Strazburg Konuştu, Silivri Susuyor: AİHM'nin Can Atalay Kararı
Bir Seçilmişin Tutsaklığı, İki Yüksek Mahkemenin Kavgası ve Hukukun Sınıfsal Sınırları Üzerine Teknik Bir Okuma

17 Kasım 2026'da öğle saatlerinde TİP Genel Başkanı Erkan Baş'ın X paylaşımı haberi duyurdu: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Hatay'ın seçilmiş milletvekili Can Atalay hakkındaki kararını açıkladı. Baş'ın özetiyle mahkeme, Atalay'ın seçildikten sonra cezaevinde tutulmasını hukuka aykırı buldu, Meclise alınmamasının hem onun hem de onu seçen halkın iradesini çiğnediğini söyledi, tutukluluğun onu susturmaya ve çoğulculuğu bastırmaya yönelik olduğuna hükmetti ve derhal serbest bırakılmasını istedi.
Bu yazıda kararı haber başlıklarının ötesine taşıyıp tam metni üzerinden okuyacağız: Hangi madde neden ihlal edildi, oylar nasıl dağıldı, Türkiye'nin önünde hangi takvim var ve en önemlisi, üç buçuk yıldır süren bu hukuk krizinin sınıfsal anlamı ne? AİHM incelemesini seçildikten sonraki tutulma ve AYM kararlarının uygulanmamasıyla sınırladı; Gezi yargılamasının esasını bu başvuruda incelemedi. Yazıyı, Can Atalay üzerine daha önce yazdıklarımızın (Bir Hukuk Rejiminin Tasfiyesi ve Halkın Aydın'ı, Meclis Açılıyor, Ama Neye Yarıyor?, Çerçeve Yasa açıklaması üzerine) üzerine kuruyoruz.
Önce Özet: On Tezde Karar
- Karar: Şerafettin Can Atalay / Türkiye, başvuru no. 11503/24, AİHM İkinci Daire (7 yargıç), 29 Eylül 2026'da müzakere edildi, 17 Kasım 2026'da açıklandı.
- Dört ihlal: Özgürlük hakkı (md. 5/1), tutukluluğun yargısal denetimi (md. 5/4), serbest seçim hakkı (1 No.lu Protokol md. 3) ve hakların gizli amaçla kısıtlanması yasağı (md. 18).
- Oylar: 5/4 ihlali oy birliğiyle; diğer üç ihlal ve tahliye talimatı 6'ya karşı 1 oyla. Karşı oy, Türkiye adına seçilmiş yargıç Saadet Yüksel'in.
- Talimat (md. 46): Türkiye Atalay'ın tutukluluğuna son verip onu derhal serbest bırakmalı, Meclisteki sandalyesine oturmasını ve görevini yapmasını sağlamalı. Ayrıca AYM kararlarının tam uygulanmasını güvenceye alacak genel tedbirleri almalı.
- Tazminat: 32.500 euro manevi tazminat.
- En ağır tespit, 18. madde: Mahkeme, tutukluluğun "Atalay'ı susturma ve çoğulculuğu boğma" gibi gizli bir amaç taşıdığını ve insan hakları savunucuları üzerinde caydırıcı etki yarattığını söyledi. Bu, AİHM'nin bir devlete söyleyebileceği en ağır sözlerden biridir.
- Kanıt zinciri: Mahkeme bu sonuca, Yargıtay 3. Ceza Dairesinin AYM kararını ikinci kez uygulamamasının "emsalsiz" olmasına, AYM üyeleri hakkında suç duyurusuna, Cumhurbaşkanının ve Başdanışmanının açıklamalarına ve Kavala davasıyla bağlantıya dayanarak vardı.
- Karar henüz kesin değil: Bu bir Daire kararı. Türkiye üç ay içinde (17 Şubat 2027'ye kadar) Büyük Daireye gönderme talep edebilir.
- Kavala gerçeği: Aynı Gezi dosyasında AİHM 2019'dan beri "derhal tahliye" diyor; Büyük Daire Ağustos 2026'da bir kez daha söyledi; İstanbul 13. Ağır Ceza 13 Ekim 2026'da yine reddetti. Strazburg anahtar değildir, belgedir.
- Sınıfsal ders: Bu dava iki mahkemenin yetki kavgası değil; kamusal alanı rant karşısında savunan bir avukatın, seçmen iradesiyle birlikte rehin tutulmasıdır. Kararı uygulatacak güç Strazburg'da değil, burada, örgütlü toplumdadır.
Şimdi ayrıntıya geçelim.
Davanın Arka Planı: Gezi'den Hatay'a
Can Atalay, AİHM kararının kendi ifadesiyle bir avukat ve insan hakları savunucusudur. 2013 Gezi direnişinde Taksim Dayanışmasının bileşenlerindendi. Kararın 7. paragrafında iddianamenin Atalay'a yönelik "delilleri" sayılırken ilginç bir ayrıntı göze çarpar: delil diye gösterilenler arasında, kent planlarının iptali için açılan idari davalara ilişkin sosyal medya paylaşımları ve bu davalar hakkında gazetecilerle yapılan telefon görüşmeleri de vardır.
Bunun altını çizerek söyleyelim: Atalay'ın "suç" dosyasının bir parçası, hukuku kamusal alanı savunmak için kullanmasıdır. Taksim Yayalaştırma Projesi, Topçu Kışlası ve parkın yerine dikilmek istenen yapı, kentsel rantın kamusal alanı çitleme girişimiydi. Gezi, bir parkın, yani bir kent müştereğinin, sermaye birikimine açılmasına karşı bir itirazdı. Bu yüzden Gezi davasını "terör" davası olarak okumak, aslında müştereklerin savunusunu suç olarak kodlamaktır. Bu çerçeveyi Osman Kavala Kimdir ve Neden Hala İçeride? yazımızda ayrıntılı tartışmıştık.
Ardından süreç şöyle ilerledi:
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 19 Şubat 2019 | Gezi iddianamesi: Atalay dahil 16 kişi, "hükümeti cebren ortadan kaldırmaya teşebbüs" (TCK 312) |
| 25 Nisan 2022 | İstanbul 13. Ağır Ceza: Kavala'ya yardım (TCK 39) gerekçesiyle 18 yıl hapis ve tutuklama |
| 28 Aralık 2022 | İstinaf (BAM) itirazı reddediyor |
| 14 Mayıs 2023 | Atalay, TİP'ten Hatay milletvekili seçiliyor; dosya Yargıtayda |
| 13 Temmuz 2023 | Yargıtay 3. CD dokunulmazlık ve tahliye talebini reddediyor |
| 28 Eylül 2023 | Yargıtay mahkumiyeti onuyor |
| 25 Ekim 2023 | AYM (9'a karşı 5): özgürlük ve seçilme hakkı ihlali, tahliye ve yeniden yargılama talimatı |
| 8 Kasım 2023 | Yargıtay 3. CD AYM kararına uymuyor, AYM üyeleri hakkında suç duyurusu yapıyor |
| 21 Aralık 2023 | AYM (11'e karşı 3) ikinci ihlal kararı; bireysel başvuru hakkı ihlali oy birliğiyle |
| 3 Ocak 2024 | Yargıtay 3. CD ikinci kez uymuyor; kararı TBMM'ye gönderiyor |
| 30 Ocak 2024 | Yargıtay yazısı Genel Kurulda okunuyor, milletvekilliği "düşürülüyor" |
| 22 Şubat 2024 | AYM: düşürme işlemi hukuki dayanaktan yoksun, fiili bir durum (RG, 1 Ağustos 2024) |
| 16 Nisan 2024 | AİHM'ye başvuru (11503/24), öncelikli inceleme kararı |
| 27 Ağustos 2024 | AİHM başvuruyu Türkiye'ye bildiriyor; bildirim metni 16 Eylül'de yayımlanıyor |
| 1 Ekim 2026 | Atalay, Meclisin açılış gününde Silivri'den 24 saatlik açlık grevine başlıyor |
| 17 Kasım 2026 | AİHM kararı açıklanıyor |
2023 depreminin en ağır yıkımını yaşayan illerden biri olan Hatay, 17 Kasım 2026 itibarıyla üç buçuk yıldır seçtiği temsilcilerden birinden mahrum.
Teknik Çekirdek: Dokunulmazlık, Madde 14 ve Bir "Öngörülebilirlik" Sorunu
Davanın düğümü, Anayasa'nın 83. maddesinin ikinci fıkrasındadır. Bu fıkra milletvekili dokunulmazlığına iki istisna tanır: ağır cezayı gerektiren suçüstü hali ve "seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla Anayasanın 14. maddesindeki durumlar". 14. madde ise temel hakların kötüye kullanılması yasağıdır; devletin bütünlüğünü ve demokratik, laik cumhuriyeti ortadan kaldırmaya yönelik faaliyetlerden söz eder ama hangi suçların bu kapsama girdiğini saymaz.
Sorun burada başlar. Yasa koyucu bu listeyi hiç yapmadı. Peki listeyi kim belirleyecek?
AYM'nin yanıtı (Gergerlioğlu 2021, Leyla Güven 2022, Atalay 2023): 14. madde, yargıç yorumuyla öngörülebilir biçimde doldurulabilecek bir metin değildir. Yasa koyucu suç listesini belirlemedikçe bu istisna uygulanamaz. Uygulanamıyorsa seçilen kişi dokunulmazlıktan yararlanır; tutulmasının hukuki dayanağı kalmaz.
Yargıtay Ceza Genel Kurulunun yanıtı (26 Ekim 2022): Kararın 62. paragrafında aktarıldığı üzere, Yargıtayın en üst ceza kurulu, AYM'nin bu yorumunun Anayasa'nın 153. maddesi uyarınca bağlayıcı olduğunu ve izlenmesi gerektiğini kabul etmişti. Hatta 3. Ceza Dairesi de bu ilkeyi Nisan 2023'te bir kararında uygulamıştı.
3. Ceza Dairesinin dönüşü (Temmuz 2023): Yalnızca üç ay sonra, Atalay söz konusu olunca Daire kendi içtihadından ve Ceza Genel Kurulundan sapar. Yasa koyucunun listeyi "bilerek" mahkemelere bıraktığını, Terörle Mücadele Kanunu'nun 3. maddesindeki suçların (TCK 312 dahil) 14. madde kapsamında olduğunu söyler. Sonra AYM'yi "süper temyiz mahkemesi" gibi davranmakla, "yargısal aktivizmle" suçlar ve üyeleri hakkında suç duyurusunda bulunur.
AİHM'nin 5/1 ihlali gerekçesi tam bu noktaya oturur. Mahkemeye göre üç katmanlı bir hukuka aykırılık var:
- Mahkumiyet sonrası tutma, bağı kopunca hukuka aykırılaşır. Madde 5/1-a, "yetkili mahkemece verilen mahkumiyet kararı üzerine" tutmaya izin verir. Ama AYM bağlayıcı bir kararla ihlali tespit edip tahliyeyi emrettiği anda, mahkumiyet ile tutulma arasındaki hukuki bağ kopar. AİHM bunu daha önce gazeteciler Mehmet Hasan Altan ve Şahin Alpay davalarında da söylemişti: bir mahkemenin anayasa mahkemesinin kesin ve bağlayıcı kararını sorgulaması hukuk devleti ve hukuki güvenlik ilkelerine aykırıdır.
- Kanunun kalitesi. Yüksek mahkemelerin birbirini dışlayan yorumlarıyla uygulanan bir hüküm, "öngörülebilirlik" ölçütünü karşılamaz. Mahkeme burada, Yargıtay 4. Ceza Dairesinin karşı oy yazan üyesinin uyarısına açıkça atıf yapar.
- Yargıtayın kendi içindeki çelişki. 3. Ceza Dairesinin Ceza Genel Kurulundan sapması, öngörülemezliği daha da derinleştirir.
5/4 ihlali daha dar ama oy birliğiyle verildi: AYM yolu normalde etkili bir başvuru yoludur, ancak kararları uygulanmadığı için bu davada Atalay'a tahliyeyle sonuçlanabilecek bir denetim sağlamadı. AİHM bu tespiti "bu davanın özel koşullarıyla sınırlı" tuttu; yani AYM bireysel başvurusunun genel olarak etkisiz olduğunu söylemedi. Bu ayrım önemlidir: Strazburg, Türkiye'deki bireysel başvuru sistemini çöpe atmıyor, onun uygulanmasını talep ediyor.
1 No.lu Protokol md. 3 ihlali seçim hakkına dairdir. Mahkemeye göre Atalay'ın Meclise oturamaması ve sonunda üyeliğinin düşürülmesi hukuk devletiyle bağdaşmaz; bu yalnızca onun seçilme hakkını değil, halkın iradesinin serbestçe ifadesini de ihlal eder. AYM'nin, 30 Ocak 2024'teki "düşürme" işlemini hukuki değil fiili bir durum olarak nitelemesi de bu değerlendirmenin dayanaklarından biri.
En Ağır Söz: Madde 18 ve "Gizli Amaç"
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 18. maddesi, devletlerin hakları sınırlarken Sözleşme'nin öngördüğü amaçlar dışında bir amaç gütmesini yasaklar. AİHM bu maddeyi çok seyrek kullanır; çünkü bir devlete "sen bu insanı hukuk için değil, siyasi bir amaç için tutuyorsun" demek anlamına gelir. Türkiye bu listede maalesef "deneyimli" bir ülke: Kavala (2019 ve 2026), Demirtaş (2018/2020 ve 2025), Tuğluk (2025) davalarında aynı tespit yapıldı.
Mahkeme, kanıt standardı olarak "makul şüphenin ötesinde" ölçütünü kullanır ve bu kanıtı bağlamsal unsurların bütününden çıkarır. Atalay kararında bağlam zinciri şöyle kuruldu:
- Kişi: Atalay bir insan hakları savunucusu ve avukattır; Mahkeme bu role özel önem atfettiğini hatırlatır.
- Dava: Atalay, AİHM'nin 18. madde ihlali bulduğu Kavala ile aynı ceza davasında yargılandı; durumu "tek başına" değil, siyasi muhaliflerin, hak savunucularının ve gazetecilerin "açıkça abartılı suçlamalarla" tutulduğu bir arka plan içinde değerlendirilmeli.
- Emsalsizlik: AYM kararlarının alt derece mahkemelerce uygulanmadığı örnekler (Altan, Alpay, Berberoğlu) vardı; ama Berberoğlu davasında yerel mahkeme sonunda kararı uygulamıştı. Atalay'da ise Yargıtay, bireysel başvuru hakkı ihlali de tespit edilmişken ikinci kez direndi. Mahkeme bunu "emsalsiz" olarak niteledi.
- Suç duyurusu: AYM üyeleri hakkındaki suç duyurusu, hukuk düzeninin birliği konusunda tek başına ciddi bir soru işareti yaratıyordu.
- Yürütmenin sesi: Cumhurbaşkanının 10 Kasım 2023'teki Yargıtayı destekleyen sözleri, Başdanışmanın "milli yargı" vurgulu paylaşımları ve Ocak 2024'te "18 yıl hapis cezası almış bir teröristi kurtarmak için cezaevinden Meclise tünel kazmak" benzetmesi. Mahkeme açıklamaların tek başına yeterli kanıt olmadığını, ancak bütün bağlam içinde değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor. Cumhurbaşkanının tünel benzetmesi 3 Ocak 2024 tarihli ikinci direnme kararından sonra yapıldı; diğer açıklamalarla aynı tarihteymiş gibi okunmamalı. (10Haber)
- Uluslararası gözlemciler: Venedik Komisyonunun 2017 anayasa değişikliğine dair "son derece sorunlu" HSK değerlendirmesi ve Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiserlerinin 2020 ve 2024 raporları.
Sonuç cümlesi açıktır (§168): Atalay'ın dokunulmazlığı tanınmadan tutulmaya devam etmesi, onu susturma ve çoğulculuğu boğma amacı güdüyordu ve insan hakları savunucularının çalışmaları üzerinde caydırıcı etki yaratmaya elverişliydi. Mahkeme bu amacın, hak savunucularının çoğulcu demokrasideki yeri nedeniyle "özellikle ağır" olduğunu ekliyor.
Karşı Oy: Ne Diyor, Ne Demiyor?
Yargıç Saadet Yüksel'in kısmen karşı, kısmen katılan oyu, AİHM'nin yapısı gereği her davada o devlet adına seçilmiş bir yargıcın bulunmasının sonucudur. Yüksel 5/4 ihlaline katılıyor; yani AYM kararlarının uygulanmamasının Atalay'ı etkili denetimden yoksun bıraktığını o da kabul ediyor.
İtiraz ettiği nokta şu: ona göre 2021'e kadar iç hukukta 14. madde kapsamındaki suçların yargısal yorumla belirlenmesi tartışmasızdı. Sözleşme'nin 5/1 maddesi, istisnanın mutlaka kanunla sayılmasını şart koşmaz; içtihat da yeterli olabilir. Dolayısıyla çoğunluğun AYM'nin yorumunu benimsemesi, 5/1 ve seçim hakkı değerlendirmesini AYM kararlarının uygulanmaması meselesinin ötesine taşır.
Bu itirazın teknik bir ağırlığı olduğunu teslim etmek gerekir; ama şunu da görmek gerekir: Yüksel bile, bağlayıcı bir anayasa mahkemesi kararının uygulanmamasının bir hak ihlali olduğunu kabul ediyor. Yani tartışma "Atalay'ın hakkı ihlal edildi mi" değil, "hangi maddeler altında ve ne kadar" sorusudur.
Bundan Sonra Ne Olacak? Teknik Takvim
Karar metninin başındaki not şudur: karar, Sözleşme'nin 44/2 maddesinde öngörülen koşullarda kesinleşecektir. Bu, somut olarak üç olasılık demektir:
- Büyük Daireye gönderme talebi (md. 43): Taraflardan biri, karar tarihinden itibaren üç ay içinde, yani 17 Şubat 2027'ye kadar, davanın 17 yargıçlı Büyük Daireye gönderilmesini isteyebilir. Talebi beş yargıçlı bir kurul değerlendirir; kabul ederse dava yeniden görülür, reddederse Daire kararı o gün kesinleşir. Türkiye'nin geçmiş pratiğine bakıldığında (Demirtaş kararı için Ekim 2025'te benzer talep) bu yolun kullanılması güçlü bir olasılıktır. Bu yol, kararın kesinleşmesini aylarca geciktirebilir.
- Talepsiz kesinleşme: Üç ay dolar ve talep yapılmazsa karar kesinleşir.
- Erken kesinleşme: Taraflar Büyük Daireye gitmeyeceklerini beyan ederse karar o anda kesinleşir.
Kesinleşmenin ardından:
- Bakanlar Komitesi denetimi (md. 46/2): Kararın uygulanmasını Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, yani üye devletlerin hükümet temsilcileri izler. Türkiye bir eylem planı sunmak zorundadır.
- Tazminat: Kesinleşmeden itibaren üç ay içinde 32.500 euro ödenmelidir; gecikirse Avrupa Merkez Bankası marjinal kredi faizinin üç puan fazlası oranında faiz işler.
- İç hukukta yeniden yargılama: Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 311/1-f maddesi, ceza hükmünün Sözleşme'ye aykırı verilmesi ve hükmün bu aykırılığa dayanması gibi kanunda belirtilen koşullarda, AİHM kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde yargılamanın yenilenmesinin istenebileceğini düzenler. Her ihlal kararı otomatik olarak bu yolu açmaz; bu karar Gezi yargılamasının esasını incelemediğinden uygulanabilirlik ayrıca değerlendirilmelidir. Ancak bu davada AYM zaten iki kez yeniden yargılama talimatı verdi ve uygulanmadı; sorun hukuki araç eksikliği değil, uygulama iradesi.
- İhlal prosedürü (md. 46/4): Türkiye kararı uygulamazsa Bakanlar Komitesi, üçte iki çoğunlukla davayı yeniden AİHM'ye götürebilir. Bu yolun örnekleri arasında Azerbaycan (Ilgar Mammadov, 2019) ve Türkiye (Kavala, 2022) bulunuyor.
Bir de iç siyasi takvim var: Atalay'ın TBMM kütüğüne kaydı, Meclis Başkanlığının elindedir. Erkan Baş'ın Numan Kurtulmuş'a doğrudan seslenmesinin teknik anlamı budur: tahliye mahkemenin, kayıt ve yemin Meclisin işidir. AYM'nin 22 Şubat 2024 kararıyla düşürme işlemini fiili bir durum sayması, Meclis Başkanlığının kaydı yeniden yapabilmesi için hukuki zemin sunuyor.
Kavala Aynası: Karar Ne Kadar Güçlü?
Burada genç yoldaşlara dürüst olmamız gerekiyor. AİHM kararlarının kendisi "beyan niteliğindedir"; Strazburg'un polisi, cezaevi müdürü, icra memuru yoktur. Gezi davasının öteki yüzü bunu bütün açıklığıyla gösteriyor:
- 10 Aralık 2019: AİHM, Kavala'nın 5. ve 18. madde ihlaliyle tutulduğunu söyleyip derhal tahliye istedi.
- Şubat 2022: Bakanlar Komitesi, Türkiye hakkında ihlal prosedürü başlattı.
- 11 Temmuz 2022: Büyük Daire, Türkiye'nin kararı uygulamadığını tespit etti.
- 25 Ağustos 2026: Büyük Daire, ikinci başvuruda altı ayrı madde (3, 5, 6, 10, 11, 18) altında ihlal buldu ve tahliye istedi.
- 13 Ekim 2026: İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi, Kavala'nın tahliye ve yeniden yargılanma taleplerini oy birliğiyle reddetti; AİHM'nin ulusal mahkemelerin üstünde bir temyiz mercii olmadığını ve AYM başvurusunun sürdüğünü gerekçe gösterdi.
Bu tabloda Atalay kararının özgün bir ağırlığı var: Kavala dosyasında iktidar "AİHM yabancı bir mahkeme" söylemine sığınabiliyordu. Atalay dosyasında ise ihlali ilk tespit eden Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesidir, hem de iki kez. Strazburg burada dışarıdan bir hüküm kurmuyor; kendi anayasasının bağlayıcılık hükmünü (md. 153/6) uygulamayan bir devlete, o hükmü hatırlatıyor. "Milli yargı" söylemi bu kez kendi milli anayasa mahkemesine karşı kurulmak zorunda.
Sınıfsal Okuma: İki Mahkemenin Değil, İki Hukuk Anlayışının Kavgası
Bu davayı liberal bir çerçeveyle "AYM ile Yargıtay arasında yetki uyuşmazlığı" diye okumak mümkün. Ama bu okuma, kavganın neden tam da bu kişi üzerinden çıktığını açıklamaz.
Marx, Kapital'in iş günü bölümünde, hak ile hak karşı karşıya geldiğinde, yani iki eşit hak çatıştığında gücün karar verdiğini yazar. Burjuva hukuku sınıflar üstü bir ölçü gibi sunulur; ama hangi yorumun "hukuk" sayılacağı, toplumdaki güç dengesinin içinde belirlenir. Atalay dosyasında olan tam olarak budur: aynı Anayasa metni, aynı 83. ve 14. maddeler, aynı Ceza Genel Kurulu kararı. Yorum, kişinin kim olduğuna göre değişti. Nisan 2023'te uygulanan ilke, Temmuz 2023'te Gezi'nin avukatı söz konusu olunca terk edildi.
Bunu üç düzlemde görmek mümkün:
Rantın hukuku ile müştereğin hukuku. Gezi davası, kentsel rantın önündeki engellerin "terör" olarak kodlanmasıdır. İddianamenin delilleri arasında imar planlarına karşı açılmış idari davaların yer alması, hukuku kamu yararı için kullanmanın bile tehdit sayıldığını gösteriyor. Cumhuriyetin Hukuku Kimin Hukuku? yazımızda baronun meslek içi sınıf ayrışmasını tartışırken söylediğimiz şey burada daha keskin biçimde ortaya çıkıyor: hukuk, sermayenin işine geldiği ölçüde "bağımsız", işine gelmediği ölçüde "aktivist" olarak görülür.
Temsilin mülksüzleştirilmesi. Hatay'ın emekçileri, depremde evlerini, işlerini ve yakınlarını yitirdikten aylar sonra bir temsilci seçti. O temsilcinin sandalyesi üç buçuk yıldır boş. Bu, seçme hakkının kağıt üzerinde kalması, oyların sayılıp sonucun uygulanmaması demektir. Seçim hakkını burjuva demokrasisinin en temel kazanımı sayanlar için bile bu, rejimin kendi meşruiyet zeminini oyması anlamına gelir. Biz bunu Meclis Açılıyor, Ama Neye Yarıyor? yazısında "boş sandalye, gasp edilen irade" olarak adlandırmıştık.
Hukuk devletinin seçici askıya alınması. Kararda aktarılan Başdanışman paylaşımında Yargıtayın tutumu "milli yargının" "Batıcı ve neoliberal yargı yaklaşımlarına" karşı savunusu olarak sunuluyor. Bu, gerçek bir antiemperyalist tutum değil, tersine otoriter bir sermaye rejiminin kendi anayasal denetim mekanizmasını devre dışı bırakmak için Batı karşıtı bir dil ödünç almasıdır. Aynı rejim, sermayenin Avrupa'yla bağlarını, gümrük birliğini, kredi akışını büyük bir özenle korur. "Milli" olan yargı değil, yargının kime karşı kullanılacağına karar veren iradedir.
Bu noktada bir sınırı da açık konuşmalıyız: AİHM bir devrimci kurum değil, Avrupa burjuva düzeninin hukuki istikrar aracıdır. Aynı mahkeme 2024'te Yasak davasında, Strasbourg Observers okurlarının "yılın en kötü kararı" seçtiği bir Daire kararı vermişti; Büyük Daire ancak 2026'da bunu düzeltti. Kararları yıllar sürer, uygulanması hükümetlerin oluşturduğu bir siyasi organa bırakılır. AİHM'nin Atalay kararını sevinçle karşılarken bu kurumu kurtarıcı olarak görmek, mücadeleyi mahkeme salonuna, oradan da beklemeye havale etmek olur.
Kararın değeri şurada: örgütlü mücadeleye belge sunar. Başvurucunun seçilme ve özgürlük haklarının ihlalini tescil eder; Gezi mahkumiyetinin esasına dair hüküm kurmasa da tutulmasının siyasi amacını ortaya koyar. İktidarın dayandığı "farklı yorum" savunmasını ("mahkemeler Anayasa'yı farklı yorumluyor") ele alır ve 18. madde tespitiyle tutulmanın siyasi niteliğini kayda geçirir. Belgeyi güce çeviren ise sokakta, iş yerinde, Mecliste kurulacak baskıdır.
Karar ve İktidar: Karşılıklı Okuma
| AİHM kararı ne diyor? | İktidar cephesi ne diyordu? |
|---|---|
| AYM kararları Anayasa md. 153/6 gereği yargı dahil tüm devlet organlarını bağlar | "Yüksek mahkemeler arasında hiyerarşi yoktur; AYM süper temyiz mahkemesi değildir" (Yargıtay basın açıklaması, 10 Kasım 2023) |
| 14. maddenin yargıç yorumuyla doldurulması öngörülebilirlik ölçütünü karşılamaz | "Yasa koyucu kapsamı bilerek mahkemelere bırakmıştır" (Yargıtay 3. CD) |
| Uyuşmazlık "yorum farkı" ile açıklanamaz, amacı sorgulanmalıdır | "Mahkemeler Anayasa'yı farklı yorumluyor" (Adalet Bakanı Yılmaz Tunç, Ocak 2024) |
| Tutukluluk Atalay'ı susturma ve çoğulculuğu boğma amacı taşıyor | "18 yıl ceza almış bir teröristi kurtarmak için tünel kazıyorlar" (Cumhurbaşkanı, Ocak 2024) |
| Milletvekilliğinin düşürülmesi halkın iradesinin serbest ifadesini ihlal eder | "Meclis hangi mahkemenin haklı olduğunu tartışamaz, 84. maddeyi uygular" (iktidar partisi milletvekilleri, 30 Ocak 2024) |
| Türkiye Atalay'ı derhal tahliye etmeli ve Meclise almalı | 17 Kasım itibarıyla uygulama bekleniyor; Kavala pratiği uygulanmama yönünde |
Bu tablodaki açıklamalara bakınca bir şey dikkat çekiyor: alıntılanan savunmalar Atalay'ın haklarına değil, yetki ve yorum tartışmasına odaklanıyor. Hep yetki, hiyerarşi, yorum ve en sonunda "terörist" etiketi üzerinden konuşuyor. Hukuki argüman tükendiğinde geriye siyasi etiket kalıyor.
Somut Görevler
Kararın kağıtta kalmaması için yapılabilecekler, kim olduğumuza göre farklılaşıyor:
Hukuk emekçileri için:
- Barolar ve hukuk örgütleri, Bakanlar Komitesine Kural 9 kapsamında bildirim yapabilir. Kararın uygulanmadığı her adımı belgelemek, Strazburg'daki denetimi rutine dönüşmekten kurtarır.
- Kararın Türkçe özetini ve 18. madde gerekçesini meslek içinde yaymak; staj eğitimlerinde ve baro meclislerinde tartışmaya açmak.
Sendikalar ve emek örgütleri için:
- Can Atalay, Soma'dan Hatay'a, emekçilerin davalarında yer almış bir avukattır. Bu karar bir "muhalefet meselesi" değil, işçi sınıfının hukuk güvencesi meselesidir. Bugün bir seçilmişin hakkını tanımayan bir yargı düzeni, yarın sendikal örgütlenme davasında, iş cinayeti davasında aynı keyfiliği uygular.
- İş yerlerinde ve sendika şubelerinde kararın kısa özetini paylaşmak, imza ve dayanışma mesajlarını örgütlemek.
Siyasi partiler ve Meclis için:
- Tüm muhalefet partilerinin TBMM Başkanlığına kütük kaydı çağrısını ortak bir yazıyla yapması; soru önergeleri ve Meclis araştırması önergeleriyle takvimin kamuya açık tutulması.
- Türkiye'nin 17 Şubat 2027'ye kadar Büyük Daireye gidip gitmeyeceğini Meclis kürsüsünden sormak; gönderme talebi bir "zaman kazanma" aracıysa bunu teşhir etmek.
Hatay için:
- Hatay'daki emek ve deprem dayanışma örgütleri, "seçtiğimiz vekilimizi istiyoruz" talebini yerel bir kampanyaya dönüştürebilir. Seçmen iradesinin sahibi Hatay halkıdır; kararın en güçlü dayanağı da orasıdır.
Gençler ve bilişim emekçileri için:
- Kararın teknik metnini (HUDOC'ta İngilizce) açık lisanslı Türkçe özetlere, bilgi kartlarına, kısa videolara dönüştürmek. Bilgi müşterektir; bir mahkeme kararını herkesin anlayacağı dile çevirmek de bir dayanışma biçimidir.
Sevgili Genç Yoldaşlar,
Bugün Strazburg'dan gelen karar, yıllardır söylediğimiz bir şeyi resmi bir dille tekrar etti: Can Atalay hukuk için değil, susturulmak için içeride. Ama bu cümlenin kendisi kapıyı açmaz. Kavala 2019'dan beri aynı cümleyi elinde tutuyor ve hala Silivri'de.
Bu yüzden kararı bir son değil, bir araç olarak görmeliyiz. Tarih bize şunu öğretti: hiçbir hak, mahkeme kararıyla kendiliğinden gerçekleşmedi. Sekiz saatlik iş gününden genel oy hakkına kadar, bugün "hukuk" dediğimiz her kazanım önce sokakta, iş yerinde, grev çadırında kazanıldı, sonra kağıda geçti. Atalay'ın kendisi de 1 Ekim'de açlık grevine başlarken bunu söylemişti: bizi kendimizden başkası kurtarmayacak.
Gezi bir parkı savunmuştu. Bugün savunmamız gereken şey, o parkı savunan avukatın hakları, onu seçen Hatay halkının iradesi ve bu ülkede seçme ile seçilme hakkının anlamıdır. Bu, bir kişinin değil, hepimizin davasıdır.
Can Atalay'a özgürlük, Hatay'a temsilcisi, herkese eşit hukuk! Örgütlü olalım, birlikte kazanalım.
Kaynaklar
Birincil kaynak
- AİHM, Şerafettin Can Atalay / Türkiye, başvuru no. 11503/24, İkinci Daire kararı, 17 Kasım 2026 — HUDOC
- AİHM, başvurunun hükümete bildirim metni, 27 Ağustos 2024; yayımlanma 16 Eylül 2024
- Erkan Baş, X paylaşımı, 17 Kasım 2026 — x.com/erkbas
Haberler
- bianet, "AİHM'den Can Atalay kararı: Derhal tahliye edilmeli, Meclis'te görev yapmalı", 17 Kasım 2026 — bianet.org
- Agos, "Derhal tahliye edilmeli, milletvekilliği görevini yapabilmeli", 17 Kasım 2026 — agos.com.tr
- Karar, "AİHM'den Can Atalay hakkında 4 ayrı hak ihlali kararı", 17 Kasım 2026 — karar.com
- Medyascope, "AİHM'den yeni Can Atalay kararı", 17 Kasım 2026 — medyascope.tv
- Evrensel, "Can Atalay 24 saatlik açlık grevine başladı", 1 Ekim 2026 — evrensel.net
- Medyascope, "Can Atalay açlık grevini bitirdi", 2 Ekim 2026 — medyascope.tv
- Agos, Kavala'nın itirazının üst mahkemede reddi, 14 Kasım 2026
- Euronews, "AİHM kararına rağmen Osman Kavala'nın tahliye ve yeniden yargılanma talebi reddedildi", 13 Ekim 2026 — tr.euronews.com
- Gazete Oksijen, "Avrupa Konseyi'nden Türkiye'ye Kavala takvimi", 19 Eylül 2026 — gazeteoksijen.com
- Medyascope, "AİHM'den Can Atalay hamlesi: Hükümetten savunma istedi", 17 Eylül 2024 — medyascope.tv
Bilgi Müşterekleri'nde ilgili yazılar
- Bir Hukuk Rejiminin Tasfiyesi ve Halkın Aydın'ı: Can Atalay (14 Mayıs 2026)
- Can Atalay'ın "Çerçeve Yasa" Açıklaması Üzerine (10 Ağustos 2026)
- Meclis Açılıyor, Ama Neye Yarıyor? (1 Ekim 2026)
- Kitle mi, Sınıf mı? Türkiye İşçi Partisi Dosyası (3 Ekim 2026)
- Osman Kavala Kimdir ve Neden Hala İçeride?
- Tayfun Kahraman ve Herkese Lazım Olan Hukuk
- Cumhuriyetin Hukuku Kimin Hukuku?
- Anayasa Kimin Sözleşmesi?
- İnsan Hakları Emekle Başlar: Neden Bir Emek Anayasası?









