Bilgi Müşterekleri
AnasayfaKonularDizilerKılavuzlarPopüler İçeriklerHakkımızdaİletişim

İş Ortadan Kalkmadı: MNT'de Yapay Zeka Gerekçesi ve Sendikal Ayrımcılık

Yapay Zeka Gerekçesinin Arkasında Ne Var? Otomasyon, Taşeron ve İstihdamın Yeniden Örgütlenmesi

22 dk okumaYazar: Oğuz Demirkapı
İş Ortadan Kalkmadı: MNT'de Yapay Zeka Gerekçesi ve Sendikal Ayrımcılık

18 Kasım 2026'da İstanbul Eğitim ve Araştırma Hastanesi'nin (Samatya) önünde küçük ama çok şey anlatan bir eylem yapıldı. Türkiye Sağlık ve Sosyal Hizmet İşçileri Sendikası (Türkiye Sağlık-İş), hastanede taşeron olarak çalışan MNT Tıp'ın işten çıkardığı sekiz üyesinin işe iadesini istedi. İşten çıkarılanlardan biri, kendisine gerekçe olarak yapay zekanın gösterildiğini söyledi. Aynı cümlenin devamında da şunu ekledi: Yaptıkları iş ortadan kalkmamıştı, yapay zekanın eksik ve hatalı hazırladığı taslakları düzeltip raporları onlar tamamlıyordu.

Bu yazıda o cümlenin peşine düşüyoruz. Çünkü "yapay zeka geldi, işiniz bitti" cümlesi bundan sonra çok daha sık duyulacak. Bu cümleyi sınıfın gözüyle okumayı şimdiden öğrenmemiz gerekiyor.

Özet

  • Ne oldu? MNT Tıp, kamu hastanelerinin nükleer tıp birimlerinde Sağlık Bakanlığı'na taşeron olarak hizmet veren bir şirket. Sendika, şirketin sekiz üyesini sendikal örgütlenme nedeniyle işten çıkardığını söylüyor ve sekiz işçi için işe iade davası açtı.
  • İşverenin gerekçesi iki parçalı görünüyor. Basına yansıyan anlatımlara göre işten çıkarılan bir işçiye yapay zeka gerekçe gösterildi. Sendika ise işverenin "küçülme" dediğini aktarıyor. MNT'nin kamuya açık bir açıklamasına ulaşamadık. Bu yüzden işverenin gerekçesini işçilerin ve sendikanın aktardığı biçimiyle tartışıyoruz.
  • Gerekçeye ilişkin sorular. Sendikaya göre çıkarmaların ardından aynı iş yerine üç yeni personel alındı. Bu durum, yeni personelin görevleri ve toplam istihdam da incelenerek küçülme gerekçesi açısından değerlendirilmelidir. Yılmaz'ın anlatımına göre ise çalışanlar yapay zekanın hazırladığı taslakları düzeltmeye devam ediyordu.
  • Sendikal ayrımcılık iddiası ayrı bir dosya. Sendika, işverenle yaklaşık dört yıldır yetki mücadelesi verdiğini, işverenin yetkiye iki kez itiraz ettiğini ve işçiler hakkında tek bir tutanak bile bulunmadığını söylüyor. Ekim ayında da aynı şirketin işçileri, sendikaya üye oldukları için baskı gördüklerini ve işten çıkarıldıklarını kamuoyuna anlatmıştı.
  • İki soru ayrı ayrı sorulmalı. Birincisi, yapay zeka gerçekten işi ortadan kaldırdı mı? İkincisi, işten çıkarılanları kim, hangi ölçütle seçti? Birinci sorunun yanıtı "hayır" ise ikinci sorunun yanıtı daha da önem kazanır.
  • Temel soruya yanıtımız: Kapitalizmde otomasyon çoğu zaman işi ortadan kaldırmaz. İşi parçalar, yoğunlaştırır, ucuzlatır ve yeniden örgütler. Yazma işi "düzeltme" işine dönüşür. Sendikalı ve deneyimli işçilerin yerine daha güvencesiz işçilerin getirilmesi de bu yeniden örgütlenmenin olası biçimlerinden biridir. Teknoloji gerçek, ama gerekçe olarak kullanılması bir sınıf tercihidir.
  • Okyanusun öbür yakasından bir hatırlatma. Aynı hafta ABD'de sendikaların yapay zekaya karşı sözleşmeyle kazandığı güvenceler derlendi. Las Vegas'ta otel ve kumarhane işçileri, yapay zeka ve robotik dahil yeni teknolojiler devreye alınmadan önce bildirim yapılmasını, etkilenen işçinin yeniden eğitim ya da başka pozisyon isteyebilmesini ve işi ortadan kalkan işçiye her çalışma yılı için kıdem ödenmesini sözleşmeye yazdırdı. Senaristler, oyuncular, teknisyenler ve gazeteciler de benzer maddeler kazandı. MNT'de ise Yılmaz, kendisine gerekçe olarak yapay zeka gösterildiğini ve tazminatlarının ödenmediğini söylüyor. Teknolojinin devreye alınmasından önce işçilere hangi bildirimlerin yapıldığı kamuya yansıyan haberlerden anlaşılmıyor. İki tablo arasındaki fark teknolojiden değil, örgütlülükten geliyor.
  • Sağlık boyutu da var. Hatalı taslağı kimin, ne kadar sürede düzelttiği bir hasta güvenliği sorunudur. Deneyimli emekçilerin işten çıkarılması ve denetimin nasıl sürdürüleceği, hasta güvenliği bakımından ayrıca incelenmelidir.
  • Tavrımız: Teknolojiye karşı değiliz, teknolojinin işçiye karşı kullanılmasına karşıyız. Talebimiz işe iade, taşeronun kaldırılması, yapay zekanın iş yerine sokulmasının işçilerle birlikte denetlenmesi ve verimlilik kazancının çalışma süresinin kısaltılmasına aktarılmasıdır.

Ayrıntılara geçelim.

Ne oldu?

Olayı haberlere yansıdığı kadarıyla, eksiğiyle birlikte sıralayalım.

Ekim 2026. MNT işçileri Evrensel'e yazdıkları mektupta, İstanbul Eğitim ve Araştırma Hastanesi Nükleer Tıp Kliniği'nde sendikalaştıktan sonra yaşadıklarını anlattı. Anlatıma göre yöneticiler önce işçilere sendikaya üye olmamalarını söylemiş, bu "uyarılar" zamanla işten çıkarma tehdidine dönüşmüş ve dört işçi işten çıkarılmıştı. Aynı mektupta radyasyon güvenliğine dair ağır iddialar da vardı: temizlik işçilerine yıllarca dozimetre verilmemesi, yüksek radyasyonlu tedavilerin yetkisiz personele yaptırılması gibi. Şirketin aynı dönemde klinik şefine "yılın sağlık yöneticisi" ödülü vermesi de işçilerin tepkisini çekmişti (Evrensel, 25 Ekim 2026; konunun hukuki boyutu için Evrensel, 31 Ekim 2026).

18 Kasım 2026. Türkiye Sağlık-İş, hastane önünde basın açıklaması yaptı. Sendika, MNT bünyesindeki sekiz işçinin "çeşitli bahanelerle" işten çıkarıldığını, işçilerin tek "suçunun" sendikaya üye olmak olduğunu söyledi. Sendikanın aktardıklarına göre işten çıkarılan işçiler hakkında düzenlenmiş tek bir tutanak yok. İşçilerin bir kısmı 8, 12 ve 15 yıldır aynı işte çalışıyor. Konuşan işçilerden biri, 17 yıllık bir sağlık emekçisi (ANKA haberi, sondakika.com).

Yapay zeka gerekçesi. 2 yıl 4 aydır MNT'de çalışan Nisa Yılmaz, iş sözleşmesinin yapay zeka gerekçe gösterilerek feshedildiğini söyledi. Anlatımına göre yaptıkları iş ortadan kalkmamıştı: Yapay zekanın eksik ve hatalı hazırladığı taslakları düzeltiyor, raporları tamamlıyorlardı. Yoğun dönemlerde akşam dokuza kadar çalıştığını da ekledi (aynı haber).

Küçülme gerekçesi ve üç yeni personel. Sendika Genel Merkez Yönetim Kurulu Üyesi Recep Kaplan, işverenin küçülme gerekçesini kabul etmediklerini söyledi. Kaplan'a göre sekiz işçinin çıkarılmasının ardından aynı iş yerine üç yeni personel alındı (Başkent Postası, 19 Kasım 2026; İşçi Haber, 18 Kasım 2026).

Yetki mücadelesi. Kadıköy Şube Başkanı Zerrin Ceren, yaklaşık dört yıldır süren yetki sürecinde MNT yönetiminin sendikanın yetkisine iki kez itiraz ettiğini, sendikanın ise yetkisini mahkemede tescil ettirdiğini anlattı.

Kod 22 ve ödenmeyen tazminatlar. Nisa Yılmaz, kıdem tazminatı ve diğer tazminatlarının ödenmediğini, SGK çıkışının 22 numaralı kodla ("diğer nedenler") yapıldığını ve bu yüzden işsizlik ödeneğinden yararlanamadığını söyledi. 22 numaralı kod, çıkış nedeni listedeki hiçbir kategoriye uymadığında kullanılan bir koddur (SGK çıkış kodları). Yılmaz'ın anlatımına göre "yapay zeka" gerekçesiyle açıklanan fesih, SGK bildiriminde "diğer nedenler" koduyla yer alıyor. İşsizlik ödeneği ve tazminat hakları, fesih koşulları ve ilgili kurumların değerlendirmesine bağlıdır.

Hukuki süreç. Sendika sekiz işçi için işe iade davası açtı ve mücadeleyi hem mahkemede hem sahada sürdüreceğini açıkladı. Talepler: sekiz işçinin işe iadesi, kıdem ve ihbar tazminatlarının ödenmesi, kamuda taşeron çalıştırmanın sona erdirilmesi, hastanelerdeki tekniker, teknisyen ve sekreterlerin kadroya alınması ve yetkili kurumların soruşturma açması.

Eksik olan. Haberlerde MNT'nin ya da Sağlık Bakanlığı'nın bir açıklaması yok. İşçilerin tam olarak hangi unvanla çalıştığı ve yapay zeka sisteminin hangi raporlarda, ne zamandan beri kullanıldığı da kamuya açık değil. Bu boşlukları kendi yorumumuzla doldurmayacağız. Ama elimizdeki veriler bile temel soruyu tartışmaya yetiyor.

İki iddia, iki ayrı soru

Bu olayda iki iddia var ve bunları birbirine karıştırmamak gerekiyor.

İşçilere aktarıldığı söylenen gerekçeler: Yılmaz'a göre kendisine yapay zeka gerekçe gösterildi; sendika da küçülme gerekçesinin ileri sürüldüğünü aktarıyor. İşverenin kamuya açık yanıtı bulunmadığından bunları doğrudan işveren açıklaması olarak sunmuyoruz.

İşçilerin ve sendikanın iddiası: İş hala yerinde duruyor, çıkarılanlar sendikalı oldukları için seçildi.

Bu iki iddiayı ayrı incelemek hem hukuk hem siyaset açısından önemli. Çünkü ikisi aynı anda doğru da olabilir. Bir işveren gerçekten yapay zeka sistemi kurmuş olabilir ve bu teknolojik değişikliği, sendikalı işçileri ayıklamak için bir fırsat olarak kullanmış olabilir. Tarih bu örneklerle dolu. Teknoloji gerçek bir değişiklik getirir. Kimin gideceğine, kimin kalacağına ise teknoloji değil, işveren karar verir.

Birinci dosya: Yapay zeka gerekçesi sınavda

Bir işin gerçekten ortadan kalkıp kalkmadığını anlamak için üç basit soru yeterli:

  • İş hala yapılıyor mu? İşçinin anlatımına göre evet. Yapay zeka taslak üretiyor, insan o taslağı düzeltip tamamlıyordu. Bu bir "otomasyon" değil, bir iş bölümü değişikliği. İnsan raporu sıfırdan yazmak yerine, makinenin hatalı yazdığını düzeltiyor.
  • İş yerinde istihdam azaldı mı? Sendikaya göre sekiz kişi çıkarıldı, üç kişi alındı. Bu bilgi tek başına toplam istihdamın küçülmediğini kanıtlamaz; ancak yeni alınanların görevleri küçülme gerekçesinin değerlendirilmesinde önemlidir.
  • Çıkarılanlar nasıl seçildi? Sendikaya göre çıkarılanlar üyeleriydi. Bu durum seçimin ölçütlerinin incelenmesini gerektirir; tek başına ayrımcılığı hukuken kanıtlamaz.

Bu üç sorunun yanıtları, "yapay zeka işi bitirdi" anlatısını zayıflatıyor. Yılmaz'ın anlatımı, yapay zekanın işin biçimini değiştirmiş olsa da anlatılan düzeltme görevini ortadan kaldırmadığına işaret ediyor. Ortadan kalkan şey, belli işçilerin iş güvencesi oldu.

İkinci dosya: Sendikal ayrımcılık iddiası

Sendikal ayrımcılık iddiasını güçlendiren işaretler de bir arada duruyor:

  • Dört yıla yayılan bir yetki mücadelesi ve işverenin yetkiye iki kez itiraz etmesi.
  • Ekim ayında işçilerin kamuoyuna anlattığı baskılar: sendikadan istifa ettiklerini gösteren ekran görüntüsü istenmesi, sürgünler, küçülme söylentileri.
  • İşten çıkarılanlar hakkında tutanak bulunmaması.
  • Çıkarmaların ardından yeni işçi alınması.
  • Yılmaz'ın çıkışının "diğer nedenler" koduyla yapıldığı ve tazminatlarının ödenmediği yönündeki anlatımı.

Bunların hiçbiri tek başına bir mahkeme kararı değildir. Davayı mahkeme görecek. Ama bir sınıf örgütü için bu işaretler, olayın neden "teknolojik bir zorunluluk" olarak değil, bir örgütlenme kavgası olarak okunması gerektiğini gösteriyor.

Hukuk ne diyor?

Kısaca hatırlatalım (bu bir hukuki görüş değil, genel bir çerçevedir):

  • 4857 sayılı İş Kanunu'na göre iş güvencesi kapsamındaki bir işçinin belirsiz süreli sözleşmesinin işveren tarafından süreli feshinde geçerli neden gerekir; kanunda düzenlenen haklı nedenle derhal fesih halleri ayrıdır. Teknolojik değişiklik ya da işletme gerekleri geçerli neden sayılabilir. Ama feshin geçerli bir nedene dayandığını kanıtlama yükü işverendedir.
  • Yargıtay'ın yerleşik yaklaşımına göre "işletmesel karar" gerekçesiyle yapılan fesihlerde, kararın tutarlı olması, keyfi olmaması ve feshin son çare olması gerekir. Küçülme gerekçesiyle işçi çıkarıp ardından aynı işe yeni işçi almak, bu gerekçeyi doğrudan zayıflatır.
  • 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, sendika üyeliği nedeniyle yapılan fesihlere karşı ayrıca sendikal tazminat öngörür. Bu tazminat, işçinin bir yıllık ücretinden az olamaz.
  • 4857 sayılı Kanun'a göre asıl işveren, alt işverenin işçilere karşı yükümlülüklerinden onunla birlikte sorumludur. Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin bulunup bulunmadığı ve hangi alacaklardan birlikte sorumluluk doğacağı somut sözleşmeler ve çalışma koşullarına göre değerlendirilmelidir.

Burada asıl sorun hukukun ne dediği değil, hukukun nasıl işlediğidir. İşe iade davaları aylar, bazen yıllar sürüyor. Bu sürede işçi işsiz kalıyor, iş yerindeki diğer işçiler de "sendikaya üye olursan başına bu gelir" mesajını alıyor. Sendikal ayrımcılığın amacı da çoğu zaman tam olarak bu korkuyu yaratmaktır.

Temel soru: İş mi kalkıyor, istihdam mı yeniden örgütleniyor?

Şimdi yazının asıl sorusuna gelelim. Otomasyon gerçekten işin ortadan kalkması mı, yoksa istihdamın yeniden örgütlenmesi mi?

Görev ile iş aynı şey değil

Önce bir ayrım yapalım. Bir iş, birçok görevin toplamıdır. Bir sağlık raporu yazmak, görüntüyü ya da veriyi okumak, bulguları seçmek, uygun dili kurmak, kontrol etmek, hekimle iletişim kurmak, kaydı sisteme işlemek gibi birçok görevden oluşur. Yapay zeka bu görevlerin bir kısmını hızlandırabilir. Örneğin ilk taslağı çıkarabilir. Ama kontrol etme, düzeltme ve sorumluluğu üstlenme görevleri yerinde durur. Hatta yapay zekanın hatalarını yakalamak, kimi zaman sıfırdan yazmaktan daha dikkatli bir emek gerektirir.

Nisa Yılmaz'ın anlattığı da tam olarak bu. İş ortadan kalkmadı. İşin içeriği "yazmak"tan "düzeltmek"e kaydı. Daha önce Döngüdeki İnsan yazımızda anlattığımız gibi, yapay zeka sistemlerinin çoğu, döngüde duran ve görünmez kılınan bir insan emeğine dayanır. Makinenin "akıllı" görünmesini sağlayan, onun hatalarını sessizce düzelten işçidir.

Marx'ın makineye bakışı

Bu tartışma yeni değil. Marx, Kapital'in birinci cildinde makine ve büyük sanayi üzerine yazdığı uzun bölümde üç önemli gözlem yapar.

Birincisi, kapitalist makine kullanımının amacı işçinin işini kolaylaştırmak değil, artı değeri artırmaktır. Makine, işçinin kendisi için çalıştığı süreyi kısaltır ve sermaye için çalıştığı süreyi uzatır.

İkincisi, Marx, 1830'lardan sonra yapılan pek çok icadın tarihinin, sermayenin işçi ayaklanmalarına ve grevlerine karşı silah arama tarihi olarak yazılabileceğini söyler. Yani makine yalnızca bir üretim aracı değil, bir mücadele aracıdır. Örgütlü işçiyi disipline etmenin, onun pazarlık gücünü kırmanın yoludur.

Üçüncüsü, Marx, burjuva iktisatçıların "makine işçiyi işinden eder ama başka yerde iş yaratır, sonunda her şey dengelenir" teorisini ayrıntılı biçimde değerlendirip zaafını gösterir. Bu "dengeleme" belki bir gün olur, ama işini kaybeden işçinin bugününe, kirasına, çocuğuna bir şey söylemez. Üstelik makinenin yarattığı yeni işler çoğu zaman daha az nitelikli, daha az güvenceli ve daha ucuzdur.

Marx bir şeyi daha vurgular: Kötü olan makinenin kendisi değil, makinenin kapitalist kullanımıdır. Makine çalışma süresini kısaltabilir, ama kapitalizmde çalışma gününü uzatır. Makine işi kolaylaştırabilir, ama kapitalizmde işi yoğunlaştırır. Bu ayrım, bizim bugünkü tavrımızın da temelidir.

Zihinsel Taylorizm
  1. yüzyılda Harry Braverman, Emek ve Tekelci Sermaye kitabında, sermayenin üretim sürecini nasıl parçaladığını ve işçinin bilgisini nasıl elinden aldığını anlattı. Taylor'un "bilimsel yönetimi", ustanın kafasındaki bilgiyi yönetime aktarıp işçiyi basit, tekrarlanan hareketlere indirgemeyi amaçlıyordu. Böylece hem işçi ucuzlayacak hem de kolayca değiştirilebilir hale gelecekti.

Yapay zeka, bu süreci kafa emeğine taşıyor. Bunu daha önce Kristalleşmiş Emeğin İsyanı çalışmamızda "zihinsel Taylorizm" diye adlandırmıştık. Bir model geçmiş raporlarla eğitildiğinde deneyimli emekçilerin bilgisinin ürüne aktarılması mümkün olabilir. MNT'de kullanılan sistemin eğitimi ve veri kaynakları ise kamuya açık haberlerde belirtilmiyor. Sonra aynı emekçiye "artık senin yerine makine yazıyor, sen sadece kontrol et" deniyor. Bir sonraki adımda ise kontrol işi daha az deneyimli, daha ucuz ve sendikasız bir işçiye verilebiliyor. MNT'de "sekiz kişi çıktı, üç kişi girdi" bilgisi bu açıdan çok anlamlı.

Yeniden örgütlenmenin beş yolu

Kapitalizmde otomasyonun istihdamı yeniden örgütlemesinin beş olası yolunu ayıralım. MNT'ye ilişkin açıklamalar bazı soruları gündeme getiriyor; aşağıdaki süreçlerin hepsi bu iş yerinde bağımsız olarak doğrulanmış değil.

  • Parçalama: Bütünlüklü bir iş (raporu yazmak) parçalara ayrılıyor. Bir kısmı makineye, bir kısmı insana veriliyor.
  • Niteliksizleştirme: İnsana kalan iş "sadece düzeltme" diye küçümsenebilir ve daha düşük ücretle yaptırılabilir.
  • Yoğunlaştırma: Daha fazla taslağı aynı sürede düzeltme baskısı doğabilir. Yılmaz, yoğun dönemlerde akşam dokuza kadar çalıştığını anlatıyor; bunun yapay zekadan kaynaklandığı ayrıca ortaya konmuş değil.
  • Güvencesizleştirme: Deneyimli işçilerin yerine daha güvencesiz işçiler alınabilir; yeni alınanların çalışma koşulları bu olayda ayrıca incelenmelidir.
  • Örgütsüzleştirme: Teknolojik değişiklik sendikalı işçileri ayıklamak için fırsata dönüştürülebilir; MNT'de sendikanın ayrımcılık iddiası yargı sürecinin konusudur.

Bu beş yolun hiçbiri teknolojinin zorunlu sonucu değil. Hepsi, teknolojinin hangi toplumsal ilişki içinde kullanıldığına bağlı.

Dünyadan işaretler

MNT olayı yalnız değil. 2026 boyunca dünyanın farklı yerlerinden gelen haberler aynı soruyu soruyor:

  • Radyoloji örneği. Yapay zekanın röntgen görüntülerinden hastalık tespitinde çok başarılı olduğu yıllardır söyleniyor. Buna rağmen ABD'de radyoloji uzmanlarına olan ihtiyaç azalmadı. Bunun nedenlerinden biri, yapay zekanın kararlarının hukuki sorumluluğunun kime ait olduğu sorusu (Evrensel, İsmail Gökhan Bayram). Tıpta "kontrol eden insan" bir lüks değil, bir zorunluluk.
  • Çin'de bir mahkeme kararı. Mayıs 2026'da Çin'de bir mahkeme, yapay zekanın bir işi devralabilecek olmasının tek başına işten çıkarma gerekçesi olamayacağına hükmetti. Davada, yapay zekanın ürettiği içerikleri denetleyen bir çalışan, işinin yapay zekayla yapılabileceği söylenerek düşük ücretli bir pozisyona itilmiş, kabul etmeyince işten çıkarılmıştı (GZT, 4 Mayıs 2026). Durum MNT'deki anlatıma çok benziyor.
  • Meta'da yapay zekayla hazırlanan işten çıkarma listesi. ABD'de Meta çalışanları, işten çıkarma listesinin yöneticiler tarafından değil, yapay zeka sistemi tarafından hazırlandığını ve yasal izin kullananların, hamile çalışanların daha düşük puanlandığını iddia ederek dava açtı (GZT). İddia, yapay zekanın işten çıkarma seçiminde de kullanıldığı yönünde; dava sonucunu beklemek gerekiyor.
  • Meta'nın çöken planı. Meta'nın binlerce çalışanın görevini yapay zeka ajanlarına devretmeyi amaçlayan yeniden yapılanma planı, çalışanların tepkisi ve vaat edilen verimliliğin sağlanamaması nedeniyle rafa kaldırıldı. Ama ilk dalgada çalışanların yüzde 10'u işten çıkarılmıştı (Evrensel, 27 Ağustos 2026). Yani teknoloji vaat ettiğini yapmasa bile işten çıkarmalar yapılmış oluyor.
  • Güney Kore'de grev. Hyundai işçileri, üretimde yapay zeka ve insansı robot kullanımına karşı greve çıktı. Sendika, bu teknolojilerin tüm sektörün çalışma koşullarını aniden değiştirebileceği uyarısında bulundu (Evrensel, 17 Temmuz 2026).

Bu örneklerden çıkan sonuç açık: Yapay zeka, işçinin yerine geçmekten çok, işçiyle sermaye arasındaki güç dengesini değiştirmek için kullanılıyor. Daha önce Kodun Yüzde Kırkı, Kadronun Dörtte Biri ve Beyaz Yakalının Sefaleti yazılarımızda da benzer bir tabloyu bilişim ve beyaz yaka dünyasında görmüştük. Şimdi aynı tablo sağlığın taşeron katında karşımıza çıkıyor.

Öbür kıyıdan bir hatırlatma: Kuralları işçiler yazınca

MNT işçilerinin hastane önünde işe iade istediği günlerde, ABD'de işçi sendikalarının yapay zekaya karşı sözleşmelerle kazandığı güvenceleri derleyen bir yazı yayımlandı. Başlığı da meselenin özünü anlatıyor: Yapay zekanın kurallarını işçiler yazıyor (Union Label, 20 Kasım 2026). Bu kazanımları bir kez daha hatırlatmak istiyoruz, çünkü MNT'de olmayanın ne olduğunu en iyi bunlar gösteriyor.

Las Vegas'ın otel ve kumarhane işçileri. Culinary Workers Union Local 226 ve Bartenders Union Local 165, yapay zeka ve robotik dahil yeni teknolojiler devreye alınmadan önce işçilere bildirim yapılmasını zorunlu kılan sözleşmeler kazandı. Etkilenen işçiler yeniden eğitim alabiliyor ya da başka bir pozisyon talep edebiliyor. Teknoloji bir işi ortadan kaldırırsa, işçiye her çalışma yılı için 2.000 dolar kıdem ödeniyor. Bu kazanımların ilk büyük adımı 2023'te Caesars Entertainment ile yapılan sözleşmeydi: Yapay zeka, robotik ya da başka bir yeni teknolojinin iş yerine girmesinden altı ay önce, var olan teknolojinin kullanımının değiştirilmesinden ise 30 gün önce bildirim yapılması kabul edilmişti (Bloomberg Law, 9 Kasım 2023). Sendika yöneticisi Ted Pappageorge'un uyarısı dikkat çekici: Sözleşme dili, henüz adı bile duyulmamış teknolojileri de kapsamalı. Çünkü yapay zeka öğreniyor ve etkisi zamanla büyüyor.

Senaristler. Amerikan Senaristler Birliği (WGA), 2023'te yapay zekanın "yazar" sayılmamasını, yapay zeka çıktısının yazarın emeğini daha düşük ücretli bir "yeniden yazım" işine indirgemek için kullanılamamasını ve yazarlara yapay zeka kullanma zorunluluğu getirilememesini sözleşmeye yazdırdı. 2026 anlaşmasında bu korumalar sürdü, üstüne senaryoların yapay zeka eğitimi için lisanslanması halinde bildirim yükümlülüğü eklendi.

Bu madde MNT için çok öğretici. Senaristlerin sözleşmesi, tam da "makine ilk taslağı yazsın, insan sadece düzeltsin, düzeltme işi de daha ucuza yapılsın" hamlesini engellemek için yazıldı. Nisa Yılmaz'ın anlattığı, yapay zekanın taslağını düzelten emekçi tablosu, Hollywood'da sözleşmeyle önü kesilmeye çalışılan durumun ta kendisi.

Teknisyenler, oyuncular, gazeteciler. Sinema teknisyenlerinin sendikası IATSE, yapay zekaya devredilen işlerin sendika sözleşmesi kapsamında kalmasını ve çalışanların başka bir işçinin yerini alacak komutları yazmaya zorlanamamasını kazandı. Oyuncular, ses ve görüntülerinin izinsiz dijital kopyalarına karşı onay ve ücret güvencesi elde etti. Politico ve E&E News gazetecileri, yapay zeka araçları devreye alınmadan önce 60 günlük pazarlık süresi kazandı. Yönetim bu kurala uymadan iki yapay zeka aracını devreye alınca sendika itiraz etti, hakem sendikayı haklı buldu ve yönetim araçları kapatmayı kabul etti.

Ortak gündem. Bütün bu sözleşmelerde öne çıkan talepler şunlar: önceden bildirim, bilgiye erişim, gözetimin sınırlandırılması, otomatik disiplin cezalarına karşı koruma, açık onay, adil ücret ve ücretli eğitim. Bu hakları uygulanabilir kılan şey ise şikayet ve tahkim mekanizmaları, yani örgütlü bir işçi gücünün varlığı.

Bu kazanımları abartmadan değerlendirmek gerekiyor. Bildirim hakkı veto hakkı değildir. Kıdem ödemesi işin ortadan kalkmasını engellemez, yalnızca bedelini artırır. ABD'de çalışanların yaklaşık yüzde 90'ı hiçbir sendika güvencesine sahip değil ve bu korumalardan yararlanamıyor (Axios, 26 Temmuz 2026). Yani bu maddeler kapitalizmin sınırlarını aşmıyor, sermayenin elini biraz yavaşlatıyor.

Ama tam da bu yüzden önemliler. İki tabloyu yan yana koyalım. Las Vegas'ta örgütlü işçiler, teknoloji gelmeden aylar önce haberdar ediliyor, eğitim, nakil ve kıdem hakkını sözleşmeye yazdırıyor. Samatya'da ise sendika dört yıllık yetki mücadelesinden ve tutanaksız işten çıkarmalardan söz ediyor; Yılmaz kendisine yapay zeka gerekçesi gösterildiğini, tazminatlarının ödenmediğini ve 22 koduyla işsizlik ödeneğinden yararlanamadığını anlatıyor. İki iş yerindeki sistemlerin aynı olduğu bilinmiyor. Fark, işçinin pazarlık masasında olup olmamasında.

Buradan çıkan ders şu: MNT'de işten çıkarılanlar, tam da böyle bir maddeyi masaya getirebilecek olanlardı, yani sendika üyeleri. Sendikal ayrımcılığı yapay zeka tartışmasından ayrı düşünemememizin nedeni de bu. Yapay zekaya karşı sözleşme güvencesi, önce sendikal örgütlenme hakkının korunmasıyla mümkün.

Söylem ve gerçek

"Yapay zeka geldi" söylemiSahada olan
İş makineye devredildi.İşçiler makinenin hatalı taslaklarını düzeltmeye devam ediyordu.
İşletme küçülüyor.Sekiz işçi çıkarıldı, sendikaya göre üç yeni personel alındı.
Bu teknik bir zorunluluk.Sendikaya göre çıkarılanlar üyeleriydi ve haklarında tutanak yoktu.
Teknoloji verimliliği artırır.Yılmaz, yoğun dönemlerde akşam dokuza kadar çalıştığını söylüyor.
Kimse suçlu değil, değişim kaçınılmaz.Yılmaz, çıkışının "diğer nedenler" koduyla yapıldığını ve tazminatlarının ödenmediğini söylüyor.
Yapay zeka hizmeti iyileştirir.Hatalı taslakları düzelten deneyimli emekçiler işten çıkarıldı.
Bu bir şirket meselesi.Hizmet bir kamu hastanesinde, kamu adına veriliyor.

Sağlık hakkı: Hatalı taslağı kim düzeltecek?

Bu olayı yalnızca bir istihdam meselesi olarak görmek eksik kalır. Burada söz konusu olan sağlık raporları.

Yapay zeka sağlık alanında hızla yaygınlaşıyor, ama tek başına teşhis için yeterli değil. Bilimsel veriler, yapay zekanın bugün en önemli rolünün hekimin yerine geçmek değil, onun kararını desteklemek olduğunu gösteriyor (Evrensel, 5 Eylül 2026). Yani insan denetimi bu sistemin vazgeçilmez parçası.

İşçinin "yapay zekanın eksik ve hatalı hazırladığı taslaklar" sözü bu yüzden çok önemli. O hataları kim yakalayacak? Yeterli deneyim, zaman ve yetkin insan denetimi sağlanmazsa hataların fark edilmemesi riski doğabilir. Bu olayda hasta zararına ilişkin doğrulanmış bir bulgu yoktur. Sağlıkta "verimlilik" adına yapılan her kesinti, sonunda hastanın sırtına yüklenir.

Bu tehlike soyut değil. Şubat 2026'da devlet hastanelerinde özel şirketlerin MR ve tomografi raporlarını kopyala-yapıştır yöntemiyle yazdığı ortaya çıkmış, sağlık emekçileri bunun çözümünün sağlıkta taşeronlaşmadan vazgeçilmesi olduğunu söylemişti (Evrensel, 21 Şubat 2026). Taşeron şirketin amacı raporun kalitesi değil, rapor başına maliyetin düşmesidir. Yapay zeka bu mantığın eline geçtiğinde, kalite kontrolünü değil maliyet kesintisini hızlandırır.

Taşeron: Sorunun kökü

MNT olayının kökünde taşeron düzeni var. Sendikanın aktardığına göre kamuda taşeron olarak çalışan 100 binden fazla kişi benzer koşullarla karşı karşıya.

Taşeron düzeni, kamunun kendi işini yapan emekçiyi kendi kadrosuna almaması, onu bir şirket aracılığıyla çalıştırmasıdır. Bu düzen üç şey sağlar:

  • Sorumluluğun dağılması. İşçi bir hastanede, kamu hizmeti için çalışır ama işvereni bir şirkettir. Bir sorun çıktığında hastane "şirketin işi" der, şirket "hastanenin talebi" der.
  • Ucuzlatma. Aynı işi yapan kadrolu ve taşeron işçi arasında ücret ve hak farkı oluşur. Bir işçinin dediği gibi: Aynı işi yapıyorlar, aynı emeği veriyorlar, ama gelecekleri güvencede değil.
  • Örgütsüzleştirme. Taşeron şirket, sendikalaşmayı kendi "maliyetini" artıran bir tehdit olarak görür ve buna karşı çok daha rahat hareket eder.

Yapay zeka bu düzene eklendiğinde, şirketin elinde yeni bir gerekçe olur. "Ben atmadım, teknoloji attı." Kamu hastanesinde verilen hizmetin denetiminden kamu kurumları da sorumludur. Sağlık Bakanlığı, kendi hastanesinde kendi adına verilen hizmetin hangi koşullarda, kimin emeğiyle ve hangi teknolojiyle üretildiğinden sorumludur. Kamu, taşeronun arkasına saklanamaz.

Sınıfsal tavrımız

Bu tür olaylarda iki yanlış tavır sık görülüyor. Bu iki tavrı da reddediyoruz.

Birinci yanlış tavır, teknolojiye düşmanlıktır. "Yapay zeka işimizi elimizden alıyor, yasaklansın" demek anlaşılır bir tepki, ama doğru bir program değil. Makineyi kırmak, makinenin sahibini değiştirmez. Üstelik yapay zeka, doğru kullanıldığında sağlık emekçilerinin yükünü gerçekten hafifletebilir, raporların daha hızlı hazırlanmasını ve daha az hata yapılmasını sağlayabilir. Sorun teknolojide değil, teknolojinin kimin elinde, kimin denetiminde ve kimin yararına kullanıldığında.

İkinci yanlış tavır, teknolojik kaderciliktir. "Bu değişim kaçınılmaz, uyum sağlamak gerek, kendini geliştir" demek, işten çıkarmayı bir doğa olayı gibi sunar. Oysa ortada bir doğa olayı değil, bir işverenin kararı var. "Kaçınılmazlık" dili, kararı vereni görünmez kılar.

Bizim tavrımız şu:

  • Teknolojiye karşı değiliz, teknolojinin işçiye karşı kullanılmasına karşıyız. Yapay zeka emeğin yükünü azaltıyorsa, bu kazanç işçiye ve topluma dönmeli: daha kısa çalışma süresi, daha az yoğunluk, daha iyi hizmet. Kazancın tamamı şirketin kasasına giriyorsa, bu ilerleme değil, sömürünün yeni bir biçimidir.
  • "Yapay zeka gerekçesi" her zaman sorgulanmalı. İş gerçekten ortadan kalktı mı? İstihdam gerçekten azaldı mı? Çıkarılanlar nasıl seçildi? Bu soruların yanıtı verilmeden hiçbir yapay zeka gerekçesi kabul edilmemeli.
  • Yapay zekanın iş yerine girişi ortak denetime tabi olmalı. Hangi sistemin, hangi işte, hangi amaçla kullanılacağı işçilerden ve sendikalardan gizlenemez. Bu bir yönetim hakkı değil, emeğin koşullarını değiştiren bir karardır.
  • Sağlıkta yapay zeka kamusal denetim altında olmalı. Sağlık raporlarında yapay zeka kullanılıyorsa, hangi sistemin kullanıldığı, hata oranları ve insan denetiminin nasıl yapıldığı kamuya açık olmalı. Son karar ve sorumluluk her zaman yetkin bir insanda olmalı.
  • Taşeron kaldırılmalı. Kamunun sürekli işlerinde çalışan herkes kadroya alınmalı. Sendikanın tekniker, teknisyen ve sekreterlerin kadroya alınması talebi bu yüzden doğru ve acil.

Daha geniş bir çerçevede söylersek: Yapay zeka çağında emeğin payının neden küçüldüğünü daha önce Emeğin Payı yazımızda tartışmıştık. MNT olayı, bu küçülmenin bir hastane koridorunda nasıl yaşandığını gösteriyor. Ulusal hesaplarda bir yüzde olarak görünen şey, sahada işçilerin işe iade talebi ve Yılmaz'ın tazminatları ile çalışma koşullarına ilişkin anlatımıdır.

Somut görevler

Sağlık emekçileri için:

  • Yapay zeka sistemlerinin iş yerinize girişini kayıt altına alın: hangi tarihte, hangi işte, hangi sistem kullanılmaya başladı? İş yükünüz nasıl değişti?
  • Düzelttiğiniz hataları, hasta kimliğini ve kişisel sağlık verilerini kaydetmeden, kurumun ve hukukun veri güvenliği kurallarına uyarak not edin. Bu kayıtlar hem hasta güvenliği hem de olası bir işten çıkarma davası için çok değerli bir kanıttır.
  • Sendikanızla birlikte iş yerinde "yapay zeka ve iş yükü" anketi yapın.

Sendikalar için:

  • Toplu iş sözleşmelerine yapay zeka maddeleri ekleyin: yeni teknolojinin önceden bildirilmesi (Las Vegas örneğindeki gibi aylar öncesinden), sendikayla birlikte değerlendirilmesi, teknoloji gerekçesiyle işten çıkarma yasağı ya da en azından istihdam güvencesi, yeniden eğitim ve nakil hakkı, işi ortadan kalkanlara yasal kıdemin üzerinde ek tazminat, yapay zeka çıktısını düzeltme işinin ayrı ve daha düşük ücretli bir iş sayılmaması, verimlilik kazancının çalışma süresinin kısaltılmasına aktarılması, işçi verisinin işten çıkarma ve disiplin kararlarında kullanılmaması. Bu maddeler ABD'de senaristlerden otel işçilerine kadar farklı sektörlerde kazanıldı. Türkiye'de de kazanılabilir.
  • Yapay zeka gerekçeli her işten çıkarmayı kamuoyuna taşıyın. "Yapay zeka" sözcüğü kamuoyunda tartışmasız bir gerekçe gibi kabul görüyor. Bunu kırmanın yolu, her vakanın arkasındaki gerçeği tek tek göstermektir.
  • İşe iade davalarının yanında sendikal tazminat taleplerini ve asıl işverenin sorumluluğunu ısrarla gündeme getirin.

Bilişim emekçileri için:

Bu sistemleri yazanlar, kuranlar ve satanlar da bizleriz. Bilişimciler olarak yan masadaki yoldaşa şunu söyleyebiliriz: Geliştirdiğimiz bir sistemin bir hastanede deneyimli emekçileri işten çıkarmak için gerekçe yapılması, bizim de meselemizdir. Kendi işimizde de aynı süreci yaşıyoruz. Yazılımcı da artık kod yazmaktan çok, makinenin yazdığı kodu düzeltiyor. Bu yüzden sağlık emekçisinin mücadelesi, bizim mücadelemizle aynı zincirin halkasıdır. Örgütlenme 2.0 önerimizde anlattığımız gibi, iş kollarını aşan dayanışma ağlarına her zamankinden çok ihtiyaç var.

Okurlarımız için:

  • MNT işçilerinin işe iade mücadelesini sosyal medyada ve çevrenizde duyurun.
  • Bir kamu hastanesine gittiğinizde, sizi karşılayan, raporunuzu yazan, odanızı temizleyen emekçinin kadrolu mu taşeron mu olduğunu sorun. Bu soru, taşeron düzeninin görünürlüğünü artırır.
  • Sağlık Bakanlığı'na ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na, kamu hastanelerinde yapay zeka kullanımının ve taşeron şirketlerin denetlenmesi için başvuruda bulunun.
Sevgili Genç Yoldaşlar

Nisa Yılmaz'ın sözünü bir kez daha düşünün: İş ortadan kalkmamıştı. Bu cümle, yapay zeka çağının en büyük yalanlarından birini çok sade biçimde teşhir ediyor.

Bize sürekli "makineler geliyor, işler bitiyor" deniyor. Ama yakından baktığımızda, işin bitmediğini, yalnızca biçim değiştirdiğini görüyoruz. Rapor hala yazılıyor, hatalar hala düzeltiliyor, hasta hala bir insanın dikkatine muhtaç. Değişen, o işi yapanın güvencesi, ücreti ve örgütlülüğü.

Teknoloji tarafsız bir rüzgar değil. Kimin elinde olduğuna göre ya emeği hafifletir ya da emeği ezer. Bu olayda sendika, teknolojik gerekçenin sendikalı işçilerin işten çıkarılmasında kullanıldığını ileri sürüyor. Yarın emeğin ortak denetiminde, çalışma süresini kısaltmanın, hizmeti iyileştirmenin ve hepimize daha fazla boş zaman bırakmanın aracı olabilir. Bu ikisi arasındaki farkı yaratacak olan da teknoloji değil, örgütlülüğümüzdür.

Makine yeni, zincir eski. O zinciri kıracak olan da yine eski ve hiç eskimeyen şeydir: birlikte durmak.

Sekiz işçi işine dönene kadar bu meselenin takipçisi olacağız.

Kaynaklar

  • ANKA, "MNT'de sendikalı oldukları öne sürülen 8 işçi için Sağlık-İş işe iade istedi", 18 Kasım 2026 — sondakika.com
  • İşçi Haber, "MNT Tıp'ta sendika üyeliği yüzünden işten çıkarılan 8 işçi için eylem", 18 Kasım 2026 — iscihaber.net
  • Başkent Postası, "Recep Kaplan: Mesele küçülme değil, işçinin sendikalı olmasıdır", 19 Kasım 2026 — baskentpostasi.com
  • Evrensel, "Radyasyonla çalıştık, sendikalaştık, işten atıldık: Taşeronun ödülü klinik şefine", 25 Ekim 2026 — evrensel.net
  • Evrensel, "Sağlık emekçilerine radyasyon kıskacı", 31 Ekim 2026 — evrensel.net
  • Evrensel, "Sağlıkta Dönüşüm Programı'nın sonucu: Kopyala-yapıştır MR raporları", 21 Şubat 2026 — evrensel.net
  • Evrensel, "Yapay zeka hastalık teşhis edebilir mi? Ne kadar güvenilir?", 5 Eylül 2026 — evrensel.net
  • İsmail Gökhan Bayram, "Yapay zeka işsizliğin neresinde?", Evrensel — evrensel.net
  • Evrensel, "Mark Zuckerberg'in 'yapay zeka' planı nasıl çöktü?", 27 Ağustos 2026 — evrensel.net
  • Evrensel, "Güney Kore'de yapay zekaya karşı işçi isyanı", 17 Temmuz 2026 — evrensel.net
  • GZT, "Yapay zeka yüzünden işinden oldu: Mahkemeden emsal karar", 4 Mayıs 2026 — gzt.com
  • GZT, "Meta'nın yapay zeka sistemi mahkemelik oldu" — gzt.com
  • Union Label, "Workers Are Writing the Rules for AI", 20 Kasım 2026 — unionlabel.org
  • Bloomberg Law, "Las Vegas Union Scores AI, Daily Cleaning Wins in Caesars Pact", 9 Kasım 2023 — bloomberglaw.com
  • Axios, "Unions give workers more leverage against workplace AI", 26 Temmuz 2026 — axios.com
  • SGK işten çıkış kodları — alomaliye.com
  • Karl Marx, Kapital, Birinci Cilt, "Makineler ve Büyük Sanayi" bölümü
  • Harry Braverman, Emek ve Tekelci Sermaye: Yirminci Yüzyılda Çalışmanın Değersizleştirilmesi
  • 4857 sayılı İş Kanunu; 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu

Bilgi Müşterekleri'nden ilgili yazılar:

Bu yazı CC BY-SA 4.0 lisansıyla paylaşılmıştır. Kaynak gösterilerek çoğaltılabilir, uyarlanabilir.

İlgili Başlıklar

Haber Bülteni Aboneliği