Bilgi Müşterekleri
AnasayfaKonularDizilerKılavuzlarPopüler İçeriklerHakkımızdaİletişim

Haluk Bilginer Onurumuzdur

Bir Kelimeye Yöneltilen Öfke, Ahmet Kaya'dan Bugüne Linç Geleneği ve Rızanın Nasıl Üretildiği

21 dk okumaYazar: Oğuz Demirkapı
Haluk Bilginer Onurumuzdur

Bu yazıyı 15 Kasım'da yazıyoruz. Yarın 16 Kasım; Ahmet Kaya'nın Paris'te, sürgünde, kalbi dayanmadığı için öldüğü günün 26. yılı. Bir hafta önce, 9-10 Kasım'da, Haluk Bilginer'in yıllar önceki bir söyleşisinden kesilen birkaç saniyelik bir görüntü sosyal medyaya yeniden sürüldü ve ülkenin en büyük oyuncularından biri günlerce "nankör", "İngiliz", "ırkçı" diye anıldı. Aynı günlerde Aliağa'da HABAŞ'ta işçiler patlamada can veriyordu. Hangisinin daha çok konuşulduğuna bakmak bile bu yazının konusunu özetliyor.


Önce Özet

Ne oldu? Haluk Bilginer'in yaklaşık on üç yıl önce verdiği bir söyleşiden alınan bir kesit 9 Kasım 2026'da yeniden paylaşıldı. Bilginer o söyleşide "Türk sineması açısından geleceği mutlu görüyorum" dedikten sonra kendini düzeltiyor: "Türkiye sineması diyelim mi ona? Türk sineması bana doğru gelmiyor."

Kim kızdı? İktidara yakın kalemlerden muhalif gazetecilere, İYİ Parti milletvekilinden ünlü oyunculara kadar geniş bir cephe. Ece Üner bu ifadeyi "düz ırkçılık" saydı, Fatih Altaylı "Mesele Türk kelimesi mi?" diye sordu, Yılmaz Özdil ve Ersan Şen vatandaşlık ve anayasa üzerinden çıkıştı, Talat Bulut ise Bilginer'in İngiliz vatandaşlığını hatırlatıp sözlerini "nankörlük" diye niteledi. Röportajı yapan gazeteci bile hedef oldu.

Aslında ne demişti? Bir ülkenin sinemasının, o ülkede yaşayan bütün halkların, dillerin ve emekçilerin ortak ürünü olduğunu. "Türkiye sineması" demek kimseyi dışlamıyor; tam tersine Kürt, Ermeni, Rum, Alevi, Laz, Çerkes sinemacıları da aynı çatının altına alıyor. Bu, onlarca yıldır festivallerde, akademide ve sinema yazınında kullanılan bir ifade.

Neden bu kadar öfke? Çünkü linç Türkiye'de kendiliğinden bir öfke patlaması değil; egemen sınıfın hegemonyasını sürdürmek için kullandığı, tarihi olan bir aygıt. "Türk" kelimesi etrafındaki dokunulmazlık, ulusal kimliği sınıf çelişkilerinin üstüne örten bir perde işlevi görüyor. Bu perdeye dokunan herkes, ister Nazım Hikmet ister Ahmet Kaya ister Sezen Aksu olsun, bir "sadakat sınavı"na çekiliyor.

Bu kez neyi farklı gördük? Linç cephesinin iktidarla muhalefeti aynı safta buluşturduğunu. Gramsci'nin diliyle söylersek, hegemonya tam da budur: egemenlerin fikirleri, onlara karşı olduğunu düşünenlerin ağzından konuşmaya başladığında.

Bizim tavrımız ne? Açık: Haluk Bilginer onurumuzdur. Londra'da yer silip tuvalet temizleyerek ayakta kalmış, sahnede ve perdede bu ülkenin adını dünyaya taşımış, "eğri zamanlarda dik duranlara" selam göndermiş bir emekçi sanatçının yanındayız. Linç kampanyasına karşı dayanışmayı büyütmek, onu yalnız bırakmamak ve bu kültürün sınıfsal kökünü teşhir etmek görevimizdir.


Ne Oldu? Bir Haftanın Kronolojisi

9-10 Kasım: Kesit Dolaşıma Giriyor

Tartışma, Bilginer'in eski bir söyleşisinin 9-10 Kasım 2026'da sosyal medyada yeniden paylaşılmasıyla başladı. Söyleşinin ilk ne zaman yayımlandığı haber sitelerince kesin olarak belirlenemedi. Milliyet yazarı Ali Eyüboğlu ise kendi köşesinde "madem 13 yıl beklediniz" diyerek görüntünün yaklaşık on üç yıllık olduğuna işaret ediyor.

Yani ortada yeni bir açıklama yok. On yılı aşkın bir süre önce söylenmiş, o gün kimsenin dikkatini çekmemiş bir cümle var. Fatih Altaylı bile yazısında aynı soruyu sormak zorunda kaldı: bu video niye şimdi yeniden yayında? İyi soru. Ama yanıtını aramak yerine kendisi de kervana katıldı.

10-11 Kasım: Muhalif Kalemler Başı Çekiyor

Gazeteci Ece Üner 10 Kasım'da X hesabından, "Türk sineması" yerine "Türkiye sineması" demenin düz ırkçılık olduğunu yazdı. Fatih Altaylı 11 Kasım'daki yazısında Bilginer'e "Fransa sineması" ya da "İranlı sineması" deyip demeyeceğini sordu ve asıl rahatsızlığın "Türk" kelimesinden mi kaynaklandığını ima etti. Aynı yazının devamında Altaylı'nın "Terörsüz Türkiye" sürecindeki "Kürt milliyetçileri" uyarısına geçmesi, tartışmanın gerçek bağlamını kendiliğinden ele veriyor: konu sinema değil, Kürt meselesi.

Ceza hukukçusu Ersan Şen Anayasa üzerinden itiraz etti. İYİ Parti Aksaray Milletvekili Turan Yaldır, "sorsanız en büyük Atatürkçü kendileridir" diyerek Bilginer'i Cumhuriyet'e sadakatsizlikle suçladı. Yılmaz Özdil ise oyuncunun İngiliz vatandaşlığını gündeme getirdi.

12 Kasım: Röportajı Yapan Gazeteci de Hedefte

Linç yalnızca hedefini değil, çevresini de vurur. Milliyet'teki yazıya göre tepkilerden röportajı yapan Gökçe Güzel de nasibini aldı ve X'ten açıklama yapmak zorunda kaldı. Aynı yazar, Bilginer'in bir başka söyleşide Türkiye'de hiçbir zaman tam anlamıyla demokrasi olmadığını, Hitler'in de seçimle geldiğini söylediğini ve Gezi'yi bir milat saydığını hatırlatarak meselenin bir kelimeden ibaret olmadığını kendisi itiraf ediyor.

13-15 Kasım: Sanat Dünyasından "Sadakat Beyanları"

Eski eşi Zuhal Olcay, Ankara Film Festivali'nin açılışında özellikle "Türk sineması" ifadesini kullandı ve bu, basında Bilginer'e dolaylı yanıt olarak sunuldu. Oyuncu Gökhan Alkan, Türk'ün sınırının bugünkü devletten çok geniş olduğunu söyleyerek "diğer türlü söylemleri kabul etmeyiz" dedi. Emel Sayın daha ölçülü bir dille "Türk sineması" ifadesini kendisine daha sıcak bulduğunu söyledi.

En sert çıkış 14 Kasım'da Beyoğlu Sineması'ndaki bir özel gösterimde geldi. Talat Bulut, Türkiye'de ünlenip para kazanan bir İngiliz vatandaşının 114 yıllık "Türk sineması" kimliğini değiştirmeye kalkmasını nankörlük olarak niteledi. Yönetmen Orhan Oğuz ve oyuncu Şerif Sezer de aynı yönde konuştu.

Bilginer bu süre boyunca yeni bir açıklama yapmadı. Susmayı tercih etti. Linç kültüründe bu bile suçtur: susan "kibirli", konuşan "pişkin" ilan edilir.


Aslında Ne Söyledi?

Söyleşideki cümlenin akışı önemli. Bilginer önce Türk sineması açısından geleceği mutlu gördüğünü söylüyor, sonra durup kendi kelimesini sorguluyor. Bir dayatma yok; "diyelim mi?" diye soran, düşünen, kendini düzelten bir insan var. Kimseyi aşağılamıyor, kimsenin kimliğini inkar etmiyor, hiçbir halka hakaret etmiyor.

Önerdiği ifade de onun icadı değil. "Türkiye sineması" uzun zamandır festival konuşmalarında, sinema yazınında ve akademide kullanılan bir tanım. Örneğin 2021'deki Altın Koza'da Adana Büyükşehir Belediye Başkanı Zeydan Karalar, Altın Koza'nın Türkiye sinemasına katkısından söz ederken aynı kavramı kullanıyordu. O gün kimse Karalar'a "ırkçı" demedi.

Linççilerin en çok tekrarladığı karşı tez, Bilginer'in başka söyleşilerinde "İngiliz sineması", "Fransız sineması" dediği iddiası. Haberi yazan sitelerden biri bile bu iddiaların doğrulanmış olmadığını ve eleştirilerin bir kısmının doğrulanmamış iddialara dayandığını not düşmek zorunda kaldı. Linç, doğrulanmamış bilgiyle beslenir; doğrulama, linçin hızına yetişemez.

Linç kampanyasının söylediğiGerçekte olan
Bilginer "Türk" kelimesinden rahatsızBilginer kendi cümlesini düzeltip daha kapsayıcı bir ifade önerdi
Yeni ve kışkırtıcı bir açıklama yaptıYaklaşık on üç yıllık bir söyleşiden kesilmiş birkaç saniyelik görüntü
Başka ülkeler için "Fransız/İngiliz sineması" diyor, çifte standartBu iddia doğrulanmış değil
"Türkiye sineması" demek ırkçılıkÜlkedeki bütün halkları kapsayan, festivallerde ve akademide kullanılan bir tanım
İngiliz vatandaşı olduğu için söz hakkı yokVatandaşlık tartışmayı kişiye kaydırmanın, sözü değil söyleyeni yargılamanın aracı
"Nankörlük" ediyorTürkiye'den bir oyuncunun aldığı ilk Uluslararası Emmy'nin sahibi, Kış Uykusu'yla Altın Palmiye kazanan filmin başrolü
"Türk" Kelimesi Neden Bu Kadar Hassas?

1982 Anayasası'nın 66. maddesi, Türk devletine vatandaşlık bağıyla bağlı herkesi "Türk" sayar. Kağıt üzerinde bu bir vatandaşlık tanımıdır. Ama gündelik hayatta ve siyasette "Türk" kelimesi hep etnik bir içerikle dolaşır. Kürt'e "sen de Türksün" denir ama Kürtçe şarkı söylemesi "bölücülük" sayılır. Ermeni'ye "sen de Türksün" denir ama Hrant Dink öldürülür.

İşte Bilginer'in "Türkiye sineması" önerisi bu ikiliği ortadan kaldırıyor. Toprağa, ülkeye, ortak yaşama göre bir tanım: bu ülkede üretilen sinema, kim üretirse üretsin. Yeşilçam'ın tarihine bakmak yeter: Kenan Pars (Kirkor Cezveciyan), Sami Hazinses (Samuel Agop Uluçyan), Vahi Öz gibi Ermeni oyuncular; Yılmaz Güney gibi bir Kürt yönetmen; Rum ve Yahudi teknisyenler, figüranlar, sinema salonu işletmecileri. Bu sinema tek bir etnik kimliğin değil, bu toprakların emekçilerinin ortak ürünüdür.

Bir ironi daha var. "Türk sinemasının doğum günü" kabul edilen 14 Kasım 1914, Ayastefanos'taki Rus Abidesi'nin yıkılışının filme alındığı söylenen gün. Sinema tarihçilerinin önemli bir kısmı bu başlangıç tarihini ve filmin varlığını bile tartışmalı buluyor; daha önce Osmanlı topraklarında Manaki kardeşler ve başka sinemacılar çekim yapmıştı. Yani "114 yıllık Türk sineması" ifadesinin kendisi de, bir yıkım görüntüsü üzerine kurulmuş milliyetçi bir köken anlatısıdır. Tartışmaya açılması gereken de tam olarak budur.


Linç Bir Kültür Değil, Bir Aygıttır

"Linç kültürü" deyimini kullanıyoruz ama dikkatli olmak gerek. "Kültür" kelimesi, sanki bu toplumun genlerinde, karakterinde, "huyunda" bir şey varmış gibi bir izlenim yaratır. Haluk Bilginer de yıllar önce bir söyleşide toplumdaki şiddet ve linç duygusunun Türkiye'nin yakın tarihiyle ve topluma geçmişte neler öğretildiğiyle ilgili olduğunu söylemişti. Doğru söylemişti.

Linç öğretilir. Tekrarlanır. Ödüllendirilir. Cezasız bırakılır. Bir toplumun "huyu" değil, o toplumu yönetenlerin işine yarayan bir yönetim tekniğidir. Marksist açıdan bakınca linçin üç işlevi var:

Birincisi, sınırı çizmek. Linç, neyin söylenebilir neyin söylenemez olduğunu herkese gösterir. Hedefteki kişi bir "örnek"tir; asıl muhatap, onu izleyen milyonlardır. Bir sonraki sanatçı, gazeteci, akademisyen konuşmadan önce iki kez düşünür. Buna öz sansür denir ve linçin asıl ürünü budur.

İkincisi, dikkati yönlendirmek. Bu haftanın gündemini hatırlayalım: Aliağa'da HABAŞ'taki patlama, 2027 bütçesinin Plan ve Bütçe Komisyonu'ndaki görüşmeleri, fon skandalı, kapıdaki asgari ücret pazarlığı. Ekranlarda ve zaman tünellerinde günlerce konuşulan ise bir oyuncunun on üç yıl önceki bir kelimesi. İşçinin ölümü bir gün sürer; "Türk mü Türkiye mi" tartışması bir hafta.

Üçüncüsü, sınıfı bölmek. Linç kampanyası emekçileri etnik ve dinsel çizgilerden ayırır. Aynı fabrikada, aynı şantiyede, aynı kuryelik platformunda sömürülen Türk ve Kürt işçi, ortak düşmanını patronda değil birbirinin "kimliğinde" aramaya yönlendirilir. Ulusal kimliğin kutsallaştırılması, sınıf çelişkisinin üstüne örtülen en kalın perdedir.

Linçin Anatomisi

Bilginer vakası, Türkiye'deki linç kampanyalarının neredeyse bütün aşamalarını taşıyor:

  1. Kesip koparmak: Bağlamı atılmış birkaç saniyelik bir kesit. Öncesi ve sonrası yok.
  2. Zamanlamak: Eski bir görüntü belli bir siyasi iklimde yeniden dolaşıma sokuluyor. Bu kez "Terörsüz Türkiye" sürecinin milliyetçi kaygıları.
  3. Etiketlemek: "Nankör", "İngiliz", "ırkçı", "Türk düşmanı". Tartışma kavramdan kişiye kayıyor.
  4. Yayılmak: Yüzlerce haber sitesi aynı şablonla "Haluk Bilginer ne dedi, neden gündem oldu?" başlıklı içerikler üretiyor. Bu arama motoru için yazılmış metinler linçin tıklama ekonomisidir: öfke, reklam gelirine dönüşür.
  5. Sadakat beyanı istemek: Gazeteciler ünlülere mikrofon uzatıyor: "Siz ne diyorsunuz?" Herkesin taraf tutması, çoğunluğun da "doğru" tarafı seçmesi bekleniyor.
  6. Çevreyi vurmak: Röportajı yapan gazeteci, destek veren kullanıcılar, eski eşler bile oyuna çekiliyor.
  7. Unutturmak ve hatırlatmak: Kampanya biter, kayıt kalır. Bir sonraki fırsatta yeniden açılmak üzere arşive kaldırılır.

Bu aşamaları algoritma çağı çok hızlandırdı. Daha önce yankı odası siyasetini anlattığımız yazıda söylediğimiz gibi, platformlar öfkeyi ölçer, öfkeyi ödüllendirir, öfkeyi satar. Linç artık bir gazete manşetine bile ihtiyaç duymuyor; bir trend başlığı yetiyor.


Geçmişten Bugüne Linç Edilenler

Bilginer'e yapılan yeni değil. Cumhuriyet tarihi boyunca sanatçılar, yazarlar, aydınlar aynı mekanizmayla hedef alındı. Bedel bazen bir kampanya, bazen sürgün, bazen hapis, bazen ölüm oldu.

Kişi / ToplulukYıl"Suçu"Bedeli
Sabahattin Ali1940'larToplumcu edebiyat, ırkçılığa karşı yazılarDavalar, hapis; 1948'de sınırda öldürüldü
Nazım Hikmet1951Komünist şair olmakVatandaşlıktan çıkarıldı (2009'da iade edildi)
İstanbul Rumları, Ermenileri, Yahudileri6-7 Eylül 1955Gayrimüslim olmakKitlesel yağma ve pogrom, göç
Yılmaz Güney1983Kürt yönetmen olmak, Yol'u çekmekVatandaşlıktan çıkarıldı, sürgünde öldü
Aziz Nesin ve Sivas'taki aydınlar2 Temmuz 1993Laik ve muhalif olmakMadımak'ta 33 aydın ve 2 otel çalışanı yakılarak öldürüldü
Ahmet Kaya1999Kürtçe şarkı yapacağını söylemekLinç, hapis cezası, sürgün; 2000'de Paris'te öldü
Hrant Dink2004-2007Ermeni gazeteci olmak, tarihi tartışmak301'den mahkumiyet; 19 Ocak 2007'de öldürüldü
Orhan Pamuk2005Kürt ve Ermeni ölümlerinden söz etmek301 davası, kitaplarına yönelik kampanyalar
Elif Şafak2006Bir romanında Ermeni soykırımına yer vermek301 davası (beraat)
Fazıl Say2012-2013Tweetler"Dini değerleri aşağılama"dan mahkumiyet (sonra bozuldu)
Memet Ali Alabora2013"Mesele sadece Gezi Parkı değil" tweetiYeni Şafak'ın hedef göstermesi, yakalama kararı, yurt dışında yaşamak
Barış Akademisyenleri2016"Bu suça ortak olmayacağız" bildirisiİhraçlar, davalar, pasaport iptalleri
Sezen Aksu2022Beş yıllık bir şarkının tek dizesiCumhurbaşkanı'ndan "dil koparma" sözü, suç duyuruları
Gülşen2022Sahnede bir şakaTutuklama, ev hapsi
Haluk Bilginer2026"Türkiye sineması diyelim mi?"Bir haftalık kampanya, vatandaşlığı üzerinden aşağılanma

Bu tablonun en dikkat çekici yanı, "suç" sütununun sıradanlığı. Bir şarkı, bir tweet, bir kelime, bir bildiri, bir şaka. Bedel sütunu ise ölüm, sürgün, hapis. Aradaki orantısızlık, linçin amacının cezalandırmak değil korkutmak olduğunu gösteriyor.

Ahmet Kaya: Linçin Ders Kitabı

Ahmet Kaya örneği, Türkiye'de linçin bütün aşamalarını tek bir gecede ve sonrasında gösterdiği için özel bir yere sahip. O yüzden ayrıntıyla anlatmak gerek.

O gece. 10 Şubat 1999'da Magazin Gazetecileri Derneği'nin ödül töreninde yılın sanatçısı ödülünü almak için kürsüye çıkan Kaya, Kürt asıllı olduğu için bir sonraki albümünde Kürtçe bir şarkı ve Kürtçe bir klip yapacağını söyledi. O kadar. Bir sanatçı kendi anadilinde şarkı söyleyeceğini duyurdu.

Salon karıştı. "O adamı atın", "bölücülük yapıyorsun" diye bağıranlar oldu. Türkiye'nin "seçkin" sanatçılarının bulunduğu salonda çatal ve bıçak fırlatıldı. Ardından marşlar söylendi; Serdar Ortaç başta olmak üzere kimi sanatçılar "Memleketim" şarkısını söyleyerek "yanıt" verdi. Kaya ve eşi Gülten Kaya törenden apar topar ayrılmak zorunda kaldı.

Manşetler. Ertesi günlerde medya kampanyası başladı. Hürriyet 14 Şubat 1999'da "Ayıp ettin gözüm" manşetiyle çıktı. Ardından aynı gazete, Kaya'nın Berlin'deki bir konserde bir örgüt posterinin önünde şarkı söylediği iddiasıyla bir fotoğraf yayımladı ve "Vay şerefsiz" manşetini attı. O fotoğrafın sonradan sahte olduğu kanıtlandı. O konserde Kaya'nın yanında olan Ferhat Tunç, yıllar sonra Hürriyet muhabirlerinin pusuya yatmış olduğunu ve Kaya'nın "ölüm fermanının" çoktan hazırlandığını yazacaktı. Dönemin yayın yönetmeni Ertuğrul Özkök yıllar sonra o manşetten duyduğu pişmanlığı dile getirdi; ama bir sanatçının hayatı geri gelmedi.

Sürgün. Hakkında davalar açıldı, hapis cezası verildi. Kaya 16 Haziran 1999'da Paris'e gitti. Gülten Kaya'nın sonraki yıllardaki sözleriyle, Türkiye'de kalsaydı akıbeti dostları Hrant Dink'inki gibi olacaktı. Kızı Melis Kaya, babasının hem sürgünde yalnız kaldığını hem de ülkedeki arkadaşları tarafından yalnız bırakıldığını, bu yalnızlığın onu çok incittiğini anlatıyor.

Ölüm. Ahmet Kaya 16 Kasım 2000'de Paris'te kalp krizinden öldü. 43 yaşındaydı. Père-Lachaise Mezarlığı'na 30 binden fazla insanın katıldığı bir törenle gömüldü. Mezarı bile yıllar içinde saldırıya uğradı.

Sonradan gelen "itibar". On iki yıl sonra aynı dernek ona özel ödül verdi. 2017'de Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü İbrahim Kalın mezarını ziyaret edip onu Türkiye tarihinin en yetenekli sanatçılarından biri olarak andı. Duyurduğu Kürtçe "Karwan" şarkısı ve klibi ölümünden sonra yayımlandı. Ama bir hastanenin ameliyathanesinde şarkıları "teröristin önde gideni" denilerek kapattırılabiliyordu.

Bu "sonradan gelen itibar" da linç aygıtının bir parçasıdır. Egemenler, öldürdükleri sanatçıyı ölümünden sonra sahiplenir; onu zararsız bir simgeye, bir nostaljiye çevirir. Bugün Ahmet Kaya'yı anan kimi kalemlerin dün Haluk Bilginer'e "nankör" demesi bu yüzden çelişki değildir. Ölü sanatçı tehlikesizdir; yaşayan sanatçı konuşur.

Ahmet Kaya ile Haluk Bilginer Arasındaki Çizgi

İki olay arasında yirmi yedi yıl var ama aynı cümlenin iki hali: bu ülkede Türk olmayanın adı, dili, varlığı kamusal alanda görünür olmamalı. 1999'da bir şarkıcı "Kürtçe şarkı söyleyeceğim" dediği için çatal-bıçakla kovuldu. 2026'da bir oyuncu "Türkiye sineması diyelim mi?" dediği için vatandaşlığı tartışmaya açıldı. Biçim yumuşamış gibi görünüyor: çatal yerine tweet, manşet yerine trend başlığı. Ama öz değişmedi.

Bir fark var ki önemli: 1999'da Kaya'ya karşı cephe esas olarak devletin ve büyük medyanın merkezinden örgütleniyordu. 2026'da Bilginer'e karşı en yüksek sesler, kendini muhalif sayan isimlerden geldi. Bu, hegemonyanın ne kadar derine işlediğinin kanıtı.


Hegemonya Kültürüyle İlişkisi

Gramsci: Zor ve Rıza

Antonio Gramsci, egemen sınıfların yalnızca zorla, yani polisle, orduyla, mahkemeyle yönetmediğini gösterdi. Kalıcı bir egemenlik için rıza da gerekir. Yönetilenler, egemenlerin dünya görüşünü kendi "sağduyusu" olarak benimsemelidir. Gramsci buna hegemonya der. Zor, hegemonya zayıfladığında devreye girer; ama hegemonya güçlüyse zor çoğu zaman gerekmez, çünkü toplum kendi kendini denetler.

Linç tam da bu noktada durur. Linç, zorun sivil toplum eliyle uygulanmasıdır. Devletin çatal fırlatmasına gerek yoktur; salondaki "seçkinler" fırlatır. Devletin bir oyuncuyu yargılamasına gerek yoktur; meslektaşları onu "nankör" ilan eder. Linççi, kendini özgür bir yurttaş, hatta bir "değer bekçisi" olarak görür; oysa egemen sınıfın gönüllü jandarmasıdır.

Daha önce "Kelimelerin Sınıfı" yazısında, hegemonyanın dilde nasıl kurulduğunu ve hangi kelimelerin "doğal", hangilerinin "tehlikeli" sayıldığının bir iktidar ilişkisi olduğunu anlatmıştık. Bilginer vakası bunun canlı bir örneği. "Türk sineması" doğal, tarafsız, masum; "Türkiye sineması" ise siyasi, kışkırtıcı, "ırkçı". Oysa ikisi de bir tercih. Biri tercih olduğunu gizleyebildiği için egemen.

Türkiye'de Hegemonyanın Taşıyıcı Kolonu: Ulusal Kimlik

Türkiye'de egemen sınıfın hegemonyası, Cumhuriyet'in kuruluşundan bu yana farklı biçimler aldı: tek parti döneminin resmi ulusçuluğu, 12 Eylül'ün Türk-İslam sentezi, AKP döneminin dinsel-milliyetçi blok. Ama hepsinin ortak taşıyıcı kolonu "Türklük" kavramının kutsallaştırılması oldu. 12 Eylül Dosyası'nda ayrıntıyla anlattığımız gibi, 12 Eylül bu kolonu sınıf hareketini ezmenin ideolojik zemini olarak bilinçli biçimde güçlendirdi.

Bu kutsallaştırmanın sınıfsal işlevi açık. Sermaye birikimi, işçi sınıfının bölünmüş, örgütsüz ve düşük ücretli kalmasına dayanıyor. Batıdaki sanayi kentlerine göç eden Kürt işçiler en ağır işlerde, en düşük ücretlerle çalışıyor. Onlara "sen de Türksün" denerek kimlikleri yok sayılıyor, kendi dillerinde konuştuklarında "bölücü" damgası vuruluyor. Türk işçiye ise "asıl sahibi sensin" denerek, aynı sömürüye maruz kaldığı Kürt işçiye karşı sahte bir üstünlük duygusu veriliyor. Irkçılık üzerine yazımızda söylediğimiz gibi, ırkçılık sermayenin işçi sınıfını bölmek için kullandığı en eski araçlardan biridir.

Muhalefet Neden Linç Cephesinde?

Bu haftanın en öğretici yanı, Bilginer'e karşı cephenin bileşimi. İktidara yakın kalemler beklenen yerde. Ama Ece Üner, Fatih Altaylı, Yılmaz Özdil ve İYİ Parti'li bir milletvekili de aynı cephede. Üstelik Altaylı bir süre önce kendisi hukuksuz biçimde tutuklanmış, linçin ne olduğunu en iyi bilmesi gereken bir gazeteci.

Bu bir rastlantı değil. Türkiye'de ana akım muhalefetin önemli bir bölümü, iktidarla aynı ulusal kimlik anlayışını paylaşıyor; yalnızca o kimliğin "laik" ya da "dindar" versiyonunu tartışıyor. Baro seçimi üzerine yazımızda "yükselen ulusalcılık" olarak tarif ettiğimiz eğilim, sınıf siyasetinin boşalttığı yeri milliyetçi bir kimlik siyasetiyle dolduruyor. Kendini iktidarın karşısında konumlayan bu kesimler, Kürt meselesinde ve ulusal kimlik konusunda iktidarla aynı dili konuştuğunda, egemen sınıfın hegemonyası tamamlanmış olur.

Gramsci'nin tarif ettiği tarihsel blok budur: egemen sınıfın fikirleri yalnızca kendi tabanında değil, karşıt görünen kesimlerde de "sağduyu" haline gelmiştir. Altaylı'nın "Terörsüz Türkiye" sürecini anarken Bilginer'e çatması da bu yüzden anlamlı. Barış süreci gibi bir dönemde, Türk-Kürt halklarının eşitliğini çağrıştıran en küçük bir ifade bile "tehlike" olarak algılanıyor. Çünkü kalıcı bir barış, ulusal kimlik perdesinin altındaki sınıf çelişkilerinin görünür hale gelmesi demek.

"Nankörlük" Söyleminin Sınıfsal Okuması

Talat Bulut'un kullandığı "nankörlük" kelimesi üzerinde durmak gerekiyor. Bu söylemin altında şu düşünce var: Türkiye'de ünlenen, para kazanan bir sanatçı, bunu bir "lütuf" olarak görmeli ve karşılığında sadakat göstermelidir. Yani sanatçı, emeğinin karşılığını aldığı bir emekçi değil; kendisine bir şey "bahşedilmiş", bu yüzden borçlu olan bir tebaa.

Oysa Bilginer'in Türkiye'de kazandığı her şey, kırk yılı aşkın bir sahne ve perde emeğinin ürünü. Bir lütuf değil. Ayrıca bu söylem, kimin neyi borçlu olduğunu tersine çeviriyor: Türkiye'den bir oyuncuya verilen ilk Uluslararası Emmy ödülünü kazanan, Altın Palmiye kazanan bir filmin başrolünü oynayan, kendi tiyatrosunu kurup yüzlerce genç oyuncuya sahne açan bir sanatçıya asıl borçlu olan, bu ülkenin kültürüdür.

Vatandaşlık meselesi de aynı mantığın ürünü. Linççiler sözü tartışamadığında söyleyeni tartışır: "İngiliz vatandaşı", "Türkiyeli" (alay amacıyla tırnak içinde), "orada yaşayan". Bu, Nazım Hikmet'i ve Yılmaz Güney'i vatandaşlıktan çıkaran zihniyetin bugünkü dili. Vatandaşlık burada bir hak değil, sadakatle kazanılan ve sadakatsizlikle kaybedilen bir ayrıcalık olarak görülüyor.


Haluk Bilginer Kimdir? Onurumuzdur

Linççilerin unutturmak istediği şey, Haluk Bilginer'in kim olduğu. O halde hatırlayalım.

Bir emekçi. 1954'te İzmir'de bir sigortacı babanın ve ev hanımı bir annenin oğlu olarak doğdu. Ankara Devlet Konservatuvarı'nda okudu, ardından Londra'ya gitti. Londra Müzik ve Dramatik Sanatlar Akademisi'nde (LAMDA) eğitim alırken geçimini sağlamak için yer süpürdü, yer sildi, tuvalet temizledi. Onu "İngiliz" diye aşağılayanların bilmesi gereken budur: Bilginer, Londra'ya göçmen bir işçi olarak gitti.

Bir sahne ustası. İngiltere'de My Fair Lady, Kafkas Tebeşir Dairesi, Macbeth, Operadaki Hayalet gibi oyunlarda sahneye çıktı. Brecht'in Kafkas Tebeşir Dairesi'ni, toprağın onu işleyene ait olduğunu anlatan o büyük oyunu İngiliz sahnesinde oynayan bir Türkiyeli oyuncuydu. Türkiye'ye döndükten sonra Tiyatro Stüdyosu'nu, ardından Oyun Atölyesi'ni kurdu. Bugün Türkiye sahnelerinde oynayan pek çok genç oyuncu onun sahnesinde yetişti; meslektaşları onun herkesi yükseltmek isteyen bir paylaşımcı olduğunu anlatıyor.

Bir perde devi. Masumiyet'teki rolüyle 1997'de Antalya'da en iyi yardımcı erkek oyuncu, 1998'de Ankara'da en iyi erkek oyuncu ödülünü aldı. Başrolünü oynadığı Kış Uykusu Cannes'da Altın Palmiye kazandı. Şahsiyet'teki Agah Beyoğlu rolüyle 2019'da Uluslararası Emmy'de en iyi erkek oyuncu seçildi; bu, Türkiye'den bir oyuncunun aldığı ilk Emmy'ydi. Bu yıl şubatta Nürnberg'deki Türkiye-Almanya Film Festivali'nde onur ödülüne layık görüldü. Yaklaşık yüz film yapımında rol aldı.

Dik duran bir yurttaş. 2021'de Altın Koza'da onur ödülünü alırken söylediği cümle hala kulaklarımızda: "Eğri zamanlarda dik duranlara selam olsun." Aynı konuşmada Türkiye'de sanatın hep bir şeylere "rağmen" yapıldığını söyledi. Bu yıl Nürnberg'de ise "Utanmayı bilmeyenler yönettikçe dünya daha kötüye gidecek" dedi. Gezi'yi bir milat saydı, Türkiye'de demokrasinin hiçbir zaman tam olarak kurulamadığını açıkça söyledi.

Belki de asıl "suçu" budur. Linççilerin kızdığı şey bir kelime değil; bu ülkenin en çok sevilen, en saygın oyuncularından birinin yıllardır eğilmemesi.

Biz de açıkça söylüyoruz: Haluk Bilginer onurumuzdur. Onu bu ülkenin kültürünün yaşayan değerlerinden biri sayıyoruz. Bütün halkları kucaklayan bir Türkiye tahayyülünü savunduğu için, düşündüğünü söylemekten çekinmediği için, emeğiyle bu ülkenin adını dünyaya taşıdığı için yanındayız. Tıpkı 1999'da Ahmet Kaya'nın yanında durmamız gerektiği gibi. O gün yeterince durulmadı; bugün aynı hatayı tekrarlamayacağız.


Karşı Görüşe Bir Yanıt

Bütün tepkileri linç saymak da adil olmaz. Gökhan Alkan ya da Emel Sayın gibi kimi isimler, kendi tercihlerini nezaketle dile getirdi. Bir sanatçının "ben Türk sineması demeyi tercih ederim" demesi linç değildir; bir görüştür. Yanıt verilmesi gereken bir görüş.

Bu görüşün en güçlü dayanağı şu: "Türk" kelimesi, Anayasa'daki tanımıyla etnik değil siyasi bir kimliktir; Fransız ya da Alman kelimeleri de bir zamanlar etnik içerikliydi, bugün vatandaşlık bildiriyor. O halde "Türk sineması" demek kimseyi dışlamaz.

Bu argümanın kağıt üzerindeki mantığı tutarlı. Ama hayat kağıt üzerinde yaşanmıyor. "Türk" kelimesi gerçekten etnik içeriğinden arınmış bir vatandaşlık kimliği olsaydı, Ahmet Kaya Kürtçe şarkı söyleyeceğini duyurduğunda kimse çatal fırlatmazdı; Hrant Dink öldürülmezdi; Kürtçe eğitim talebi bir "bölücülük" meselesi sayılmazdı; bugün Bilginer'in sözleri bu kadar öfke yaratmazdı. Bir kelimenin kapsayıcı olup olmadığına onu kullananlar değil, dışarıda kalanlar karar verir. Ve bu ülkede kendini o kelimenin dışında hisseden milyonlarca insan var.

Kaldı ki Bilginer kimseye bir şey dayatmadı. "Diyelim mi?" diye sordu. Bir soru sormanın bile bu kadar büyük bir kampanyaya yol açması, tartışmanın değil susturmanın amaçlandığını gösteriyor.


Sevgili Genç Yoldaşlar

Linç, sizi en çok yalnız bırakılacağınız korkusuyla terbiye etmeye çalışır. Bir gün siz de bir tweet yüzünden, bir pankart yüzünden, bir şarkı ya da bir kelime yüzünden hedef olabilirsiniz. Nehir ve Nevin bir pankart yüzünden tutuklandı. Barış Akademisyenleri bir bildiri yüzünden işsiz bırakıldı. Ahmet Kaya bir cümle yüzünden ülkesini kaybetti.

Linçin karşısında bireysel cesaret yetmez; örgütlü dayanışma gerekir. Ahmet Kaya'yı öldüren yalnızca çatallar ve manşetler değildi; kızının dediği gibi, yalnızlıktı. O gece salonda ayağa kalkıp "yeter" diyen birkaç kişi daha olsaydı, ertesi gün o manşetlere karşı yüzlerce sanatçı imza atsaydı, belki her şey farklı olurdu. 2022'de Sezen Aksu'ya yüzlerce sanatçı "asla yalnız yürümeyecek" diye seslendiğinde, linç kampanyası geri adım atmak zorunda kaldı ve Cumhurbaşkanı bile sözlerinin Aksu'ya yönelik olmadığını söylemek durumunda kaldı. Dayanışma işe yarar.

Unutmayın: linççiler sizden kalabalık görünür ama değildir. Trend başlıkları, bot ağları ve arama motoru için yazılmış yüzlerce aynı haber gerçek bir çoğunluğu değil, örgütlü bir azınlığın ve tıklama ekonomisinin gürültüsünü yansıtır. Sessiz çoğunluğu konuşur hale getirmek bizim işimiz.


Somut Görevler

  • Dayanışmayı görünür kılmak: Haluk Bilginer'e destek mesajlarını çoğaltmak; meslek örgütlerini (Oyuncular Sendikası, sinema meslek birlikleri, tiyatro emekçileri) ortak bir açıklama yapmaya çağırmak.
  • Bağlamı geri vermek: Kesitin tamamını, söyleşinin tarihini, Bilginer'in sanat yaşamını anlatan içerikleri paylaşmak. Linçin ilk silahı bağlamsızlıksa, ilk yanıtımız bağlamdır.
  • Doğrulanmamış iddiayı teşhir etmek: "İngiliz sineması diyor" gibi doğrulanmamış iddiaları yayan hesapları ve siteleri belgelemek.
  • Linç ekonomisini görmek: Aynı şablonla öfke üreten haber sitelerini, reklam gelirlerini ve bot ağlarını araştırmak; "linç kime para kazandırıyor?" sorusunu sormak.
  • Tarihi hatırlatmak: 16 Kasım'da Ahmet Kaya'yı anarken, onu öldüren mekanizmanın bugün de çalıştığını göstermek. Anmayı nostaljiden çıkarıp bugünün mücadelesine bağlamak.
  • Gündemi geri almak: Linçin örttüğü konuları, HABAŞ'ta ölen işçileri, bütçe görüşmelerini, asgari ücreti aynı yoğunlukla konuşmak.
  • Dilimizi temizlemek: "Türkiye sineması", "Türkiyeli", "bu toprakların halkları" gibi kapsayıcı ifadeleri bilinçli olarak kullanmak; dilimize özen göstermek.
  • Sınıf birliğini savunmak: Türk ve Kürt emekçilerin ortak çıkarını anlatan, etnik bölünmeye karşı ortak örgütlenmeyi öne çıkaran çalışmaları büyütmek.

Sevgili Yoldaşlar

Bir ülkenin büyüklüğü, en büyük sanatçılarına nasıl davrandığıyla ölçülür. Nazım'ı vatandaşlıktan çıkaran, Sabahattin Ali'yi sınırda öldüren, Yılmaz Güney'i sürgüne iten, Madımak'ta aydınlarını yakan, Ahmet Kaya'ya çatal fırlatan, Hrant Dink'i sokakta vuran bir düzenin bugün Haluk Bilginer'e "nankör" demesi, o düzenin değişmediğini gösteriyor. Ama aynı tarih bize başka bir şey de gösteriyor: Nazım'ın şiirleri, Güney'in filmleri, Kaya'nın şarkıları, Dink'in sözleri yaşıyor. Onları susturmaya çalışanların adları ise çoktan unutuldu.

Kültür, onu üretenlerindir. Sinema, onu çeken, oynayan, ışığını kuran, setini taşıyan, salonunu işleten emekçilerindir; hangi dili konuşurlarsa konuşsunlar. Bu toprakların sineması da tiyatrosu da şarkısı da bu toprakların bütün halklarınındır.

Haluk Bilginer onurumuzdur. Ahmet Kaya'nın anısı yolumuzu aydınlatıyor. Eğri zamanlarda dik duranlara selam olsun.


Kaynaklar

Bilginer tartışması (Kasım 2026)
Haluk Bilginer'in yaşamı ve sanatı
Ahmet Kaya
Diğer linç örnekleri
Bilgi Müşterekleri'nden ilgili yazılar

Bu yazı CC BY-SA 4.0 lisansıyla yayımlanmıştır. Kaynak gösterilerek paylaşılabilir, çoğaltılabilir, geliştirilebilir.

İlgili Başlıklar

Haber Bülteni Aboneliği