Bilgi Müşterekleri
AnasayfaKonularDizilerKılavuzlarPopüler İçeriklerHakkımızdaİletişim

Yapay Zeka Büyürken Emeğin Payı Neden Küçülüyor?

Fed'in Uyarısı, Üretkenlik Paradoksu ve Gelir Dağılımının Sınıfsal Anatomisi

26 dk okumaYazar: Oğuz Demirkapı
Yapay Zeka Büyürken Emeğin Payı Neden Küçülüyor?

"Makine yeni, zincir eski."


Önce Kısaca: On Tez

Uzun bir yazı olacak. Acelesi olan için önce özet, sonra ayrıntı.

  1. Uyarıyı yapan kim? 12 Kasım 2026'da ABD Merkez Bankası (Fed) Yönetim Kurulu üyesi Michael Barr, Yale Üniversitesi'nde yaptığı konuşmada yapay zekanın iş gücü piyasasında "ciddi kısa vadeli sarsıntılar" yaratabileceğini, kazancın ağırlıkla sermayeye akabileceğini ve sonuçta "emeğin gelirden aldığı payın düşeceğini, piyasa yoğunlaşmasının artacağını, eşitsizliğin büyüyeceğini" söyledi.
  2. Rakam ne diyor? ABD'de tarım dışı iş sektöründe emeğin payı 2026'nın ikinci çeyreğinde %52,8'e indi; 5 Kasım'daki revizyondan sonra üçüncü çeyrek %53,0 ile 1947'den bu yana ölçülen en düşük düzey. Aynı dönemde şirket kar marjları milli gelirin %14,9'u ile rekor kırdı.
  3. Paradoks mu? Üretkenlik artıyor, emeğin payı düşüyor. Burjuva iktisadı için bu bir paradoks; Marx için ise sermaye birikiminin olağan işleyişi. Üretkenlik artışı, kendiliğinden ücret artışı değildir; göreli artı-değer üretiminin aracıdır.
  4. Yeni değil. Bugün yaşadığımız 1979'dan beri süren bir kopuşun devamı: ABD'de 1979–2025 arasında net üretkenlik %90,2, tipik işçinin ücreti %33,0 arttı. Yapay zeka bu eğilimi yaratmadı; zaten eğilmiş bir terazinin kefesine yeni bir ağırlık olarak geliyor.
  5. Teknoloji bölüşümü belirlemez, güç ilişkisi belirler. 1945–1975 arasında emeğin payı yüksek kaldıysa bunun nedeni o dönemin makineleri değil, örgütlü işçi sınıfı, sosyalist blokun varlığı ve sermayeyi ödün vermeye zorlayan korkuydu.
  6. "Sermaye yanlı yenilik" ne demek? Barr'ın kullandığı bu kavram, Marksist dilde sermayenin organik bileşiminin yükselmesi, canlı emeğin ölü emekle (makine, model, veri merkezi) ikame edilmesidir. Yapay zeka bunu ilk kez zihinsel emek alanında kitlesel ölçekte yapıyor.
  7. Tekel sorunu merkezde. Barr'a göre öncü yapay zeka şirketlerinin üstünlüğü "eşi görülmemiş" olabilir. Bu, rekabetçi kapitalizmden değil, tekelci kapitalizmden söz ettiğimizin resmi itirafıdır.
  8. Merdivenin alt basamağı çekiliyor. İkamenin ilk işaretleri genç ve deneyimsiz işçilerde görülüyor. Yedek sanayi ordusu artık üniversite mezunlarından da besleniyor.
  9. Türkiye aynı eğilimin daha sert halini yaşıyor. TÜİK verilerine göre iş gücü ödemelerinin katma değerdeki payı 2026'nın ikinci çeyreğinde %38,1'e geriledi. 1974'te asgari ücret kişi başı milli gelirin %80,6'sıydı; 2025'te %43,6.
  10. Çözüm "eğitim" ve "rekabet" değil, mülkiyet ve örgüttür. Yapay zeka insanlığın ortak bilgisinden, Marx'ın deyişiyle "genel zeka"dan damıtılmış bir üretim aracıdır. Ondan doğan üretkenlik artışı da toplumsaldır. Payın büyümesi, payı alacak gücün örgütlenmesine bağlıdır.

Şimdi ayrıntıya geçelim.


Bir Merkez Bankacısı Neden Emeğin Payından Söz Eder?

İlk önce şunu not edelim: Bu uyarıyı bir sendika konfederasyonu, sol bir iktisat enstitüsü ya da işçi partisi yapmadı. Uyarıyı yapan, dünya kapitalizminin en güçlü para kurumunun yönetim kurulu üyesi.

Michael Barr 12 Kasım'da Yale'de konuşurken toplumu yapay zekanın iş gücü piyasasında yaratabileceği "ciddi kısa vadeli sarsıntılara" hazırlanmaya çağırdı ve hızlı değişimin işçilerin uyum sağlamasını zorlaştırabileceğini söyledi (TradingView/Stocktwits). Konuşmanın özü şu cümlelerde: Yapay zeka, bazı araştırmacıların "sermaye yanlı yenilik" dediği türden olabilir; yani getirisi esas olarak emeğe değil sermayeye gider. Barr'ın sözleriyle, bu durumda "emeğin gelirden aldığı pay düşer, piyasa yoğunlaşması artar ve eşitsizlik yükselir."

Barr'ın asıl kaygısı yoğunlaşma. Ona göre öncü yapay zeka şirketlerinin sahip olduğu üstünlüğün boyutu "eşi görülmemiş" olabilir; büyük şirketler yapay zeka yatırımlarını karşılayıp büyümeyi sürdürürken küçük firmaların pazar payı gerileyecektir. Öncü şirketlerin mülkiyeti ve yatırımları yoğunlaşmış kalırsa, getiri orantısız biçimde emeği yerinden eden sermayenin sahiplerine akacaktır (BigGo Finance).

Barr dengeyi de korumaya çalışıyor: Şimdiye kadar yapay zekanın görece az işçiyi yerinden ettiğini, buna karşılık bazı işçilerin üretkenliğini artırdığına, bazı sektörlerde talebi büyüttüğüne ve yeni meslekler yarattığına dair "kayda değer kanıtlar" bulunduğunu söylüyor (Bhaskar Live/IANS). Ama bir ayrıntının altını çiziyor: Yapay zeka bazı sektörlerde, özellikle genç ve deneyimsiz işçiler arasında, emeğin yerine geçmeye başlamış olabilir (Rallies/Reuters özeti).

Zamanlama da anlamlı. Konuşma, yapay zeka altyapısının hızlı genişlemesine yönelik kaygıların tepkiye dönüştüğü ABD ara seçimlerinin hemen ardından geldi ve Fed Başkanı Kevin Warsh'ın yapay zekanın ekonomik etkilerini incelemek üzere kurduğu görev gücünün San Francisco'daki forumundan önce yapıldı (Tekedia). Bu yalnızca Barr'ın kişisel kaygısı değil; ABD egemen sınıfının içinde, yapay zeka yatırım dalgasının toplumsal maliyetinin siyasal bir krize dönüşebileceği korkusu var. ABD ara seçim yazımızda tekno-sermayenin seçimle ilişkisini, yapay zeka balonu yazılarımızda bu yatırım dalgasının kime yazıldığını tartışmıştık.

Barr bu konuya yeni gelmiyor. Şubat 2026'daki konuşmasında yapay zekanın geleceği için üç senaryo çizmiş, bunlardan birini, yapay zeka ajanlarının profesyonel ve hizmet işlerini toplu biçimde yerinden ettiği, nüfusun büyük kısmının "fiilen istihdam edilemez" hale geldiği "istihdamsız patlama" (jobless boom) olarak tarif etmişti (HR Executive). Temmuz'da ise doğrudan şu soruyu başlık yapmıştı: "Yapay zeka yaşam standartlarını geniş kesimler için mi yükseltecek, yoksa gelir ve servet eşitsizliğini mi büyütecek?" (Federal Reserve).

Peki bir merkez bankacısı neden bunları söyler? Bunun ironisini kaçırmayalım: Emeğin payının 1980'lerden itibaren düşüşe geçmesinde Fed'in kendisi başrol oynadı. 1979'da Paul Volcker'ın faizleri tarihi düzeylere çıkararak bilinçli bir işsizlik dalgası yaratması, Amerikan işçi sınıfının pazarlık gücünü kıran temel hamlelerden biriydi. Bugün aynı kurumun bir üyesinin emeğin payından kaygıyla söz etmesi, sistemin kendi yarattığı dengesizliğin sınırına yaklaştığını sezdiğini gösteriyor. Kaygı işçiler için değil; talep yetersizliği, siyasal istikrarsızlık ve meşruiyet krizi için.


Rakamlar: Üretkenlik Yukarı, Pay Aşağı

ABD'de son tablo

ABD Çalışma İstatistikleri Bürosu (BLS) 5 Kasım 2026'da üçüncü çeyrek verilerini açıkladı. Tarım dışı iş sektöründe emek üretkenliği yıllıklandırılmış %3,6 arttı; çıktı %3,7 büyürken çalışılan saatler neredeyse yerinde saydı. Aynı raporda emeğin payı %53,0 olarak verildi ve bu, 1947'nin ilk çeyreğinde başlayan serinin en düşük düzeyi (BLS).

Rakamın ayrıntısı daha da öğretici. Birim emek maliyeti üçüncü çeyrekte %0,7 düştü; bunun nedeni saatlik ücretin %2,9 artmasına karşılık üretkenliğin %3,6 artmasıydı (DOL). Yani işçi daha çok üretti, ürettiği her birim için daha az ödendi. Enflasyondan arındırılmış saatlik ücret son dört çeyrekte yalnızca %1,0 arttı (FourWeekMBA). İkinci çeyrekte ise gerçek saatlik ücret %3,3 düşmüştü (BLS).

Bir yöntem notu düşelim: Barr'ın konuşmasında andığı %52,8, BLS'nin ikinci çeyrek için yayımladığı ve "kaydedilmiş en düşük düzey" dediği rakam (BLS). 5 Kasım'da BLS 2021–2026 arası verileri yukarı yönlü revize etti ve yeni seride en düşük nokta üçüncü çeyrekteki %53,0 oldu. Ayrıntı farklı, yön aynı.

Öbür kefede ne var? EY-Parthenon baş iktisatçısı Gregory Daco'nun hesabına göre şirket kar marjları milli gelirin %14,9'u ile rekor kırarken emeğin payı %52,8'e indi (Fortune). Daco'nun saptaması şöyle: "Üretkenlik artışı geliri değil, marjları koruyor." Emeğin payı için bir taban görmediğini de ekliyor: "Bir taban olduğunu sanmıyorum."

Uzun vadeli resmi koyalım: Emeğin payı İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yüzyılın başına kadar kabaca %60 ile %65 arasında seyretmişti (Rallies/Reuters özeti). Bugün %53'teyiz. Bu, milli gelirin yaklaşık onda birinin işçiden sermayeye kaydığı anlamına geliyor.

Bu kaymanın en çıplak halini Ekonomi Politikaları Enstitüsü (EPI) hesaplıyor: 1979–2025 arasında net üretkenlik %90,2 artarken tipik işçinin ücreti %33,0 arttı. Ücretler üretkenliği izleseydi tipik işçi bugün saatte 16,40 dolar daha fazla kazanıyor olacaktı (EPI). EPI bu kopuşun "doğal" olmadığını, asgari ücretin seyrek artırılması, sendikaların zayıflatılması, işsizliğe göz yumulması ve zenginlere vergi indirimi gibi bilinçli politika tercihlerinin ürünü olduğunu vurguluyor.

Barr'ın kendi rakamı da eşitsizliğin boyutunu gösteriyor: ABD'de en zengin %20'lik hane grubu tüm gelirin %52'sini alıyor (Crypto Briefing).

Dünyada tablo

Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) Ocak 2026'da yayımlanan İstihdam ve Toplumsal Eğilimler 2026 raporuna göre küresel emek payı 2025'te %52,6 ile 2019 düzeyinin altında; bu da gerçek ücret artışının üretkenlik artışının gerisinde kaldığını gösteriyor (CrackitToday özeti). ILO'nun 2024'teki hesabı daha somut: Küresel emek payı 2004'ten bu yana 1,6 puan geriledi; bu, emek payı sabit kalsaydı işçilerin kazanacağına göre yalnızca 2024'te 2,4 trilyon dolarlık bir açık demek. Aynı rapor, tarihsel örüntüler sürerse üretken yapay zekadaki atılımların emek payı üzerinde ek bir aşağı yönlü baskı yaratabileceği uyarısını da yapmıştı (Dawn).

ILO raporu bir başka gerçeği de kayda geçiriyor: Yapay zeka ve otomasyon, özellikle yüksek gelirli ülkelerde yüksek beceri gerektiren mesleklerde ilk işini arayan eğitimli gençlerin önünü tıkayabilir (Dawn). Bu, Beyaz Yakalının Sefaleti yazımızda "merdivenin alt basamağı" diye adlandırdığımız olgunun uluslararası bir kurumca teyididir.

Türkiye'de tablo

Türkiye'de durum daha sert. TÜİK'in 2026 ikinci çeyrek verilerine göre ekonomi %2,3 büyüdü, ama iş gücü ödemelerinin gayrisafi katma değer içindeki payı bir yıl önceki %38,3'ten %38,1'e geriledi (Evrensel). ABD'deki %53 ile kıyaslandığında Türkiye'de emeğin payının ne kadar düşük olduğu görülüyor. (Ölçüm yöntemleri farklıdır; ABD verisi tarım dışı iş sektörünü, TÜİK verisi tüm katma değeri kapsar. Ama aradaki uçurum yöntem farkıyla açıklanamayacak kadar büyük.)

DİSK-AR'ın hesaplarına göre 1974'te asgari ücret kişi başı milli gelirin %80,6'sı iken bu oran 2025'te %43,6'ya düştü; 2022'de emeğin milli gelirden aldığı pay %26,5'le dibi görürken sermaye payı %54,5'le zirveye çıktı (Evrensel). DİSK-AR'ın Eylül 2026 Ücret Kayıpları İzleme Raporu'na göre 17 milyonu aşkın sigortalı işçinin enflasyon ve vergi kesintileri nedeniyle yılın ilk sekiz ayındaki toplam kaybı 1 trilyon 863 milyar liraya ulaştı. DİSK Genel Başkanı Arzu Çerkezoğlu'nun deyişiyle: "Bugün Türkiye'de bölüşüm krizi kontrolden çıkmıştır." (Evrensel)

Türkiye'de düşük ücretin yaygınlığının temel nedenlerinden birini de DİSK-AR koyuyor: İşçilerin yalnızca yüzde 10 civarı toplu iş sözleşmesi kapsamında (Turkish Minute). İki Termometre yazımızda enflasyonun bir bölüşüm aracı olarak nasıl işlediğini, sanayi krizi üzerine son yazımızda ise fabrika kapanmalarını tartışmıştık. Türkiye'de emeğin payını eriten mekanizma ağırlıkla yapay zeka değil; enflasyon, vergi ve örgütsüzlük. Ama yapay zeka bu tabloya eklendiğinde, zaten zayıf olan pazarlık gücü daha da aşınacak.


Tarihsel Bağlam: Makine Her Seferinde Kimin İçin Çalıştı?

Emeğin payının düşüşünü yalnızca bugünün verileriyle anlamaya çalışırsak, onu bir "teknoloji şoku" gibi görürüz. Oysa makine ile bölüşüm arasındaki ilişkinin iki yüz yıllık bir tarihi var ve bu tarih bize net bir şey öğretiyor: Teknoloji bölüşümü belirlemez; teknolojinin kimin elinde olduğu belirler.

Ricardo'nun itirafı ve Luddite'lar (1811–1821)

Klasik iktisadın en büyük adlarından David Ricardo, Ekonomi Politiğin ve Vergilendirmenin İlkeleri adlı eserinin 1821 tarihli üçüncü baskısına "Makineler Üzerine" başlıklı yeni bir bölüm ekledi. Bu bölümde, daha önce makinelerin herkese yarayacağını düşündüğünü, ama artık makineleşmenin işçi sınıfının çıkarlarına zarar verebileceğine ikna olduğunu açıkça yazdı. Burjuva iktisadının kurucularından birinin bu itirafı, aynı yıllarda İngiltere'de dokuma makinelerini kıran Luddite hareketinin (1811–1816) tepkisinin "cahillik" değil, gerçek bir çıkar çatışmasının ifadesi olduğunu gösteriyordu.

Luddite'lar makineye değil, makinenin kendilerine karşı kullanılmasına karşıydı. Sorun, onların tarihsel olarak yanlış hedefi seçmeleriydi: Makineyi kırmak, makinenin sahipliğini değiştirmez.

"Engels'in duraklaması" (1800–1840)

İktisat tarihçisi Robert Allen, 2009'da yayımladığı bir çalışmada, Sanayi Devrimi'nin ilk on yıllarında işçi başına çıktı hızla artarken gerçek ücretlerin onlarca yıl boyunca neredeyse yerinde saydığını gösterdi. Bu döneme, Engels'in 1845'te yazdığı İngiltere'de Emekçi Sınıfın Durumu'ndaki gözlemlere atıfla "Engels'in duraklaması" adını verdi. Üretkenlik artıyor, kar payı şişiyor, işçiler fabrika kentlerinin sefaletinde yaşıyordu.

Ücretler ancak 1840'lardan sonra yükselmeye başladı. Neden? Çartist hareket, sendikaların yasallaşma mücadelesi, on saatlik iş günü yasası, işçi sınıfının siyasal bir güç olarak sahneye çıkışı. Yani ücretleri artıran makine değil, örgüt oldu. Bugün yaşadığımızın bir "yapay zeka Engels duraklaması" olup olmadığı sorusu boşuna sorulmuyor.

Marx: Üretkenlik, göreli artı-değerin aracıdır

Marx, Kapital'in birinci cildinde (özellikle "Makineler ve Büyük Sanayi" bölümünde) bu meseleyi kavramsal olarak çözdü. Mantık şöyle:

  • İşçinin bir iş gününde ürettiği değer ikiye ayrılır: Kendi emek gücünün değerini (ücreti) karşıladığı gerekli emek zamanı ve sermayeye karşılıksız bıraktığı artı emek zamanı.
  • Sermaye artı-değeri iki yolla büyütür: İş gününü uzatarak (mutlak artı-değer) ya da gerekli emek zamanını kısaltarak (göreli artı-değer).
  • Üretkenlik artışı, işçinin tükettiği malları ucuzlattığı ölçüde gerekli emek zamanını kısaltır. İş günü aynı kalsa bile artı emek zamanı büyür.

Buradan çıkan sonuç şu: Kapitalizmde üretkenlik artışının doğal eğilimi emeğin payını artırmak değil, azaltmaktır. Emeğin payının sabit kalması ya da artması için, işçi sınıfının üretkenlik artışının bir bölümünü mücadeleyle geri alması gerekir.

"Emeğin payı" dediğimiz istatistik, kabaca Marx'ın değişen sermaye (v) ile yeni yaratılan değer (v + s) arasındaki orana denk düşer. Emeğin payının düşmesi, artı-değer oranının (s/v) yani sömürü oranının yükselmesi demektir. BLS'nin "birim emek maliyeti düştü" dediği yerde, Marx "sömürü oranı arttı" derdi.

Kaldor'un "sabit pay"ı ve altın çağ (1945–1975)

1961'de İngiliz iktisatçı Nicholas Kaldor, kapitalist büyümenin "stilize olguları" arasında emeğin payının uzun vadede sabit kaldığını saydı. Ana akım iktisat onlarca yıl bunu bir doğa yasası gibi öğretti. Haver Analytics'teki bir yazar, Solow büyüme muhasebesini öğrenirken emek payının sabitliğinin kabul edilmiş bir "stilize olgu" olduğunu hatırlatıyor (Haver Analytics).

Ama bu "sabitlik" bir doğa yasası değil, belirli bir sınıflar arası güç dengesinin ürünüydü. Savaş sonrası dönemin ayırt edici özellikleri:

  • Batı'da güçlü sendikalar ve toplu sözleşme düzeni,
  • Sosyalist blokun varlığı ve onun yarattığı "Ekim korkusu" (Ekim Devrimi yazımızda ayrıntılı anlattığımız ödünler),
  • Fordist üretimde işçinin aynı zamanda kitlesel tüketici olarak gerekli görülmesi,
  • Sermaye hareketlerinin sınırlandığı Bretton Woods düzeni.

EPI'nin verileri de bunu doğruluyor: Enflasyondan arındırılmış ücret ve üretkenlik İkinci Dünya Savaşı'nın sonundan 1970'lere kadar birlikte büyüdü; 1979'dan beri üretkenlik ücretin önünde (EPI). EPI'nin özlü cümlesi: "Sendikalar en güçlü olduklarında ücret üretkenlikle birlikte yükseldi."

Neoliberal karşı devrim (1979–bugün)

1979 bir kırılma noktası: Volcker şoku, 1981'de Reagan'ın grevdeki on bir binden fazla hava trafik kontrolörünü işten atması, Thatcher'ın madencilere karşı savaşı. Türkiye'de aynı dönemin adı 24 Ocak kararları ve 12 Eylül. DİSK-AR'ın da vurguladığı gibi, asgari ücretin milli gelire oranındaki erime 12 Eylül darbesi ve ardından gelen neoliberal politikalarla başladı (sol.org.tr).

Bu dönemde emeğin payını düşüren mekanizmalar birbirini besledi: Üretimin düşük ücretli ülkelere kaydırılması, sendikasızlaştırma, taşeronlaşma ve güvencesizlik, finansallaşma, sosyalist blokun çözülmesiyle küresel yedek iş gücü ordusunun ikiye katlanması. Ve elbette bilgisayarlaşma ile otomasyon.

Yapay zeka, bu kırk yıllık eğilimin üzerine geliyor. Daco'nun da belirttiği gibi, bugünkü ayrışmayı açıklayan üretkenlik kazanımları büyük ölçüde yapay zeka patlamasından önceye dayanıyor; on yıllık otomasyon, pandemi sonrası işe alımdaki geri çekilme ve sermaye harcamaları bunun kaynağı (Shopifreaks). Fortune'un başlığı bu yüzden çok yerinde: İşçilerin payı "yapay zeka patlaması daha başlamadan" rekor düşükte.

Dönemler tablosu
DönemTeknolojiGüç dengesiEmeğin payına etki
1800–1840Buhar, dokuma makinesiÖrgütsüz işçi, yasaklı sendikaÜretkenlik artar, ücret durur ("Engels'in duraklaması")
1840–1914Demiryolu, elektrik, çelikSendikalar ve işçi partileri yükselirÜcretler yavaş yavaş artar
1945–1975Fordist montaj hattıGüçlü sendikalar, sosyalist blok, "Ekim korkusu"Emeğin payı yüksek ve görece sabit (ABD'de %60–65)
1979–2022Bilgisayar, internet, küresel tedarik zinciriSendikasızlaştırma, finansallaşma, darbelerÜretkenlik ile ücret arasındaki makas açılır
2022–…Üretken yapay zeka, ajanlarTekelleşmiş platformlar, parçalanmış işçi sınıfıEmeğin payı rekor düşükte; Fed bile uyarıyor

Tablonun dersi açık: Aynı teknoloji, farklı güç dengelerinde farklı bölüşüm sonuçları verir.


Sınıfsal Analiz: Paradoksun Arkasındaki Mekanizma

"Sermaye yanlı yenilik" Marksist dille ne demek?

Barr'ın kullandığı "sermaye yanlı yenilik" kavramı, ana akım iktisadın kendi diliyle eski bir gerçeği yeniden keşfetmesidir. Haver Analytics'teki yazarın açıklaması bunun teknik iskeletini veriyor: Yapay zeka ajanları ile bazı işçiler arasında ikame esnekliği yüksek olduğu için, yapay zeka ajanlarının göreli maliyetindeki hızlı düşüş sermaye/emek oranını sermayenin göreli maliyetindeki düşüşten daha fazla artırır; sonuçta sermayenin gelirden aldığı pay yükselir, emeğinki düşer (Haver Analytics).

Marx bunu "sermayenin organik bileşiminin yükselmesi" olarak adlandırır: Üretimde canlı emeğin (değişen sermaye) yerini giderek ölü emek (sabit sermaye: makine, model, veri merkezi, çip) alır. Fark şu: Önceki dalgalarda ikame ağırlıkla kol emeği alanındaydı. Bugün ilk kez zihinsel emek, yani analiz, yazma, çeviri, kodlama, müşteri hizmetleri, tasarım, kitlesel ölçekte ikame ediliyor. Zihinsel Taylorizm dediğimiz şey tam olarak bu: Taylor'un kol emeğini parçalara bölüp ölçüp makineleştirmesinin zihin emeğine uygulanması.

Ölü emek kimin emeği?

Burada Marksist analizin en can alıcı noktasına geliyoruz. Bir yapay zeka modeli nedir? Milyarlarca insanın yazdığı metinlerin, çizdiği resimlerin, yazdığı kodların, verdiği yanıtların, düzelttiği etiketlerin damıtılmış halidir. Kenya'daki etiketleme işçisinden Türkiye'deki açık kaynak geliştiricisine, Vikipedi gönüllüsünden forumda soru yanıtlayan mühendise kadar insanlığın ortak bilgisinin, Marx'ın Grundrisse'deki "Makineler Üzerine Fragman"da "genel zeka" (general intellect) dediği şeyin sabit sermayeye dönüştürülmüş biçimidir.

Marx o fragmanda, büyük sanayinin gelişmesiyle zenginlik üretiminin giderek doğrudan emek zamanına değil, bilimin ve toplumsal bilginin üretime uygulanmasına bağlı hale geleceğini yazar. Bu, kapitalizm için derin bir çelişkidir: Zenginlik giderek toplumsal bilgiden doğarken, hala bireysel emek zamanıyla ölçülmeye ve özel mülkiyet altında toplanmaya çalışılır.

Yapay zeka bu çelişkinin en çıplak halidir. Üretkenlik artışı toplumsal bir birikimden doğuyor; ama getirisi bir avuç şirketin hissedarına akıyor. Genel Zekanın Gaspı ve distilasyon yazılarımızda bunu "dijital çitleme" olarak adlandırmıştık: Ortak bilginin çitlenip özel mülke dönüştürülmesi. Emeğin payının düşmesi, bu çitlemenin bölüşüm tablosuna yansımasıdır.

Tekel: Rekabetin değil, yoğunlaşmanın ekonomisi

Barr'ın "eşi görülmemiş üstünlük" uyarısı, aslında Lenin'in yüz yıl önce Emperyalizm'de çözümlediği tekelci kapitalizmin bugünkü halinin resmi tanınmasıdır. Öncü modeller eğitmek için gereken hesaplama gücü, veri, enerji ve sermaye öyle bir ölçeğe ulaştı ki, bu yarışa yalnızca birkaç şirket ve devlet katılabiliyor.

Tekelin emeğin payına etkisi iki kanaldan işler:

  1. Fiyat üstü kar (markup): Rekabetten korunan şirketler fiyatları maliyetin çok üzerinde tutabilir. Bu fazladan kar, milli gelirde sermayenin payını şişirir.
  2. Alım tekeli (monopsoni): Bir sektörde ya da bölgede az sayıda işveren kaldığında, işçilerin pazarlık gücü düşer, ücretler bastırılır.

Yapay zeka ikisini birden güçlendiriyor. Bir yandan yapay zeka sahibi büyük şirketler sektörlerinde pay kazanırken, öte yandan yapay zeka "işçi yerine geçebilecek bir alternatif" olarak her işçinin pazarlık masasına oturuyor. Artık patronun elinde yalnızca işsizlik tehdidi değil, "bu işi model de yapar" tehdidi var. Döngüdeki İnsan ve Kodun Yüzde Kırkı yazılarımızda bu tehdidin yazılım işçileri üzerindeki etkisini tartışmıştık.

Yedek sanayi ordusu: Yeni katmanlar

Marx'a göre kapitalizm, ücretleri baskı altında tutmak için sürekli bir işsizler ve yarı-işsizler ordusu üretir: yedek sanayi ordusu. Makineleşme bu ordunun temel besleme kaynağıdır.

Barr'ın ve ILO'nun dikkat çektiği şey, bu ordunun yeni bir katmanla beslenmeye başlamasıdır: genç, eğitimli, beyaz yakalı işçiler. Barr Şubat'ta ADP bordro verilerine dayanan bir çalışmayı aktararak, yazılım geliştiricileri ve müşteri hizmetleri temsilcileri gibi yapay zekaya yüksek düzeyde maruz kalan mesleklerde kariyerinin başındaki işçilerin istihdamının diğerlerine göre düştüğünü söylemiş, zayıf bir iş gücü piyasasına girmenin kazançlar üzerinde kalıcı olumsuz etkileri olduğunu ekleyerek "bu işçiler için kısa vadenin uzun vadeli sonuçları olabilir" demişti (HR Executive).

Bu, Türkiye için özellikle önemli. İşsizlik dosyamızda gösterdiğimiz gibi, geniş tanımlı işsizlik ve genç işsizliği zaten çok yüksek. Üniversiteden mezun olup "giriş seviyesi" pozisyon arayan gençlerin önündeki merdivenin ilk basamağı yapay zekayla çekilirse, Türkiye'nin yedek iş gücü ordusu diplomalı gençlerle daha da kalabalıklaşacak.

Talep çelişkisi: Sistemin kendi sınırı

Emeğin payının düşmesi kapitalizm için de bir sorundur ve bu, Barr'ın kaygısının asıl kaynağıdır. İşçiler toplam tüketimin büyük kısmını yapar. Ücretler üretkenliğin gerisinde kaldıkça, üretilen malları satın alacak etkin talep daralır. Bir analiz bunu açıkça yazıyor: Yapay zeka yatırımı teşvik ederek doğal faiz oranını yükseltebilir, ama emeğin payının aynı anda aşınması tüketici talebini zayıflatıp büyümeyi dengeleyebilir (Pulse/Advisor Perspectives).

Marx bunu "aşırı üretim krizi" olarak çözümler: Sermaye üretimi sınırsızca genişletmeye çalışırken, işçinin tüketim gücünü sınırlı tutar. Bu çelişki borçla, finansal balonlarla, varlık fiyatlarıyla bir süre ertelenebilir. ABD'de hisse senedi servetinin harcanabilir gelirin katlarına yaklaştığı bir ekonomide, varlık performansı özellikle yüksek gelirli hanelerde tüketimin temel belirleyicisi haline gelmiştir (Fair Observer). Yani tüketim giderek ücretten değil, hisse portföyünden besleniyor. Bu, ekonominin geleceğini yapay zeka hisselerinin değerine bağlamak demek ve YZ balonu tartışmasının bölüşümle neden bu kadar iç içe olduğunu açıklıyor.

İşçi aristokrasisi ve hisse ile ödenen ücret

Bir ayrıntı daha: Yapay zeka sektöründe yüksek vasıflı mühendisler ve uzmanlar çoğu zaman hisse temelli ücret alır; bu da gelirlerini sermayenin performansına bağlar (Fair Observer). Bu, Lenin'in "işçi aristokrasisi" kavramının çağdaş bir biçimidir. Teknoloji şirketlerinin üst katmanındaki emekçiler, sermayenin kazancından pay aldıkları ölçüde, sınıflarının geri kalanından kopma eğilimi gösterir. Sınırın Ötesi yazımızda bu katmanı "zihinsel proletarya" ile "işçi aristokrasisi" arasında salınan bir kesim olarak tarif etmiştik. Bu katmanı sınıfın geri kalanına bağlamak, bilişim emeği örgütlenmesinin en önemli görevlerinden biridir.


Tartışmalı Noktalar: Dürüst Olalım

Sınıfsal analiz, verinin karmaşıklığını saklamak değil, onu doğru okumaktır. Bu yüzden itirazları da koyalım.

İtiraz 1: Düşüşün nedeni yapay zeka değil. Doğru, en azından şimdilik. Daco ve başkaları, bugünkü düşüşün kaynağının yapay zeka öncesine dayandığını söylüyor. Morgan Stanley iktisatçıları da son üretkenlik sıçramasının yapay zekaya ya da otomasyona bağlanmasının "açık bir soru" olduğunu belirtiyor (Fortune). Bizim tezimiz de zaten bu: Yapay zeka eğilimi yaratmıyor, onu devralıp hızlandırma potansiyeli taşıyor. Sorun teknolojide değil, teknolojinin içine yerleştiği mülkiyet ilişkisinde.

İtiraz 2: Doğru ölçülürse düşüş yok. Haver Analytics'teki yazar, üretim ve ithalat vergileri paydadan çıkarıldığında, ChatGPT'nin çıkışından üç buçuk yıl sonra bile emeğin payında bir düşüş görülmediğini savunuyor (Haver Analytics). Bu, ciddiye alınması gereken bir yöntem itirazı. Ama iki şeyi değiştirmiyor: Birincisi, 1979'dan beri süren uzun vadeli kopuş her ölçümde görülüyor. İkincisi, aynı yazar da yapay zeka ajanlarının yaygınlaşmasının emeğin payında bir düşüşle kendini göstereceğini öngörüyor; tartışma "olacak mı" değil, "başladı mı" üzerine.

İtiraz 3: Üretkenlik ile ücret son dönemde yeniden yakınlaştı. Bazı çalışmalar, 2023–2026 döneminde üretkenlik ile gerçek ücret arasındaki yıllık farkın daraldığını gösteriyor (GE Review). Bu, pandemi sonrası sıkı iş gücü piyasasının ve 2023 grev dalgasının (UAW, SAG-AFTRA, Kaiser) etkisidir. Tam da bizim söylediğimizi doğruluyor: İşçiler örgütlü ve pazarlık gücü yüksek olduğunda pay geri alınabiliyor.

İtiraz 4: Yapay zeka ucuzlarsa herkes kazanır. Barr da bu ihtimali anıyor: Rekabet yapay zekayı ucuzlatıp yaygınlaştırabilir, birçok işletme ihtiyacını daha küçük dil modelleriyle karşılayabilir (Stocktwits). Ucuz mallar işçinin tüketim sepetini ucuzlatabilir. Ama Marx'ın göreli artı-değer çözümlemesi tam olarak bunu anlatır: Tüketim mallarının ucuzlaması, sermayenin işçiye daha az ödemesinin koşuludur. Ucuz yapay zeka, tek başına emeğin payını artırmaz; küçük sermayenin büyük sermayeyle rekabetini kolaylaştırabilir, o kadar.


Fed Ne Diyor, Sınıf Ne Görüyor?

Fed'in çerçevesi (Barr)Sınıfsal okuma
Yapay zeka "sermaye yanlı yenilik" olabilirSermayenin organik bileşimi yükseliyor; canlı emek ölü emekle ikame ediliyor
Sorun "kısa vadeli sarsıntı"Sorun yapısal: 1979'dan beri süren bölüşüm kopuşunun hızlanması
Öncü şirketlerin üstünlüğü "eşi görülmemiş" olabilirTekelci kapitalizm; genel zekanın özel mülke çitlenmesi
Çözüm: İş yaratma, eğitim, işçileri yeni işlerle buluşturmaEğitim pazarlık gücü yaratmaz; örgüt yaratır
Çözüm: Rekabet, küçük modeller, geniş erişimErişim mülkiyet değildir; kullanmak, sahip olmak değildir
Eşitsizlik "artabilir"Eşitsizlik zaten yapısal; en zengin %20 gelirin %52'sini alıyor
Fed yalnızca döngüsel sorunlara müdahale edebilirFed 1979'da bölüşümü bilinçli olarak sermaye lehine değiştirdi
Toplum "hazırlanmalı"Hangi toplum? İşçi sınıfı kendi gündemiyle hazırlanmalı

Barr'ın önerilerinde göze çarpan şey, mülkiyet sorusunun hiç sorulmaması. Eğitim, iş eşleştirme, rekabet politikası: Bunların hepsi işçinin kendini piyasaya daha iyi uyarlamasını ya da piyasanın daha "adil" işlemesini öngörür. Kimse yapay zekanın kimin malı olması gerektiğini sormaz. Halbuki emeğin payı tam da bu sorunun yanıtına bağlıdır.

Barr'ın kendisi bile Şubat'ta Fed'in yalnızca döngüsel, yapısal olmayan istihdam değişimlerine müdahale edebileceğini kabul etmişti (American Banker). Yani merkez bankası sorunu görüyor, ama çözümün kendi araç kutusunda olmadığını da biliyor. Çözüm siyasal ve sınıfsal.


Üç Soru: Kimin Elinde, Kimin Denetiminde, Kimin Yararına?

Bilgi Müşterekleri olarak her teknolojiye sorduğumuz üç soruyu yapay zeka ve bölüşüm meselesine uygulayalım.

Kimin elinde? Öncü modeller, onları eğiten veri merkezleri, çipler ve enerji altyapısı bir avuç ABD ve Çin şirketinin elinde. Bu şirketlerin hisseleri de ağırlıkla en zengin hanelerin ve büyük fonların elinde. Modelin hammaddesi olan bilgi ise insanlığın ortak birikimi. Üretim aracı toplumsal, mülkiyeti özel.

Kimin denetiminde? Yapay zekanın nerede, nasıl, hangi işçinin yerine kullanılacağına işçiler değil, yöneticiler ve hissedarlar karar veriyor. İşyerinde yapay zeka kullanımı toplu sözleşmelerin konusu değil, yönetim hakkının parçası sayılıyor. Boynumuzdaki Kart yazımızda gösterdiğimiz gibi, algoritmik yönetim ve gözetim de aynı denetim aygıtının parçası.

Kimin yararına? Rakamlar ortada: Üretkenlik %3,6 artarken birim emek maliyeti düşüyor, kar marjları rekor kırıyor, emeğin payı tarihi dipte. Bugünkü düzende yapay zekanın üretkenlik getirisi hissedarların yararına. Ücretlere yansıyan pay, ancak işçilerin zorla geri alabildiği kadar.


Türkiye İçin Özel Bir Not

Türkiye'de emeğin payını düşüren mekanizmaların başında yapay zeka gelmiyor. Burada bölüşüm, enflasyon, vergi sistemi, asgari ücretin genel ücrete dönüşmesi, sendikasızlaştırma ve taşeronlaşma yoluyla çok daha kaba biçimde sermaye lehine değiştiriliyor. DİSK-AR'ın raporunun sonuç cümlesi bu mekanizmayı iyi özetliyor: Enflasyon, işçilerden alıp zenginlere kaynak aktaran "bir emme basma tulumbadır" (Evrensel).

Ama yapay zeka Türkiye'yi iki yoldan etkileyecek:

  1. Çevre ülke olarak: Türkiye yapay zeka teknolojisinin üreticisi değil, kullanıcısı. Bu, yapay zekadan doğacak tekel rantının yurt dışındaki şirketlere akması, Türkiye'deki şirketlerin ise maliyet düşürmek için işçi çıkarması demek. Hem değer dışarı akıyor hem işsizlik içeride kalıyor.
  2. Hizmet ve beyaz yaka sektörlerinde: Çağrı merkezleri, bankacılık, muhasebe, çeviri, yazılım taşeronluğu, içerik üretimi gibi alanlar Türkiye'de geniş bir beyaz yakalı işçi kitlesini istihdam ediyor ve bu kitle büyük ölçüde örgütsüz. Yapay zeka ikamesinin ilk vuracağı yer burası olacak.

Türkiye'de sendikalaşma oranının düşüklüğü ve toplu sözleşme kapsamının yüzde 10 civarında kalması, yapay zeka dalgası karşısında işçi sınıfının savunmasız olduğu anlamına geliyor. Bu tablo değişmeden, yapay zekanın getireceği üretkenlik artışının işçiye yansıması beklenemez.


Ne Yapmalı? Somut Görevler

Emeğin payı bir doğa yasası değil, bir mücadele sonucudur. O halde soru "yapay zeka ne yapacak" değil, "biz ne yapacağız"dır.

Sendikal düzlemde
  • Yapay zekayı toplu sözleşme masasına taşımak. İşyerinde yapay zeka kullanımı, ikame kararları, iş yükü değişimi ve gözetim, yönetim hakkı değil, pazarlık konusu olmalı. Hollywood senaristlerinin (WGA) 2023 grevinde kazandığı yapay zeka maddeleri bunun mümkün olduğunu gösterdi.
  • Üretkenlik payı talebi. Ücret artışı talebi yalnızca enflasyona değil, üretkenlik artışına da bağlanmalı. "Enflasyon + üretkenlik" formülü, sendikal hareketin unuttuğu eski bir taleptir.
  • İş saatlerinin kısaltılması. Üretkenlik artışının en doğrudan toplumsallaştırılma biçimi, aynı ücretle daha az çalışmaktır. Haftalık 32 saat talebi, yapay zeka çağının sekiz saatlik iş günü talebidir.
  • Beyaz yakalıları örgütlemek. Bilişim, finans, çağrı merkezi, medya ve tasarım emekçilerini örgütlemek, yapay zeka ikamesine karşı ilk savunma hattıdır. Bilişim Emekçisinin El Kılavuzu bunun için hazırlandı.
Siyasal düzlemde
  • Yapay zeka rantının vergilendirilmesi. Tekelci yapay zeka şirketlerinin fazladan karı, kamusal yarara aktarılmalı.
  • Kamusal yapay zeka altyapısı. Hesaplama gücü, veri ve modeller kamu ve toplum denetiminde olmalı. Bu, bir avuç şirketin tekelini kırmanın tek gerçekçi yoludur.
  • Veri ve bilgi müşterekleri. Modellerin hammaddesi olan toplumsal bilginin çitlenmesine karşı, açık veri, açık model ve kooperatif yapılar savunulmalı. Ortak bilgiden üretilen değer, ortak kalmalı. Özgür Yazılım Derneği'nin (ÖYD) Odak 2026 konferansının teması bunu iyi özetliyor: "Halkın Verisi, Halkın Modeli."
  • Asgari ücretin milli gelire bağlanması. DİSK'in önerdiği gibi asgari ücret en az kişi başı milli gelirin %60'ı olmalı (BirGün).
Düşünsel düzlemde
  • "Teknoloji kaderi" söylemine karşı çıkmak. "Yapay zeka geliyor, uyum sağlayın" söylemi, bölüşümü bir doğa olayı gibi sunar. Bölüşüm bir sınıf ilişkisidir ve değiştirilebilir.
  • Verilere sahip çıkmak. Emeğin payı, birim emek maliyeti, üretkenlik-ücret makası gibi göstergeleri sendikal ve siyasal dile çevirmek. DİSK-AR'ın raporları bu açıdan çok değerli; yaygınlaştırılmalı.
  • Ortak bilgiyi ortak mülkiyetle buluşturmak. Kapitalizmi Biz Gömeceğiz yazımızda söylediğimiz gibi: Ortak ürün, ortak mülk olmadan ortak olmaz.

Sevgili Genç Yoldaşlar

Bir merkez bankacısı kalkıp "kazancın sermayeye gideceğinden, emeğin payının düşeceğinden, eşitsizliğin artacağından" söz ediyorsa, bunu iki şekilde okuyabiliriz.

Birincisi, egemen sınıfın kendi içinde bir kaygı var. Yapay zeka yatırımlarına akan trilyonlarca dolar, işçilerin ücretinden ve geleceğinden kesilerek geri kazanılmaya çalışılıyor; bunun bir noktada toplumsal bir patlamaya yol açabileceğinden korkuyorlar. ABD ara seçimlerinde veri merkezlerine karşı yükselen tepki bu korkunun ilk işareti.

İkincisi, ve daha önemlisi: Bu itiraf, iki yüz yıldır söylediğimiz şeyin doğrulanmasıdır. Makine kendi başına işçiyi kurtarmaz. Buhar makinesi kurtarmadı, montaj hattı kurtarmadı, bilgisayar kurtarmadı, yapay zeka da kurtarmayacak. Ama makine işçiyi köleleştirmek zorunda da değil. Makinenin kimin elinde olduğu, kimin denetiminde çalıştığı ve kimin yararına kullanıldığı, sınıflar arasındaki güç dengesine bağlıdır.

1840'larda İngiliz işçileri ücretlerini örgütlenerek yükseltti. 1945'ten sonra Batılı işçiler üretkenlikten pay almayı sendikalarıyla ve sosyalizm korkusunun yarattığı basınçla kazandı. 1989 Bahar Eylemleri'nde Türkiye işçi sınıfı 12 Eylül'ün dondurduğu ücretleri meydanlarda çözdü. Her seferinde pay, masaya oturabilecek kadar güçlü olanlara gitti.

Bugün yapay zeka insanlığın ortak bilgisinden doğuyor. Bu, tarihte ilk kez bu kadar açık biçimde görülen bir gerçeği önümüze koyuyor: Zenginliğin kaynağı toplumsaldır. O halde zenginliğin bölüşümü de toplumsal olmalıdır.

Emeğin payı küçülüyor, çünkü pastayı kesen bıçak hala onların elinde. Bıçağı almak için önce masaya oturabilmek gerekiyor. Masaya oturabilmenin tek yolu da örgütlü olmak.

Makine yeni, zincir eski. Ama zincirin halkalarını tanıyan, onları birlikte kırmanın yolunu da bulur.

Daha güzel günler için, hep birlikte.


Kaynaklar

Fed ve resmi veriler
Barr'ın 12 Kasım konuşması üzerine haberler
Analizler
ILO
Türkiye
Klasik metinler
  • David Ricardo, Ekonomi Politiğin ve Vergilendirmenin İlkeleri, 3. baskı (1821), "Makineler Üzerine" bölümü.
  • Friedrich Engels, İngiltere'de Emekçi Sınıfın Durumu (1845).
  • Karl Marx, Grundrisse (1857–58), "Makineler Üzerine Fragman".
  • Karl Marx, Kapital, Cilt I (1867), Dördüncü Kısım: "Göreli Artı-Değerin Üretimi", 15. Bölüm "Makineler ve Büyük Sanayi"; 25. Bölüm "Kapitalist Birikimin Genel Yasası".
  • V. İ. Lenin, Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması (1916).
  • Robert C. Allen, "Engels' Pause: Technical Change, Capital Accumulation, and Inequality in the British Industrial Revolution", Explorations in Economic History, 2009.
  • Nicholas Kaldor, "Capital Accumulation and Economic Growth" (1961).
Bilgi Müşterekleri'nden ilgili yazılar

Bu yazı CC BY-SA 4.0 lisansıyla yayımlanmıştır. Canlı belgedir; yeni veriler geldikçe güncellenecektir. BLS'nin üçüncü çeyrek için revize verileri 8 Aralık 2026'da açıklanacak.

İlgili Başlıklar

Haber Bülteni Aboneliği