süren yüksek enflasyon dönemi yaşandı. Eylül Enflasyonu, TÜİK-ENAG Makası yazımızda gösterdiğimiz gibi, resmi enflasyonla emekçinin yaşadığı enflasyon arasındaki makas, sosyal yardımların "satın alabildiği" rızayı da eritiyor.

Yazarın kendisi de 2023 söyleşisinde iktidarın artık rıza üretmeye fazla çabalamadığını, her anlamda zora daha çok yaslandığını söylüyordu. Gramsci'nin diliyle, hegemonyanın rıza ayağı zayıfladıkça zor ayağı öne çıkıyor. Bugün tutuklanan gazeteciler, gözaltına alınan sendikacılar, kayyımlar ve yasaklar bu kaymanın göstergeleri. Bu durum bir yandan iktidarın gücünü değil zaafını gösteriyor; öbür yandan pasif rızanın arkasındaki korkuyu büyütüyor. Kitabın çerçevesi, bu yeni evreyi anlamak için de güçlü bir başlangıç noktası. Bir sonraki adım, "çıplak zor" dönemlerinde pasif rızanın nasıl kırılabileceğini sahadan incelemek olmalı.

2. Algoritmik rıza: ihtiyatlılığın veriye dönüşmesi

Kitap, işçinin gözetim, ödül ve ceza üzerine kurulu bir düzende boyun eğmeyi ihtiyatlılık saydığını gösteriyor. 2026'da bu gözetim düzeni artık bir ustabaşının gözünden çok daha fazlası. Boynumuzdaki Kart yazımızda anlattığımız fabrikada çipli takip, kurye uygulamalarındaki puanlama, depolardaki performans algoritmaları ve beyaz yakalıların ekranını izleyen yazılımlar, ihtiyatlılığı işçinin kendi hesabından çıkarıp makinenin dayattığı bir davranış kuralına çeviriyor.

Biz buna "zihinsel Taylorizm" ve "dijital panoptikon" diyoruz. Panoptikonun özü şudur: izlendiğini bilen kişi, izlenmediği anda da izleniyormuş gibi davranır. Bu, pasif rızanın teknik olarak üretilmesi demek. Kitabın aktif/pasif rıza ayrımına bugün üçüncü bir katman eklenebilir: içselleştirilmiş, ölçülen ve puanlanan rıza. Gig ekonomisi dosyamızda kuryelerin "esnaf" sayılarak kendi kendilerinin patronu gibi davranmaya zorlanması, bu katmanın en açık örneklerinden.

3. "Açık rıza" formu: rızanın bürokratik biçimi

Bugün "rıza" kelimesini en sık nerede görüyoruz? Kişisel verilerin korunması mevzuatının "açık rıza" metinlerinde. İşe girerken, bir uygulama indirirken, bir hastaneye kayıt olurken önümüze konan ve okumadan onayladığımız metinler. Hayır deme seçeneği olmayan bir "rıza", Gramsci'nin pasif rızasının hukuki bir biçimidir: zorun içinde, zorun gölgesinde verilen onay.

Anthropic Anketi Işığında Yapay Zeka Dünyasının Sınıfsal Analizi yazımızda da benzer bir noktayı tartışmıştık: büyük teknoloji şirketlerinin "kullanıcıya sorma" pratikleri, veri toplamanın ötesinde, kararlarına bir meşruiyet ve rıza görüntüsü kazandırma işlevi görüyor. Rızanın bu yeni, dijital üretim biçimleri de kitabın çerçevesiyle incelenmeyi bekliyor.

4. Beyaz yaka ve bilişim emekçisinin rızası

Kitabın sahası mavi yakalı sanayi işçileriydi. Ama bugün işçi sınıfının hızla büyüyen bir kesimi ofislerde, ekranların başında çalışıyor. Bu kesimde rızanın en güçlü biçimi, "ben işçi değilim" düşüncesi. Beyaz Yakalının Sefaleti yazımızda gösterdiğimiz gibi, kariyer merdiveni vaadi, performans primleri ve "profesyonellik" kimliği, beyaz yakalıyı örgütlenmekten alıkoyan aktif rızanın araçları. Yapay zekanın bu merdivenin alt basamaklarını çekip almasıyla birlikte bu rızanın da çatlamaya başladığını görüyoruz. Arslan'ın yöntemiyle beyaz yaka ve bilişim emekçileri arasında yapılacak bir saha araştırması, sınıfın bu yeni kesiminin nasıl örgütlenebileceğine ışık tutabilir.

5. Karşı hegemonyanın örgütü

Kitap, pasif rızanın her an eyleme dönüşebileceğini gösteriyor; ama bu dönüşümün hangi örgütsel biçimle kalıcı hale geleceği, kitabın kapsamının ötesinde kalan bir soru. Bu aslında Lenin'in sorusu: işçi sınıfı kendi hegemonyasını nasıl kurar?

Bizim bu soruya bugünkü katkı önerimiz, Örgütlenme 2.0 yazısında tartıştığımız model: işçinin korkusunu azaltan güvenli iletişim, işyerinde küçük ama güvenilir çekirdekler, sendikaya kendi talebini dayatabilen taban örgütlenmesi ve grupçuluğu aşan ortak eylem. Kitabın "sendikaya güvenmeyen milyonlarca işçi" bulgusu, bu modelin neden gerekli olduğunu da açıklıyor. Güven, ancak sözüne sadık, işçinin kendi denetiminde olan ve onu yalnız bırakmayan bir örgütle yeniden kurulabilir.

Kitabın gösterdiği, bugün eklenmesi gereken
Kitabın sahadan gösterdiği (2016–2017)Bugün eklenmesi gereken (2026)
Sosyal yardım, rızanın en önemli ayağıEnflasyon yardımın satın aldığı rızayı eritiyor; zor öne çıkıyor
Borç, geleceğin ipotek altına alınmasıFinansallaşma derinleşti; dijital kredi ve taksitli tüketim yaygınlaştı
Gözetim ve ceza düzeninde boyun eğmek ihtiyatlılıktırGözetim algoritmikleşti; ihtiyatlılık puanlanan bir davranışa dönüştü
Rıza, aktif ve pasif biçimde verilir"Açık rıza" metinleriyle rıza bürokratik bir forma dönüştü
Saha: mavi yakalı sanayi işçisiBeyaz yaka ve bilişim emekçisi de rıza ve örgütsüzlük sarmalında
Bazı sendikalar rızanın aygıtıdırTaban örgütlenmesi ve dijital güvenli örgüt modeli gerekli
Pasif rıza her an eyleme dönüşebilirBu dönüşümü kalıcı kılacak karşı hegemonya örgütü kurulmalı
Saha: Sincan'da sessiz bekleyen işçilerSincan'da Ulusoy Bakır kapısına asılan grev kararı
Korku, haksızlığa razı olmanın nedeniAliağa'da korkunun bedeli canla ödeniyor. Sözcü 22.30'da can kaybını 17 yazıyor. Evrensel 23.11'de başlığı 17'ye çekti. 17. kişi tek tek yok
Maddi ödünler rızanın koşulu2027 asgari ücreti açlık sınırının altında konuşuluyor; bütçe faize yardımın üç katını ayırıyor

Somut Görevler

Bir kitabı okumak, onunla bir şey yapmak için okumaktır. İşte birkaç öneri:

  • Okuma grubu kurun. Kitabı işyerinizde, okulunuzda ya da sendikanızda dört beş kişilik bir grupla okuyun. Her bölümden sonra şu soruyu konuşun: bizim işyerimizde rıza nasıl üretiliyor?
  • Kendi sahanızı inceleyin. Arslan'ın yaptığını küçük ölçekte siz de yapabilirsiniz. Çevrenizdeki beş işçiyle konuşun. Aktif mi, pasif mi rıza gösterdiklerine dair yargıya varmadan, neden sustuklarını dinleyin. Duyduklarınız, örgütlenmenin nereden başlaması gerektiğini size gösterecek.
  • Korkuyu hedef alın. Pasif rızanın harcı korkuysa, örgütlenmenin ilk işi korkuyu azaltmaktır: hukuki dayanışma, işten atılanlara destek fonu, güvenli iletişim kanalları.
  • Hakkı hak olarak savunun. Sosyal yardımın "lütuf" diliyle sunulmasına karşı, sosyal güvenliğin bir hak olduğunu ısrarla söyleyin. Kelimeler önemlidir.
  • Algoritmik gözetimi görünür kılın. İşyerinizde hangi verinin toplandığını, kimin elinde olduğunu, kimin denetiminde olduğunu ve kimin yararına kullanıldığını sorun.
  • Sendikanızı sorgulayın, terk etmeyin. "Nasıl bir sendika?" sorusunu sendikanın içinde sorun; tabanın talebini yönetime dayatmanın yollarını arayın.
  • Sincan'a ses verin. Ulusoy Bakır işçilerinin grevini izleyin, dayanışma mesajı gönderin, olanağınız varsa grev yerini ziyaret edin. Kitabın sahasında rızanın kırıldığı yer orası.
  • Aliağa'yı unutturmayın. HABAŞ'ta ölen işçilerin davasını izleyin; kendi işyerinizdeki iş güvenliği eksiklerini birlikte kayda geçirin. Korkuyu kırmanın en somut yolu, can güvenliğini ortak talep haline getirmek.
  • Asgari ücret masasını kendi termometrenizle izleyin. Aralıkta açıklanacak rakamı açlık sınırıyla, ENAG ve TÜİK makasıyla yan yana koyun; işyerinizde bu karşılaştırmayı tartışmaya açın.

Sevgili genç yoldaşlar,

Emeğin Rızası bize hem zor hem umutlu bir şey söylüyor. Zor olanı şu: işçi sınıfı kandırılmış olduğu için değil, korktuğu için boyun eğiyor; ve bu korku boş değil, gerçek tehditlere dayanıyor. Bu yüzden ona "uyan" demek yetmiyor; korkusunun yerine güven koyabilecek bir örgüt sunmak gerekiyor.

Umutlu olanı ise şu: rıza kalıcı değil. Hegemonya her gün yeniden üretilmek zorunda olan bir ilişki ve her gün yeniden üretilmek zorunda olan şey her gün yeniden bozulabilir. Arslan'ın görüştüğü işçiler bunu biliyordu. Haksızlığı görüyor ama zamanı kolluyorlardı.

Bu kasım ayında iki haber yan yana duruyor. Aliağa'da susturulan korkunun bedelini işçiler canlarıyla ödedi. Sincan'da ise aynı korkuyu yenen işçiler grev kararını fabrika kapısına astı. Rızanın iki yüzü bunlar: biri ölümle, öbürü örgütle sonuçlanıyor. Hangisinin çoğalacağını belirleyecek olan, bizim bugün ne yaptığımız.

O zaman bizim görevimiz, o zamanı birlikte kurmak. Bunu da yalnızca doğru fikirleri savunarak değil, işçinin yanında durarak, onun korkusunu paylaşarak ve o korkuyu birlikte yenmenin yollarını örgütleyerek yapabiliriz. Lenin'in hatırlattığı gibi hegemonya, işçi sınıfı için bir görevdir: kendi kurtuluşunun bütün ezilenlerin kurtuluşu olduğunu göstermek ve toplumu bu temelde arkasına almak.

Kitabı okuyun, tartışın, sahaya taşıyın. Rıza üretiliyorsa, karşı rıza da üretilebilir.


Kaynaklar

Kitap

  • Nursel Tabel Arslan, Emeğin Rızası: Neoliberal Hegemonya ve İşçi Sınıfı, Kor Kitap (Marksist Araştırmalar Dizisi), İstanbul, Haziran 2021, 290 s., ISBN 978-6257392013 — yayınevinin satış sitesinde (Ginko Kitap)

Yazarın diğer çalışmaları ve söyleşiler

  • Nursel Arslan, "Türkiye'nin Neoliberalleşme Sürecinde İşçi Sınıfının Siyasal Yönelimi", Gaziantep Üniversitesi Emek Araştırma Dergisi (GEAD), Cilt 8, Sayı 11, Haziran 2017, s. 75–98 — PDF
  • Serpil İlgün, "Dr. Nursel Tabel Arslan: İşçilerin çoğunluğu politikaların aleyhinde olduğunun farkında", Evrensel, 8 Nisan 2023 — bağlantı
  • Soner Sert, "Nursel Tabel Arslan: 12 Eylül, neoliberalizmin Türkiye'de yerleşebilmesi için gerekliydi", Gazete Duvar, 2021 — bağlantı

İnceleme

  • Burak Bağçeci, "Emeğin Rızası", Teori ve Eylem, 7 Ocak 2022 — bağlantı

Güncel haberler (Ekim–Kasım 2026)

  • HABAŞ dosyamız: 9 Kasım 2026. Erdoğan 16 ölü ve 2'si ağır 13 yaralı dedi. Memişoğlu 21.48'de 16 dedi: 14'ü olay yerinde, 2'si hastanede. Sözcü 22.30'da sayının 17'ye çıktığını yazıyor. TRT 22.16'da 17 ölü, 1'i ağır 12 yaralı yazıyor. Evrensel 23.11'de başlığı 17'ye çekti. Ölüm karnesi 23.16'da 11 ile birlikte 28 yazıyor. Bu, onların toplamı. 17. kişi tek tek yok. 10 Kasım'da AA açılışı 17 ve 1'i ağır 13. Yaralı sayısı sayfalar arasında 12, 13 ve 14. Ad yok. NTV gözaltıyı 7 yazıyor. Savcılığın metni 6. İSİG Meclisi 12.35'te ilk on ayı en az 1.930 saydı: 155, 129, 151, 190, 214, 228, 216, 227, 227, 193. 9 Kasım HABAŞ bu on ayın dışında. Öğleden sonra 17 ad yazıldı. DNA cümlesi duruyor. Memiş ile Tezcan serbest. 16.26'da defin yerleri yazıldı. Listenin dışında bir ad var. Tuncay 11 gözaltı kararı söyledi.
  • "Aşırı kar hırsıyla üretim işçileri tehdit ediyor: HABAŞ'ta üç işçi ağır yaralandı", soL, 30 Ağustos 2018 — bağlantı
  • "Ulusoy Bakır'da grev kararı asıldı: 12 Kasım'da grev", Evrensel, 21 Ekim 2026 — bağlantı
  • "Asgari ücretliye kesintisiz açlık", Evrensel, 1 Kasım 2026 — bağlantı
  • "Ekim enflasyonu açıklandı: TÜİK yüzde 29,77, ENAG yüzde 45,12 olarak hesapladı", 3 Kasım 2026 — bağlantı
  • "2027 bütçesi açıklandı: 27,3 trilyon liralık harcama, 3,9 trilyon liralık açık", Dünya — bağlantı
  • "İktidarın seçim hazırlığı bütçede çıktı", Cumhuriyet — bağlantı
  • "Bağımsız Maden-İş Genel Başkanı Çakır: 'Patronları da gözaltına alın'", Evrensel, 15 Ağustos 2026 — bağlantı
  • "Maden işçisinden öğreti", Evrensel, 2 Mayıs 2026 — bağlantı
  • "Direnişteki Digel işçilerinden Temel Conta grevine çadır nöbeti desteği", Evrensel, 17 Nisan 2026 — bağlantı

Kuramsal arka plan

  • V. I. Lenin, Demokratik Devrimde Sosyal Demokrasinin İki Taktiği (1905)
  • V. I. Lenin, "Reformism in the Russian Social-Democratic Movement" (1911) — marxists.org
  • Antonio Gramsci, Hapishane Defterleri (1929–1935)
  • Karl Marx, Kapital, Cilt 1, Birinci Kısım, "Metaların Fetiş Karakteri ve Bunun Sırrı" (1867)
Bilgi Müşterekleri'nden ilgili yazılar

Bu yazı Bilgi Müşterekleri tarafından hazırlanmıştır ve CC BY-SA 4.0 lisansıyla paylaşılmaktadır. Kaynak göstermek koşuluyla çoğaltabilir, değiştirebilir ve yayımlayabilirsiniz.

İlgili Başlıklar

Haber Bülteni Aboneliği