Bilgi Müşterekleri
AnasayfaKonularDizilerKılavuzlarPopüler İçeriklerHakkımızdaİletişim

İnsan Hakları Emekle Başlar: Neden Bir Emek Anayasası?

HABAŞ'tan Sonra, Yeni Anayasa Tartışmasının Ortasında Emeğin Kendi Metni: Seksen Maddelik Emek Anayasası ve 1982 Anayasası'nın Emek Yanlı Revizyonu

Son güncelleme: 34 dk okumaYazar: Oğuz Demirkapı
İnsan Hakları Emekle Başlar: Neden Bir Emek Anayasası?

Kapak: Emek Anayasası Kapak: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Emek Yanlı Revizyon Taslağı

Sevgili Genç Yoldaşlar,

Bugün, 9 Kasım 2026, İzmir Aliağa'daki HABAŞ demir-çelik tesisinde ark ocağında patlama ve ardından yangın çıktı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, kabine toplantısının ardından can kaybını 16, yaralıyı 2'si ağır 13 diye açıkladı. Vali Süleyman Elban saat 17.43'te 10 işçi öldü demişti. 15 yaralının 4'ü ağırdı. Enkaz altında 4 kişi kaldığını değerlendiriyordu. 10'dan 16'ya çıkan 6 kişi akşamki açıklamada tek tek yok. Aliağa Devlet Hastanesi başhekimi akşam 16 yaralının adını saydı. Valinin 15'i, Erdoğan'ın 13'ü ve bu 16 ad aynı sayıda değil. Ölenlerin adı yok. Evrensel, 19.36'da 17.52 haberini güncelledi: bugünü 16 ölü ve 2'si ağır 13 yaralı yazıyor, bugünden önceki 11 ile birlikte 27 diyor. 17.52 metni bugünü 10 yazıyordu. Valinin 10'u bu güncellemede yok. Evrensel'in gelişme haberi 21.06'da 13'ü bırakıp 2'si ağır çok sayıda yaralı yazdı ve ölenlerle yaralıların sayısının tam bilinmediğini, kimliği tespit edilemeyen işçiler olduğunu söyledi. Sabah aynı saatte 13'ü tutuyor. Saat 20.31'de Aliağa Sulh Ceza Hakimliği, soruşturma bitene kadar haber, röportaj, eleştiri ve yorum yasağı getirdi. Yasak sayıyı değiştirmedi. Sözcü 22.30'da Sağlık Bakanı Memişoğlu'nun, yaralılardan birinin daha ölmesiyle sayının 17'ye çıktığını açıkladığını yazıyor. TRT 22.16'da 17 ölü, 1'i ağır 12 yaralı yazıyor. 17. kişi tek tek yok. Evrensel 23.11'de başlığı 17 ölü ve 2'si ağır çok sayıda yaralıya çekti. Memişoğlu'nun mesajı, durumu ağır olan bir kişinin daha öldüğü. Ad yok. Ölüm karnesi 23.16'da bugünü 17 yazıp 11 ile birlikte 28 diyor. Bu, onların toplamı. 19.36'daki 27, bugünü 16 yazan halin toplamıydı. AA'nın 10 Kasım açılışı 17 ölü ve 1'i ağır 13 yaralı. Gövde 16'yı ve 2 ağırı duruyor. Sabah sayfalarının yaralısı 12, 13 ve 14. Ad yoktu. Öğleden sonra aynı 17 ad yazıldı. Aynı sayfalar DNA'nın sürdüğünü de yazıyor. Fatih Işık dünkü yaralı listesinde de var. Yücel Memiş ile Sonay Tezcan serbest bırakıldı. 16.26'da defin yerleri yazıldı. Listenin dışında bir ad var. Tuncay 14.49'da 11 kişi hakkında gözaltı kararı verdi. Yaralıyı biri ağır 15 dedi. Ailelerin başvurusuna göre bir cenazeye ulaşılamamış. Bu, 18. ölü değil. Ayrıntı HABAŞ dosyamızda. Vali patlamayı saat 11.46'ya, kazan değişimine ve düşen malzemenin doğal gaz hattına çarpmasına bağladı. Öğleden sonraki yazılı açıklama ise olayı sıvı çelik dökümü sırasında kopan bir tavan vincine bağlıyordu. (Hürriyet, AA, Milliyet) Rakamlar saat saat değişiyor; ama değişmeyen bir şey var.

Aynı tesiste, Evrensel'in 19.36'da güncellediği habere göre, bugünkü patlamadan önce son 10 yılda en az 11 işçi öldü; beşi taşeron, ikisi stajyer. Aynı sayfa 19.36'da bugünün 16'sını bu 11'in üzerine ekleyip 27 yazıyordu. Adres o saatte 21'di. 23.16 güncellemesi bugünü 17 yazıp toplamı 28'e çekti. Bu, onların toplamı. Adres artık 28. (Evrensel, 23.16) Bundan yalnızca dört gün önce, 20 yaşındaki Eyüp Eğinli hayatını kaybetmişti. 2019'da HABAŞ işçileri bakım arasının 16 saatten 8 saate indirildiğini, vinç operatörünün potayı görmesini sağlayacak bir kamera bile olmadığını anlatıyordu. İş güvenliği uzmanı patronun bordrosunda; bir davada şirket yüzde 70 asli kusurlu bulunmuş, bir diğerinde cezalar iyi hal indirimiyle erimiş, ölen işçi "tali kusurlu" sayılmış. HABAŞ dosyamızda ayrıntısıyla anlattık: Bu bir kaza değil, bir üretim biçimi.

Böyle bir günde neden anayasa konuşuyoruz? Çünkü bu ölümlerin her biri, bir hukuk düzeninin içinde gerçekleşti.

İnsan Hakları Emeğin Üzerinde Kurulur

Biz insan haklarını havada asılı duran ilkeler olarak değil, emeğin üzerinde kurulan bir dünyanın temeli olarak düşünüyoruz. İnsan hayatının büyük bölümü çalışarak geçer; insanın onuru, sağlığı, zamanı ve geleceği en çok iş yerinde sınanır. Bu yüzden:

  • Yaşama hakkı, fabrikanın kapısında bitmiyorsa anlamlıdır. Ark ocağının başında güvencesi olmayan bir yaşama hakkı, kağıt üzerindeki bir cümledir.
  • İfade özgürlüğü, tehlikeyi gören işçinin "bu vinçle çalışmam" diyebildiği, bunu dediği için işten atılmadığı yerde başlar.
  • Eşitlik, aynı ocağın başında çalışan taşeron işçi ile kadrolu işçi aynı haklara, aynı korumaya sahip olduğunda vardır.
  • Örgütlenme özgürlüğü, işçilerin bakımı kısaltan bir kararı durdurabilecek kadar güçlü olabildiği yerde gerçektir.
  • Adalet, önlenebilir bir ölümün bedelinin iyi hal indirimiyle değil, sorumluluğun gerçek sahibinden sorulduğu yerde vardır.

İnsan hakları belgelerinin bu gerçeği tam olarak söylediği pek görülmedi. 1948'deki İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi çalışma hakkını ve sendikayı tanıdı ama grevi ve iş güvenliğini anmadı. 1982 Anayasası ise iş sağlığı ve güvenliğini tek bir cümleyle geçiyor, grevin ertelenmesine izin veriyor, lokavtı hak sayıyor ve bütün sosyal hakları "mali kaynakların yeterliliği"ne bağlıyor.

HABAŞ Gibi Olaylar Olmasın İstiyorsak

HABAŞ'ta yaşananları adım adım düşünelim ve her adımda şu soruyu soralım: Bunu hangi kural mümkün kıldı?

  • Bakımı kim kısalttı? Bakımın üretim planına göre belirlenmesine izin veren, bakım ile üretimin aynı anda yürütülmesini yasaklamayan bir düzen.
  • Kim denetledi? Maaşını patronun ödediği bir iş güvenliği uzmanı ve sayısı iş yerlerinin çok gerisinde kalan bir müfettiş kadrosu.
  • Kim durdurabilirdi? Kağıt üzerinde işçi; ama sendikası susan, işten atılma korkusu taşıyan, tehlikeyi bildirdiği için cezalandırılabilecek bir işçi.
  • Kim cezalandırıldı? Yıllar süren davalarda, indirimle eriyen cezalarla, zincirin en altına kaydırılan bir sorumluluk.

Bu zincirin her halkası bir hukuk kuralına bağlı. O kuralların en tepesinde de anayasa var. Emeğin hakları anayasada tek cümle, sermayenin hareket serbestisi ise geniş bir alan olarak yazıldıkça, kanunlar da, yönetmelikler de, mahkeme kararları da o çerçevenin içinde kalır. Bu yüzden HABAŞ gibi olayların yaşanmaması için yalnızca daha iyi yönetmeliklere değil, emek tabanlı bir anayasaya ihtiyacımız var: işi durdurma hakkını, bakımın önceliğini, bağımsız iş güvenliği uzmanını, şirketlerin cezai sorumluluğunu, grevin ertelenemezliğini ve sendikal güvenceyi en üst hukuk normuna yazan bir anayasa.

Bir notu da baştan düşelim: Anayasa metinlerimizde bugünün olaylarına yer vermedik. Bir anayasa tek bir facianın değil, hiçbir facianın yaşanmaması gereken bir düzenin metnidir. HABAŞ'ı, Dilovası'nı, Soma'yı bu yazıda anlatıyoruz. Anayasanın maddeleri ise bu olayların hiçbirine özel olarak değil, hepsine karşı yazıldı.

Bu Dosyada Ne Var?

Bu yazıyla birlikte üç metin sunuyoruz:

  • Emek Anayasası: seksen maddelik, beş kısımlık, tartışmaya açık bir taslak. Evrensel ilkeleri sıralıyor; 1918 ve 1936 sosyalist anayasalarının ve 1948 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin emek maddelerini işliyor; Türkiye için bir uyarlama ve yol haritası öneriyor.
  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — Emek Yanlı Revizyon Taslağı: yürürlükteki 1982 Anayasası'nı alıp madde madde emek yanlı bir anayasaya çeviren, her değişikliğin gerekçesini gösteren bir metin.
  • Bu yazı: iki metni bugünün olaylarıyla, bugünün anayasa tartışmasıyla buluşturan bir tanıtım.

İndirin, okuyun, çoğaltın (sürüm 1.0.4)

Dosyalar Kılavuzlar sayfasında.

MetinPDFePubMarkdown
Emek Anayasası (80 madde, 42 sayfa)PDF (316 Kb)ePub (1.1 Mb)MD (95 Kb)
TC Anayasası — Emek Yanlı Revizyon Taslağı (36 sayfa)PDF (277 Kb)ePub (1.2 Mb)MD (77 Kb)

PDF baskıya hazır A4'tür; ePub telefonda ve e-okuyucuda rahat okunur; Markdown dosyası, metni kendi sendikanız, öğrenci topluluğunuz ya da iş yeri komiteniz için değiştirip yeniden yayımlamanız içindir. Hepsi CC BY-SA 4.0 lisanslıdır.

Bu metinlere iki gün önce, 7 Kasım'da, Ekim Devrimi'nin yıl dönümünde başlamıştık. Yüz dokuz yıl önce o devrimin ilk işlerinden biri sekiz saatlik iş gününü yasalaştırmaktı. Sekiz Saatin Tarihi 1917'den Geçer yazısında anlatmıştık: bugün "normal" saydığımız birçok hak, ya o devrimin doğrudan sonucu ya da onun korkusuyla verilmiş bir ödündür. Hakların tarihi, bağışların değil kazanımların tarihidir.

Neden şimdi? Çünkü Meclis'in 1 Ekim'deki açılışından bu yana "yeni anayasa" yeniden siyasetin merkezinde; iktidar "anayasa yılı" diyor, muhalefet "önce mevcut anayasaya uyun" diyor. Ama o masada emekçilere sandalye yok. Biz de sandalye istemek yerine kendi masamızı kurmaya karar verdik.

Neden "emek"? Çünkü bu metin işçi sınıfının anayasasıdır ve bu sınıf bugün fabrikanın çok ötesine yayılmış durumda: kamu emekçisi, "esnaf" sayılan kurye, "serbest" sayılan freelancer, ekranın arkasındaki veri emekçisi, evde karşılıksız bakım emeği harcayan. Sermaye bu kesimleri farklı hukuki etiketlerle birbirinden ayırıyor; "emek" sözcüğü o etiketlerin altındaki ortak gerçeği adlandırıyor.


Önce Özet

Uzun yazıya girmeden, Emek Anayasası'nın on iki cümlelik özü şu:

  1. Emek meta değildir. Toplumsal zenginliğin kaynağı emektir; hiçbir mülkiyet hakkı emeğin temel haklarının önüne geçemez.
  2. Emekçi, emeğiyle geçinen herkestir. Kurye de, kod yazan da, freelancer da, veri etiketleyen de, içerik üreten de, okurken çalışan öğrenci de, tarım emekçisi de, öğretmen de, ev emekçisi de.
  3. Yaşam kardan önce gelir. Tehlike kaynağında yok edilir, bakım üretimden önce gelir; iş güvenliği uzmanı patronun değil kamunun ve emekçinin denetimindedir; önlenebilir her ölüm bir suçtur ve cezasız kalamaz.
  4. Ücret insanca yaşamaya yeter. Asgari ücret aile geçim maliyetinin altına inemez, vergi dışıdır.
  5. Zaman bizimdir. Haftalık 35 saat; mesai dışında ulaşılamama hakkı.
  6. Güvence kuraldır. Taşeron ve kiralık işçilik yasak; keyfi işten çıkarma geçersiz.
  7. Örgütlenmek engellenemez. Barajsız, izinsiz, bildirimsiz sendika.
  8. Grev ertelenemez, yasaklanamaz. Lokavt yasak.
  9. Algoritma patron olamaz. Otomatik karara itiraz hakkı; bedenin ve verinin gözetimi yasak.
  10. Bakım emeği toplumsaldır. Sağlık, eğitim, barınma, kreş parasız kamu hizmeti.
  11. İş yerinde demokrasi. Emekçi konseyleri, defterleri görme hakkı; kapatılan iş yeri emekçilerindir.
  12. Bu haklar geri alınamaz. Olağanüstü halde bile.

Şimdi ayrıntılara geçelim.


Anayasa Bir Sınıf Belgesidir

Size bir soru sorarak başlayalım: Bir anayasa kimin için yazılır?

Okulda bize anayasanın "toplum sözleşmesi" olduğu, herkesin ortak iradesini yansıttığı anlatılır. Oysa anayasalar tarihine biraz yakından bakınca başka bir tablo görünür. Hangi hakkın "temel", hangisinin "sınırlanabilir" sayılacağına; mülkiyetin mi emeğin mi dokunulmaz olduğuna; grevin bir hak mı yoksa bir tehdit mi sayıldığına, kalemi tutanın kim olduğu karar verir.

Emeğin anayasal tarihi bunun en açık örneğidir. 1917 Meksika Anayasası'nın 123. maddesi, sekiz saatlik iş gününü ve grev hakkını anayasaya yazan ilk metinlerdendi; bir köylü-işçi devriminin ürünüydü. 1918 Sovyet Anayasası "Çalışan ve Sömürülen Halkın Hakları Bildirgesi" ile açıldı. 1919 Weimar Anayasası iş yeri konseylerini tanıdı; bu, Almanya'daki devrim dalgasının kopardığı bir ödündü. 1944'te ILO'nun Philadelphia Bildirgesi "emek meta değildir" dedi; bu da savaşın ve faşizmin yenilgisinin yarattığı dengenin ürünüydü.

Türkiye'de de aynı yasa işledi. 1961 Anayasası grev ve toplu sözleşme hakkını ilk kez anayasaya yazdı; 15–16 Haziran 1970'e giden yolun hukuki zemini buydu. 1982 Anayasası ise 12 Eylül'ün emek rejimiydi: hakları tanıdı, ama her birini sınırlama fıkralarıyla kuşattı.

Yani anayasa yazmak, sınıflar arasındaki güç dengesini kayda geçirmektir. Bu yüzden Emek Anayasası'nı bir hukuk metni olarak değil, bir güç dengesini değiştirme önerisi olarak okumanızı istiyoruz.


Bugünkü Anayasa Tartışması: Masada Ne Var, Ne Yok?

Yeni anayasa tartışması Türkiye'de yeni değil; ama son iki ayda yeniden siyasetin merkezine yerleşti. Önce kimin ne dediğine, sonra masada neyin konuşulmadığına bakalım.

İktidar Cephesi Ne Diyor?

Cumhurbaşkanı Erdoğan, 1 Ekim'de Meclis'in yeni yasama yılını açarken konuşmasının yaklaşık dörtte birini yeni anayasaya ayırdı. "Terörsüz Türkiye" sürecinin sivil ve katılımcı bir anayasa yapmanın şartlarını olgunlaştıracağını söyledi ve bu yasama yılının bir "anayasa yılı" olmasını diledi. (24 Saat) Aynı konuşmada mevcut anayasayı, 12 Eylül sonrasında silahların gölgesinde yapılmış, millete biçilmiş dar bir gömlek olarak nitelendirdi. (Haber7)

MHP Genel Başkanı Bahçeli ellerinde hazır bir taslak bulunduğunu söyledi; iktidar cephesi, "çerçeve yasa"ya Meclis'te verilen 467 evet oyunu yeni anayasa için de bir anahtar olarak sunuyor. (Medyascope) AKP Genel Başkan Yardımcısı Hüseyin Yayman, 3 Kasım'da Meclis Genel Kurulu'nda Cumhur İttifakı'nın yeni dönemdeki en büyük vaadinin "sivil, demokratik ve çağdaş" bir anayasa olduğunu açıkladı. (Haberton)

Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Mehmet Uçum ise yeni anayasa yapımının 1 Ekim itibarıyla başladığını ve sürecin mutlaka referandumla tamamlanması gerektiğini söylüyor. (Euronews) Uçum'a göre Erdoğan'ın yeniden aday olabilmesi için yeni anayasaya gerek yok; Meclis'in seçimleri yenileme kararı alması halinde "istisnai adaylık" yolu mevcut düzende açık. (bianet)

Muhalefet Cephesi Ne Diyor?

Muhalefetin itirazı, içerikten önce güvene ilişkin. Aynı 3 Kasım oturumunda Murat Emir, hükümetin önce yürürlükteki anayasaya uyması gerektiğini, Türkiye'nin kağıt üzerinde bir anayasası olsa da gerçekte anayasasız olduğunu söyledi. (Haberton) CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu 6 Kasım'da anayasa değişikliği için masaya oturmaya kapıyı kapatmadı, ama değişikliğin tek başına sorunu çözmeyeceğini vurguladı. (CHP) İYİ Parti Genel Başkanı Müsavat Dervişoğlu parlamenter sistemde ısrar ediyor ve mevcut hükümlere göre Erdoğan'ın yeniden adaylığının mümkün olmadığını savunuyor. (Haberyazar)

Kısacası tartışmanın görünen başlıkları hükümet sistemi, yargı, yöntem ve referandum; görünmeyen ama belirleyici düğümü ise adaylık.

Emek Örgütleri Ne Demişti?

Emek örgütlerinin anayasa tartışmalarında söylediği sözler, bugünkü tartışmanın neyi dışarıda bıraktığını gösteriyor. DİSK, Süleyman Çelebi döneminde hukukçularla birlikte bir anayasa taslağı hazırlamış ve yeni anayasanın bir kurucu meclis eliyle yapılmasını önermişti. (bianet) KESK, 2010 referandumunda 1982 Anayasası'nın toptan kaldırılması ve yerine eşitlikçi, özgürlükçü bir anayasanın çoğulcu bir süreçle yapılması gerektiğini savunarak ne "evet" ne "hayır" demişti; o pakette kamu emekçilerine toplu sözleşme tanınmış, grev ise tanınmamıştı. (bianet) 2017'de DİSK, toplumun büyük çoğunluğu ücretle geçinirken emekçilerin haklarını içermeyen bir anayasanın kabul edilemeyeceğini söylemişti. (BirGün) Bugün DİSK, KESK, TMMOB ve TTB 12 Aralık'ta yapacakları ortak mitingin hazırlığında. (Enternasyonal Dayanışma)

Masada Olmayan: 12 Eylül'ün Emek Rejimi

Şimdi asıl soruya gelelim. İktidar "12 Eylül anayasasından kurtulalım" diyor; muhalefet "önce mevcut anayasaya uyun" diyor. Peki bu tartışmanın hangi tarafı, 1982 Anayasası'nın çalışma hayatını düzenleyen maddelerini gündemine aldı?

Bugüne kadar kamuoyuna yansıyan tartışmalarda grev ertelemesi, lokavtın anayasal hak sayılması, iş kolu barajı, kamu emekçisinin grev yasağı, asgari ücretin "ülkenin ekonomik durumuna" bağlanması öncelikli bir başlık olarak yer almıyor. Oysa 12 Eylül'ün en sadakatle korunan mirası tam da burası. "Dar gömlek" eleştirisini yapan iktidarın döneminde en az 22 grev yasaklandı; Türkiye'nin dar gömleği en çok işçinin bedenine dar. Muhalefetin "anayasaya uyun" çağrısı ise hukuk devleti açısından haklı olsa da, uyulması istenen metin grevi erteleyen ve lokavtı hak sayan metnin ta kendisi.

12 Eylül dosyamızda anlattığımız gibi, 1982 sonrasındaki yirmiden fazla değişikliğin ortak özelliği şuydu: emeğe bir hak verildiğinde ya yanına bir kilit takıldı (2010'da kamu emekçisine toplu sözleşme verilip grevin verilmemesi gibi) ya da hak yasa düzeyinde boşaltıldı (2010'da siyasi ve genel grev yasağının anayasadan çıkarılıp yasada fiilen sürmesi gibi). Bu yüzden yeni anayasa tartışmasında emekçilerin ilk görevi, hangi tarafı tutacağına karar vermek değil, kendi gündemini masaya koymak.

Bu yüzden hangi taraftan gelirse gelsin her anayasa önerisine, her değişiklik paketine, her "taslak" sızıntısına şu turnusol sorularını soralım:

  • Grev erteleme ve yasaklama yetkisi kaldırılıyor mu?
  • Lokavt anayasadan çıkarılıyor mu?
  • İş kolu barajı ve sendika üyeliğindeki engeller kalkıyor mu?
  • Kamu emekçisine grev hakkı tanınıyor mu?
  • Asgari ücret insanca yaşam ölçütüne bağlanıyor mu?
  • Olağanüstü halde emek hakları askıya alınabilir olmaktan çıkıyor mu?
  • Platform, freelance, uzaktan ve görünmez dijital emek tanınıyor mu?

Bu soruların hiçbirine "evet" demeyen bir metin, adı ne kadar "sivil" ve "demokratik" olursa olsun, 12 Eylül'ün emek rejimini yeni bir kılıf içinde sürdürür. Bizim üç sorumuz burada da geçerli: Kimin elinde? Kimin denetiminde? Kimin yararına?

Emek Anayasası bu tartışmaya bir taraf olarak değil, bir ölçü olarak katılmak için yazıldı.

Bu ölçüyü somutlaştırmak için bir adım daha attık: yürürlükteki 1982 Anayasası'nı alıp madde madde emek yanlı bir anayasaya çeviren bir revizyon taslağı hazırladık. Taslakta 1982 metninin her maddesi "aynen", "değişik" ya da "yeni" diye işaretli; 65 inci maddedeki "mali kaynakların yeterliliği ölçüsünde" kaydı, 54 üncü maddedeki grev erteleme ve lokavt hükümleri, 55 inci maddedeki "ülkenin ekonomik durumu" ibaresi kaldırılıyor; iş sağlığı ve güvenliği için yeni bir 50/A maddesi ekleniyor; sosyal ve ekonomik haklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin ve olağanüstü hal kararnamelerinin dışına çıkarılıyor. Yani "yeni anayasa" diyen herkese bir soru soruyoruz: Bu maddeler sizin metninizde var mı? Hangi hükümleri çıkardığımızı ve neleri eklediğimizi aşağıda, "1982 Anayasası'nın Emek Yanlı Revizyonu" bölümünde madde madde anlatıyoruz.


Rakamlarla Bugün

Bir anayasa önerisi, önce bugünkü tabloyu doğru okumakla başlar. Türkiye'de emeğin durumu kabaca şöyle:

İş cinayetleri. İSİG Meclisi'nin raporuna göre 2025'te en az 2.105 işçi çalışırken yaşamını yitirdi; bu, pandemiden bu yana en yüksek sayı. Ölenlerin 94'ü çocuktu. Her gün ortalama altı işçi. En çok ölüm inşaatta (493), tarımda (414) ve taşımacılıkta (272) yaşandı. (bianet, BirGün)

Sendikasızlık. Çalışma Bakanlığı'nın Temmuz 2026 verilerine göre resmi sendikalaşma oranı yüzde 13,79; yaklaşık 17,6 milyon işçiden 15,2 milyonunun sendika üyeliği yok. Asıl çarpıcı olan ayrım: kamuda sendikalaşma yüzde 76 civarındayken özel sektörde yüzde 6,48. (ÇSGB, bianet) Kayıt dışı çalışanlar da hesaba katıldığında DİSK-AR'a göre fiili oran yüzde 12,3'e, toplu sözleşme kapsamı yüzde 9,6'ya iniyor. (DİSK-AR)

Barajlar. Temmuz 2026 itibarıyla 246 işçi sendikasından yalnızca 60'ı yüzde 1'lik iş kolu barajını aşabiliyor. Geri kalanlar, üyeleri olsa bile toplu sözleşme masasına oturamıyor. (bianet)

Grev yasakları. Eti Maden greviyle birlikte 2003'ten bu yana en az 22 grev "ertelendi". Yasaya göre ertelenen grev 60 gün sonra yeniden başlatılamıyor, uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu'na gidiyor; yani "erteleme" fiilen yasak demek. (Evrensel) Bu yolla yaklaşık 200 bin işçinin grev hakkı elinden alındı. (bianet)

İş cinayetleri bu yıl da sürüyor. 2026'nın ilk dokuz ayında en az 1.736 işçi çalışırken yaşamını yitirdi; Eylül'de ölenlerin yüzde 97'si sendikasızdı. (Evrensel) 10 Kasım 12.35'te İSİG Meclisi ilk on ayı saydı: Ocak 155, Şubat 129, Mart 151, Nisan 190, Mayıs 214, Haziran 228, Temmuz 216, Ağustos 227, Eylül 227, Ekim 193. Toplam en az 1.930. Eylül, 7 Ekim aktarımındaki 226'dan 227'ye çıkmış. 9 Kasım'daki HABAŞ ölümleri bu on ayın dışında. (İSİG Meclisi)

Grevin çöküşü. DİSK-AR'ın hesabına göre bin sigortalı işçi başına grevde geçen gün sayısı 1980'de 2.453 iken AKP döneminde 13'e geriledi. (bianet)

Bu rakamları yan yana koyunca bir şey açıkça görünüyor: Türkiye'de işçilerin örgütsüzlüğü bir "kültür" ya da "tercih" meselesi değil, bilinçli bir hukuki tasarımın sonucu. Baraj, e-devlet üyeliği, sendikal fesih ve grev yasağı, birbirini tamamlayan parçalar. Bu yüzden çözüm de tek tek yamalarla değil, çerçevenin bütünüyle değişmesiyle mümkün.


Emek Anayasası Neyi Öneriyor?

Metin beş kısımdan oluşuyor.

Birinci Kısım: Evrensel İlkeler. On iki bölümde seksen madde. Yaşam, sağlık ve iş güvenliği, ücret, zaman, iş güvencesi, örgütlenme ve grev, dijital çağda emek, modern çağın emekçileri, toplumsal yeniden üretim, eşitlik, ekonomik demokrasi ve güvenceler.

İkinci Kısım: Sosyalist Anayasa Deneyimi: 1918 ve 1936. Ekim Devrimi'nin anayasalarının emek maddeleri: kazanımları, metin ile hayat arasındaki uçurum ve bu mirastan çıkarılan dersler.

Üçüncü Kısım: İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ve Emek. Bildirge'nin emeğe dokunan bütün maddeleri tek tek: neyi güvenceye aldığı, nerede sustuğu ve Emek Anayasası'nın onu nerede aştığı.

Dördüncü Kısım: Türkiye Uyarlaması. Bugünün rakamları, 1982 Anayasası ile madde madde karşılaştırma, değişmesi gereken yasaların listesi (6356, 4857, 6331, 5510, 4688, 6698) ve "ilk yüz gün" geçiş hükümleri.

Beşinci Kısım: Bu Anayasa Nasıl Yaşar? İş yeri toplantısında nasıl okunacağı, maddelerin yerel taleplere nasıl çevrileceği, toplu sözleşmeye nasıl taşınacağı.

Size özellikle beş yeniliğinden söz etmek istiyoruz. İlki, bu yazının da çıkış noktası olan iş güvenliği.

Önce Yaşam: HABAŞ'tan Sonra İş Güvenliği Bölümü

Girişte anlattığımız HABAŞ faciasının ardından, Emek Anayasası'nın ikinci bölümünü "Yaşam, Sağlık ve İş Güvenliği" adıyla baştan kurduk. HABAŞ'ta öne çıkan her bulgu, bir maddeye dönüştü: kısaltılan bakım, eksik vinç güvenliği, yük güzergahındaki gaz hattı, patronun bordrosundaki uzman ve indirimle eriyen cezalar.

Bu bölüme sekiz yeni madde ekledik (md. 13–20). Maddeler HABAŞ'ın adını anmıyor; ama her biri, HABAŞ'ta yaşananların bir daha yaşanmaması için yazıldı:

  • Tehlike kaynağında yok edilir (md. 13): Önlemlerin sırası değiştirilemez; baret ve eldiven "önlem" sayılmaz; maliyet ve üretim kaybı, bir önlemin alınmaması için gerekçe olamaz. Tek bir hatanın ölüme yol açabildiği düzen, tasarımı gereği güvensizdir.
  • Bakım, üretimin ön koşuludur (md. 14): Bakımı kısaltma kararı emekçi temsilcilerinin onayına bağlı; bakım ile döküm aynı alanda aynı anda yapılamaz; kilitlemenin anahtarı bakımı yapan emekçidedir.
  • Ağır ve tehlikeli işlerde özel güvenceler (md. 15): Yedekli vinç sistemleri, gaz hatlarının yük güzergahından uzak tutulması, otomatik gaz kesme, tehlike bölgesinde yalnızca zorunlu personel; bu işlerde taşeron ve vardiya uzatma yasak. Tehlike bölgesine giriş kaydı yalnızca acil durumda emekçiyi bulmak için tutulabilir: teknoloji gözetlemek için değil, korumak için.
  • Bağımsız iş güvenliği hizmeti (md. 16): Uzman ve hekim patrondan değil, işverenlerden toplanan bir fonla çalışan kamusal bir yapıdan atanır; durdurma kararları bağlayıcıdır.
  • Emekçi denetimi (md. 17): Temsilciler gizli oyla seçilir, üretimi durdurma yetkisi taşır; sendikalar üyesi olmasa da her iş yerinde İSG denetimi yapabilir.
  • Şeffaflık ve tehlikeyi bildirme hakkı (md. 18): Risk değerlendirmeleri ve bakım kayıtları açıktır; ramak kala bildiren emekçi cezalandırılamaz; ölen emekçinin adı ve hangi şirket adına çalıştığı gizlenemez.
  • İş cinayetinden sonra (md. 19): Bağımsız denetim bitene kadar üretim durur, deliller korunur, soruşturma karar vericilerden başlar, aileler ve sendikalar davaya taraf olur.
  • Sanayi havzaları ve kamunun sorumluluğu (md. 20): Her ağır sanayi havzasına yanık ve meslek hastalıkları birimli işçi sağlığı merkezi; denetlemeyen kamu görevlisi de sorumludur. Dilovası'nda "parfüm alıp giden" denetçiler bu maddenin gerekçesidir.

Madde 9'u da güçlendirdik: İş cinayeti davalarında iyi hal indirimi, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve erteleme yok; şirketler tüzel kişi olarak yargılanır; yaşamını yitiren emekçiye "tali kusur" yüklenerek sorumluluk zincirin en altına kaydırılamaz.

Turnusol sorularımıza bir tane daha ekleyelim: Bir anayasa önerisi, iş güvenliği uzmanını patronun bordrosundan çıkarıyor mu?

Birincisi: Emekçinin Geniş Tanımı

Madde 2, emekçiyi "geçimini başkası hesabına çalışarak sağlayan herkes" olarak tanımlıyor ve önemli bir karine ekliyor: Bir kişinin işini algoritma, uygulama ya da aracı şirket düzenliyorsa, aksi kanıtlanana kadar emekçidir; kanıt yükü işverendedir.

Bu tek fıkra, Gig Ekonomi Dosyası'nda anlattığımız "esnaf kurye" oyununu baştan bozuyor. Platform şirketinin "biz yalnızca aracıyız" savunması, artık kanıtlanması gereken bir iddiaya dönüşüyor.

İkincisi: Dijital Emek Bölümü

1982 Anayasası, doğal olarak, algoritmalardan, platformlardan, veri gözetiminden hiç söz etmez. Bugünün yeni anayasa tartışmalarında da bu konu neredeyse hiç yok. Emek Anayasası'nın Yedinci Bölümü ise yedi maddeyi buna ayırıyor:

  • Algoritma patron olamaz (md. 43): İşe alma, değerlendirme, cezalandırma ve işten çıkarma kararları yalnızca otomatik sistemlere bırakılamaz; son söz hesap verebilir bir insandadır.
  • Gözetim yasağı (md. 44): Çipli kartla konum takibi, tuş vuruşu kaydı, duygu analizi yasak. Boynumuzdaki Kart yazısında anlattığımız Astor örneği, bu maddenin neden gerekli olduğunun canlı kanıtı.
  • Otomasyonda söz hakkı (md. 47): Yapay zeka iş yerine getirilmeden önce emekçiler bilgilendirilir ve karara katılır. Teknolojinin emekçiyi hızlandırmak ve gözetlemek için kullanılması yasak.

Bu bölüm, Sosyalist Yapay Zeka Manifestosu'ndaki Emekçi Hakları Bildirgesi'nin anayasal düzleme taşınmış hali olarak okunabilir.

Üçüncüsü: Grevin Kayıtsız Şartsız Güvencesi

Madde 38 belki de metnin en keskin maddesi: Grev hiçbir gerekçeyle ertelenemez ve yasaklanamaz. "Milli güvenlik", "genel sağlık", "ekonomik istikrar" gerekçeleri kullanılamaz. Dayanışma grevi, genel grev ve siyasi grev açıkça hak kapsamında. Yaşamsal hizmetlerde en az hizmetin ne olduğunu hükümet ya da işveren değil, grevdeki emekçilerin örgütleri belirliyor. Madde 39 ise lokavtı yasaklıyor ve grevde emekçinin yerine başka emekçi, taşeron ya da otomasyon sistemi çalıştırmayı suç sayıyor. Bu son ayrıntı yapay zeka çağında yeni bir grev kırıcılık biçimine karşı önceden alınmış bir önlem.

Dördüncüsü: Modern Çağın Emekçileri

Bugün sermaye emekçiyi en çok, onu emekçi saymayarak örgütsüz bırakıyor. Kurye "esnaf" oluyor, yazılımcı "freelancer", çevirmen "serbest meslek erbabı", veri etiketleyen "görev tamamlayıcı", YouTube'da yayın yapan "girişimci", okurken çalışan öğrenci "yarı zamanlı yardımcı". Her yeni ad, iş kanununun, sendikanın ve toplu sözleşmenin dışına açılmış bir kapı. Döngüdeki İnsan yazısında, yapay zekanın arkasındaki görünmez emeği anlatırken bu kapıların nereye açıldığını görmüştük.

Emek Anayasası bu yüzden Sekizinci Bölüm'ü baştan sona modern çağın emekçilerine ayırıyor. Dokuz madde (md. 50–58):

  • Bağımlı serbest çalışanlar (md. 50): Gelirinin çoğunu bir ya da birkaç müşteriden alan freelancer emekçidir. Serbest çalışanların ortak tarife belirlemesi "kartel" sayılamaz; alacak en geç otuz günde ödenir, karşılıksız "deneme işi" yasak.
  • Uzaktan ve hibrit çalışanlar (md. 51): Donanım, internet, enerji giderini işveren öder; ev, işverenin gözetim alanı değildir.
  • Sınır tanımayan iş, sınır tanımayan hak (md. 52): Yurt dışındaki bir şirkete ya da platforma çalışan emekçi, bulunduğu ülkenin güvencelerinden yararlanır; kur ve komisyon farkı emekçiden kesilemez.
  • Görünmez dijital emek (md. 53): Veri etiketleyiciler, içerik moderatörleri, yapay zeka eğitmenleri emekçidir; parça başı ödeme saatlik asgari ücretin altına inemez, travmatik içerikle çalışanlara psikolojik destek ve ücretli toparlanma izni verilir.
  • Yaratıcı emek ve içerik üreticileri (md. 54): Platform algoritmasının gelir kararları itiraz edilebilir; eserler yapay zeka eğitiminde ancak rıza ve adil pay karşılığında kullanılabilir; ses, yüz ve üslup izinsiz kopyalanamaz.
  • Parçalı iş, taşınabilir hak (md. 55): Birden çok işte çalışanın hakları birleşir; kıdem, izin ve eğitim hakkı kişiye bağlıdır ve işten işe taşınır.
  • Kota ve hız rejimine karşı (md. 56): Depo, kurye ve çağrı merkezi kotaları sağlığı aşamaz; tuvalet molası "boşta süre" sayılamaz; zorunlu gülümseme ve müşteri puanıyla işten çıkarma yasak.
  • İklim krizi ve yeni riskler (md. 57): Aşırı sıcakta ve kirli havada iş, ücret kaybı olmadan durur; robotla birlikte çalışmada sistem hatası emekçiye yüklenemez.
  • Öğrenme hakkı ve çalışan öğrenciler (md. 58): Yılda iki hafta ücretli eğitim izni; okurken çalışan öğrenci emekçidir; akademinin ders ücretli ve sözleşmeli çalışanları kadrolularla eşittir.

Bu bölüm, Beyaz Yakalının Sefaleti ve Bilişim Emekçisinin El Kılavuzu yazılarında dile getirdiğimiz bir tezin anayasal karşılığı: Fabrika düzeninin dışına itilen emekçi, sınıfın dışına itilmiş değildir. Plaza, ekran, uygulama ve depo, aynı sınıfın yeni iş yerleridir.


1982 Anayasası ile Yan Yana

Farkı en iyi bir tablo anlatıyor:

1982 Anayasası ve bugünkü uygulamaEmek Anayasası
Haklar tanınır, ardından "sınırlama" fıkralarıyla kuşatılırHaklar doğrudan uygulanır, daraltılamaz
Asgari ücrette "ülkenin ekonomik ve sosyal durumu" gözetilirAsgari ücret aile geçim maliyetinin altına inemez, vergi dışıdır
İş güvenliği uzmanı ve hekim işverenin bordrosunda; iş cinayetinde cezalar indirimle eriyorBağımsız uzman, seçilmiş temsilci, bakımın önceliği, şirketlere cezai sorumluluk
Toplu sözleşme için iş kolu ve iş yeri barajıÖrgütlü her sendikaya pazarlık hakkı, baraj yok
Grev yasak alanları ve erteleme yetkisiGrev ertelenemez, yasaklanamaz
Lokavt anayasal hakLokavt yasak
Kamu görevlisine grev yok, uyuşmazlıkta Hakem KuruluKamu emekçisine eşit grev hakkı
Olağanüstü halde temel haklar durdurulabilirEmekçi hakları hiçbir koşulda askıya alınamaz
Dijital emek ve gözetim hakkında hiçbir hüküm yokAyrı bölüm: algoritmik karar, gözetim yasağı, veri hakkı
Kurye "esnaf", freelancer "serbest meslek", içerik üreticisi "vergi istisnası" sayılırHepsi emekçidir: emekçi karinesi, toplu pazarlık, taşınabilir haklar
İş yerinde demokrasi hakkında hiçbir hüküm yokEmekçi konseyleri, defterleri görme, kapatılan iş yerinin emekçilere geçmesi

Tablonun en öğretici satırı lokavt satırı. 1982 Anayasası emekçinin işi bırakma hakkı ile sermayenin emekçiyi kapı dışarı etme "hakkını" aynı maddede, eşit iki hak gibi sunuyor. Bir tarafın elinde yalnızca emek gücü, öbür tarafın elinde bütün üretim araçları varken "eşit hak" tanımak, güçlüye hak tanımaktır. Burjuva hukukunun biçimsel eşitliği ile gerçek eşitsizlik arasındaki uçurum, belki de hiçbir yerde bu kadar yalın görünmüyor.


1982 Anayasası'nın Emek Yanlı Revizyonu: Ne Çıkıyor, Ne Giriyor?

Emek Anayasası bir ufuk çiziyor. Revizyon taslağı ise daha dar ama daha somut bir şey yapıyor: Yürürlükteki 1982 Anayasası'nı alıyor, maddelerinin üzerinden tek tek geçiyor ve her birini "aynen", "değişik", "yeni" ya da "kaldırıldı" diye işaretliyor. Yani "yeni anayasa" tartışmasına boş bir sayfayla değil, bugünkü metnin içinden bir önerge listesiyle katılıyor.

Kaldırdıklarımız

Önce 1982 metninden çıkardığımız hükümler. Bunların her biri, bugün Türkiye'de emeğin elini kolunu bağlayan bir düzenin anayasal dayanağı:

Madde1982 metninde ne vardı?Neden çıkardık?
md. 18"Ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışmaları" zorla çalıştırma sayılmazZorla çalıştırma yasağının içini boşaltan bir istisna
md. 42Türkçeden başka hiçbir dil anadil olarak okutulamaz ve öğretilemezAnadilde eğitim bir haktır; yerine bu hak yazıldı
md. 47Kamu hizmetlerinin özel hukuk sözleşmeleriyle şirketlere devredilebilmesi (1999)Kamu hizmetinin taşeronlaştırılmasının anayasal kapısı
md. 49Çalışmanın "ödev" sayılması ve Devletin "çalışma barışını sağlamak" göreviÇalışma bir haktır; "çalışma barışı" grev ve örgütlenmeyi kısıtlamanın gerekçesi olarak kullanıldı
md. 51Sendika hakkının milli güvenlik, kamu düzeni, genel ahlak gibi geniş sebeplerle sınırlanabilmesi; kamu görevlilerinin haklarının "hizmetin niteliğine göre" daraltılabilmesiSınırlama yalnızca suç önleme amacına ve hakim kararına bağlandı; kamu emekçileri eşit sayıldı
md. 53Kamu görevlilerinin toplu sözleşme uyuşmazlığında Hakem Kurulu kararının "kesin" olmasıZorunlu tahkim, pazarlığın kendisini ortadan kaldırıyor
md. 54Grevin yalnızca toplu sözleşme uyuşmazlığında yapılabilmesi; lokavt hakkı; grevin "toplum zararına" kullanılamayacağı; grevin yasaklanabilmesi ve ertelenebilmesi; Yüksek Hakem Kurulu; "greve katılmayanların çalışması engellenemez" fıkrasıMaddenin bütünü, son yirmi yılda yirmiden fazla grevin ertelenmesinin dayanağıydı
md. 55Asgari ücretin belirlenmesinde "ülkenin ekonomik durumu"nun gözetilmesiAsgari ücreti insanca yaşam ölçütünden koparan kayıt
md. 56Sağlıkta "insan ve madde gücünde tasarruf"; Devletin görevini özel kesim aracılığıyla yerine getirmesi; genel sağlık sigortasının "kurulabilir" olmasıSağlığın piyasalaşmasının anayasal zemini
md. 65Devletin sosyal ve ekonomik görevlerini "mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde" yerine getirmesiBütün sosyal hakları bütçenin takdirine bağlayan tek cümle
md. 68Memurların ve bütün kamu görevlilerinin siyasi partilere üyeliğinin toptan yasaklanmasıYasak, tarafsızlığın zorunlu olduğu yargı, ordu ve kolluk görevleriyle sınırlandı
md. 119"Ağır ekonomik bunalım"ın olağanüstü hal ilanı sebebi sayılmasıEkonomik kriz, emek haklarının askıya alınmasının gerekçesi olamaz
md. 135Meslek örgütlerinin "amaçları dışında faaliyet" gösteremeyeceği ve bu gerekçeyle organlarının görevden alınabileceğiBilimsel görüş açıklayan hekim, mühendis ve mimar örgütlerine karşı kullanılan hüküm
Eklediklerimiz

Sonra 1982 metnine eklediklerimiz. Bir kısmı tamamen yeni madde, bir kısmı mevcut maddelere eklenen yeni fıkralar:

Nereye?Ne ekledik?
BaşlangıçEmeğin toplumsal zenginliğin kaynağı olduğu, sosyal hakların kişi ve siyasi haklar kadar bağlayıcı olduğu, iş cinayetlerinin kader olmadığı
md. 4Sosyal ve ekonomik haklar daraltılacak biçimde değiştirilemez, yalnızca genişletilebilir
md. 5 ve yeni md. 5/ATam istihdam ve eşitsizliği giderme yükümlülüğü; emeğin önceliği: emek meta değildir, hiçbir mülkiyet hakkı emeğin haklarının önüne geçemez, kuşkuda emekçi lehine yorum
md. 10, 11, 13Sosyal sınıf ve istihdam biçimine göre ayrımcılık yasağı; taşeron ile kadrolu arasında eşitlik; sosyal hakların doğrudan uygulanması ve işverenlere karşı da bağlayıcılığı; "kaynak yok" gerekçesiyle sınırlama yasağı
md. 15, 16Olağanüstü halde de sendika, grev, ücret, iş güvencesi ve iş güvenliği hakları durdurulamaz, kararnameyle ihraç yapılamaz; göçmen emekçiler çalışma haklarında vatandaşlarla eşit
md. 17, 18Yaşama hakkı iş yerinde de geçerli; borç ve belge alıkoyma yoluyla çalıştırma, ücretsiz staj ve çıraklık zorla çalıştırma sayılır
md. 20, 22, 26İş yerinde gözetim yasağı; algoritmik kararlara itiraz ve son sözün insanda olması; işçinin haberleşmesinin izlenmemesi; tehlikeyi bildiren işçinin korunması
md. 34, 35, 36, 38Meydanların emekçilere açılması ve 1 Mayıs güvencesi; üretim araçları mülkiyetinin emek haklarıyla sınırlanması; parasız iş yargısı; şirketlerin cezai sorumluluğu, iş cinayetlerinde zaman aşımı ve cezasızlık yollarının kapatılması
md. 41, 42Bakım emeğinin toplumsallaşması, parasız kreş, eşit ebeveyn izni; her kademede parasız eğitim, kamusal burs, anadilde eğitim, mesleki eğitimin çocuk işçiliğine dönüşmemesi
md. 45, 47, 48Tarım ve mevsimlik işçilerin eşit hakları; stratejik sektörlerin toplumsal mülkiyeti ve özelleştirilemezliği; kapatılan iş yerinin işçilere geçmesi; platform ve "esnaf kurye" için işçilik karinesi
md. 49, 50Çalışma hakkı ve tam istihdam; otomasyon öncesi işçilere danışma; 35 saatlik hafta, 7 saatlik gün, ulaşılamama hakkı, çocuk işçiliği yasağı
Yeni md. 50/Aİş sağlığı ve güvenliği: tehlikenin kaynağında yok edilmesi, bakımın üretimden önce gelmesi, işi durdurma hakkı, bağımsız iş güvenliği uzmanı, ağır işlerde taşeron yasağı, olay sonrası üretimin durması, sanayi havzalarında işçi sağlığı merkezleri
Yeni md. 52Sendikal güvenceler: sendikal nedenle işten çıkarılanın derhal işe iadesi, temsilci güvencesi, iş yerinde sendikal faaliyet hakkı (1995'ten beri boş duran madde numarası)
md. 53, 54, 55Barajsız toplu sözleşme ve kamu emekçilerine grev; ertelenemez ve yasaklanamaz grev, lokavt yasağı, grev kırıcılığın yasaklanması; aile geçim maliyetine bağlı, vergi dışı asgari ücret ve eşit işe eşit ücret
md. 56–64Parasız ve kamusal sağlık; konut hakkı; genç emekçilerin korunması; tek ve kamusal sosyal güvenlik, asgari ücretin altına inmeyen emekli aylığı, taşınabilir haklar; engelli ve göçmen emekçiler; yaratıcı emek ve yapay zeka
md. 67, 73Yabancı emekçilere yerel seçimlerde oy hakkı; artan oranlı vergi ve emek gelirinin insanca yaşam düzeyine kadar vergiden muafiyeti
md. 90, 104, 119ILO sözleşmelerinin antlaşma üstünlüğü kapsamına alınması; sosyal ve ekonomik hakların Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle ve olağanüstü hal kararnamesiyle düzenlenememesi
md. 128, 129, 135Kamuda taşeron ve güvencesiz istihdam yasağı; mülakatta ayrımcılık yasağı; greve ve eyleme katılan kamu emekçisine disiplin cezası ve sürgün yasağı; meslek örgütlerinin özerkliği
md. 166, 167, 168, 171Ekonomik ve Sosyal Konsey'de emek temsilinin güçlendirilmesi; dijital tekellerin önlenmesi; madenlerde taşeron yasağı ve iş cinayetinde ruhsatın sona ermesi; işçi kooperatiflerine öncelik
Geçici maddelerErtelenmiş grevlerin yeniden başlaması, sendikal nedenle çıkarılanların işe iadesi, kamudaki taşeron işçilerin kadroya alınması, iş cinayetleri için Hakikat ve Adalet Komisyonu, kanunların bir yıl içinde uyumu
Neye Dokunmadık?

Bilerek dokunmadığımız alanlar da var. Değiştirilemez ilk üç madde ve Başlangıç'ın kimliğe ilişkin paragrafları olduğu gibi duruyor; emeğin önceliğini bu maddelere dokunmadan, yeni bir 5/A maddesiyle yazdık. Hükümet sistemi, seçim sistemi ve yargı örgütlenmesi de taslağın dışında. Bunlar önemsiz olduğu için değil, ayrı bir tartışmanın konusu olduğu için. Bu taslağın sorusu tek: Hangi sistem kurulursa kurulsun, emeğin hakları anayasada nerede duracak?


1917'nin Anayasaları: 1918 ve 1936

Bu metinlere 7 Kasım'da, Ekim Devrimi'nin yıl dönümünde başladık; o devrimin kendi anayasalarına bakmadan Emek Anayasası eksik kalırdı. Bu yüzden metne, 1918 Rusya Sosyalist Federatif Sovyet Cumhuriyeti (RSFSC) Anayasası ile 1936 SSCB Anayasası'nın emek maddelerini işleyen ayrı bir kısım ekledik. (Küçük bir not: SSCB 1922'de kuruldu; 1918 anayasası Rusya Sovyet Cumhuriyeti'nin anayasasıdır.)

Bu iki metin, emeğin haklarının bir anayasaya ne kadar ileri yazılabileceğini gösterir:

Ne yazıyordu?Hangi anayasada?Emek Anayasası'nda
İnsanın insan tarafından sömürülmesinin kaldırılması1918 Bildirgesi, 1936 md. 4md. 1, 73
İşçi denetimi1918 Bildirgesimd. 70–72
Basım araçlarının ve toplantı salonlarının emekçilere verilmesi: hakkın maddi araçla tanınması1918 md. 14–16, 1936 md. 125md. 75
Ülkede çalışan yabancı emekçiye bütün siyasi haklar1918 md. 20md. 66
Ev emeğinin üretken emekle eşit sayılması1918 md. 64md. 2, 62
Çalışma hakkı ve işsizliğin kaldırılması1936 md. 118md. 6
Yedi saatlik iş günü ve ücretli yıllık izin1936 md. 119md. 26–29
Parasız sağlık, yaşlılıkta ve hastalıkta devlet güvencesi1936 md. 120md. 29, 59, 63
Yükseköğretim dahil parasız eğitim, devlet bursu, anadilde eğitim1936 md. 121md. 60
Eşit işe eşit ücret, ücretli doğum izni, kreş ve anaokulu1936 md. 122md. 62, 65

Emek Anayasası'nın 7 saatlik günü, 1936'nın 119. maddesiyle aynı hedefi taşıyor. Göçmen emekçiye eşit siyasi hak tanıyan 1918'in 20. maddesi, sınır dışı edilme korkusuyla susturulan göçmen emekçilerin dünyasında bugün bile bir ufuk çizgisi.

Ama bu mirası dürüstçe sahiplenmek, metin ile hayat arasındaki uçurumu da görmeyi gerektiriyor. 1936 Anayasası bağımsız sendikayı ve grevi tanımadı; sendikaları partinin "yönetici çekirdeğine" bağladı (md. 126). Kabulünü hemen 1937–1938 baskı yılları izledi. 1940'ta bir kararnameyle yedi saatlik iş günü sekiz saate çıkarıldı, işten izinsiz ayrılmak suç sayıldı. 1918'in mülk sahiplerine karşı yazdığı "Çalışmayan yemez" ilkesi, 1961'de işsizlere ve muhaliflere karşı "asalaklık" suçlamasına dönüştü. 1962'de Novoçerkassk'ta grev yapan işçilere ateş açıldı.

Bu uçurumun nedeni metnin zayıflığı değil, emekçilerin o metni savunacak bağımsız gücünün ellerinden alınmasıydı. Emek Anayasası bu dersi hükme dönüştürüyor:

  • Sendika her iktidardan bağımsızdır; hiçbir parti sendikalar üzerinde yönetici rol iddia edemez (md. 35).
  • Grev hakkı mülkiyet biçiminden bağımsızdır; kamusal ve toplumsal mülkiyetteki işletmede de grev hakkı vardır (md. 38).
  • Çalışma hakkı, çalışma ödevine dönüştürülemez; işsizlik cezalandırılamaz, kimse "asalak" ilan edilemez (md. 6).
  • Toplumsal mülkiyet, devlet mülkiyetine ya da bürokrasinin yönetimine indirgenemez (md. 73).
  • Hiçbir hak "düzeni güçlendirmek için" kaydıyla tanınamaz; bir özgürlüğün emekçilerin çıkarına olup olmadığına emekçilerin kendisi karar verir (md. 75).

Sosyalist anayasa deneyimi bize bir gelecek tasarısı kadar bir uyarı da bıraktı: Emeğin anayasası, emekçilerin kendisi tarafından savunulmadıkça yaşamaz.


Bildirgeden Anayasaya: İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin Emek Maddeleri

Bir ay sonra, 10 Aralık'ta, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin kabulünün yıl dönümü var. Emek örgütlerinin 12 Aralık'ta yapacağı ortak miting de İnsan Hakları Haftası'na denk geliyor. Bu yüzden Emek Anayasası'na, Bildirge'nin emeğe ilişkin maddelerini tek tek işleyen ayrı bir kısım ekledik.

Bildirge 1948'de, faşizmin yenilgisinin ve dünya işçi hareketinin en güçlü olduğu bir dönemde yazıldı. Çalışma hakkını, eşit işe eşit ücreti, insan onuruna yaraşır ücreti, sendika hakkını, dinlenmeyi ve sosyal güvenliği ilk kez evrensel insan hakkı saydı. Bu küçümsenecek bir kazanım değil. Ama metni emek gözüyle okuyunca boşluklar da hemen görünüyor:

Bildirge ne diyor?Ne demiyor?Emek Anayasası ne diyor?
Herkesin yaşama ve kişi güvenliği hakkı vardır (md. 3)İş yerini, iş cinayetini, iş güvenliğini anmazYaşam iş yerinde başlar; on dört madde iş sağlığı ve güvenliğine ayrıldı (md. 7–20)
Herkes sendika kurabilir ve sendikaya girebilir (md. 23/4)Grevden ve toplu pazarlıktan hiç söz etmezGrev ertelenemez, yasaklanamaz; lokavt yasak (md. 38–39)
Ücret insan onuruna yaraşır bir yaşam sağlamalı, gerekirse sosyal korumayla tamamlanır (md. 23/3)Ölçüt koymaz; yetersiz ücreti devlet yardımına havale ederAsgari ücret aile geçim maliyetinin altına inemez (md. 21–22)
Çalışma süresi makul ölçüde sınırlanmalı (md. 24)"Makul"u bir sayıya bağlamazHaftalık 35 saat; verimlilik arttıkça daha da kısalır (md. 26)
Sosyal haklar her devletin kaynakları ölçüsünde gerçekleşir (md. 22)Kemer sıkmanın kapısını açık bırakırSosyal haklar "kaynaklar ölçüsünde" ertelenemez (md. 3)
Herkesin mülkiyet hakkı vardır (md. 17)Mülkiyet ile emek çatışınca hangisinin üstün olduğunu söylemezHiçbir mülkiyet hakkı emeğin temel haklarının önüne geçemez (md. 1)
Herkes bu hakların gerçekleşeceği bir toplumsal ve uluslararası düzene hak sahibidir (md. 28)O düzenin ne olduğunu söylemezÜlkeler arası aşağı doğru rekabet bu hakkın ihlalidir (md. 42)

Bildirge'nin bir sınırı daha var: muhatabı yalnızca devletlerdir. HABAŞ'ın, platform şirketlerinin, çok uluslu tekellerin yükümlülüklerinden söz etmez. Emek Anayasası bu yüzden insan hakları yükümlülüklerini şirketlere de yüklüyor ve Bildirge'yi bir tavan olarak değil, gerisine düşülemeyecek bir taban olarak tanımlıyor (md. 79).

Türkiye bu Bildirge'yi 1948'de oylayan ülkelerden biri. 2003'te grev hakkını içeren Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi'ni de onayladı ve 2004'ten bu yana Anayasa'nın 90. maddesi, temel haklara ilişkin uluslararası antlaşmalarla yasalar çatıştığında antlaşmaların esas alınacağını söylüyor. Yine de aynı dönemde yirmiden fazla grev yasaklandı, binlerce işçi iş cinayetinde yaşamını yitirdi. Yani Emek Anayasası'nın Türkiye için ilk sözü yeni bir talep değil, eski bir hatırlatma: İmza atılmış sözler bile tutulmuyor.

Bu yıl 10 Aralık'ta insan haklarını konuşurken, iş cinayetlerini, grev yasaklarını ve yoksulluk ücretini de konuşalım. Onlar da insan hakları ihlalidir.


İtirazlar ve Yanıtlar

Bu metne itiraz edenler olacak ve bu itirazları ciddiye almak gerekiyor. Çünkü itirazları bilmeyen bir hareket, onları yanıtlayamaz. En sık duyacağınız itirazları ve bizim yanıtımızı yan yana koyalım.

"Bu ücretler ve bu çalışma süreleri rekabet gücünü öldürür, yatırımcı kaçar." İşveren örgütlerinin ve ana akım iktisatçıların en güçlü itirazı bu. Asgari ücretin istihdama etkisi iktisat yazınında gerçekten tartışmalıdır; bazı çalışmalar sınırlı istihdam kaybı bulur, bazıları anlamlı bir etki bulmaz. Bizim yanıtımız şu: Türkiye'nin "rekabet gücü" yıllardır düşük ücret, uzun mesai ve grev yasağı üzerine kuruldu; sonuç, verimliliği düşük, teknoloji yatırımı zayıf, ölümcül bir üretim modeli oldu. Ucuz emek, sermayenin teknolojiye yatırım yapmamasının en kolay bahanesi. Üstelik "rekabet" argümanı, her ülkede emekçileri birbirinin ücretini düşürmeye zorlayan bir aşağı doğru yarışın adı. Bu yüzden metin enternasyonal dayanışmayı (md. 42) ve uluslararası ticaret anlaşmalarının emekçi haklarını daraltamayacağını (md. 79) da içeriyor.

"Anayasa herkesin anayasasıdır; bir sınıfın anayasası olamaz." Liberal hukukçuların itirazı bu. Anayasa tüm yurttaşları kapsamalı, tarafsız olmalıdır. Bizim yanıtımız: Hiçbir anayasa tarafsız olmadı. Mülkiyeti dokunulmaz, grevi sınırlanabilir sayan bir anayasa da bir taraf tutar; yalnızca tuttuğu tarafı söylemez. Emek Anayasası tarafını açıkça söylüyor. Üstelik toplumun ezici çoğunluğu ücretle geçindiğine göre, "emekçinin anayasası" aslında çoğunluğun anayasasıdır.

"Grev yasağı olmazsa hastaneler, su, elektrik ne olacak?" Bu meşru bir kaygı ve metin onu yok saymıyor. Madde 38'un üçüncü fıkrası, yaşamsal hizmetlerde en az hizmet ilkesini koruyor. Fark şu: en az hizmetin ne olduğuna grevdeki emekçilerin örgütleri karar veriyor. Hastanede çalışanlar, hastaların yaşamını hükümetten daha iyi bilir ve daha çok önemser. Türkiye'deki ertelemelerin listesine bakan herkes, cam, lastik, metal ve maden grevlerinin "yaşamsal hizmet" olmadığını görür.

"Bu metin gerçekçi değil." Belki de en sık duyacağımız itiraz bu. 1886'da Chicago'da sekiz saat isteyen işçilere de "gerçekçi değil" denmişti. Bugün dünyanın büyük bölümünde sekiz saat yasal norm. Gerçekçilik, güç dengesinin bir fonksiyonudur; güç dengesi değiştikçe neyin gerçekçi olduğu da değişir. Emek Anayasası bugünün dengesini değil, kurmak istediğimiz dengeyi tarif ediyor.

Bu itirazların hiçbirini küçümsemeyin. Hepsini iş yerinde, okulda, sendika toplantısında duyacaksınız. Onlara öfkeyle değil, verilerle ve sabırla yanıt verin.


Bu Metinle Ne Yapabiliriz? Somut Görevler

Bir anayasa, onu savunacak bir güç bulduğu ölçüde yaşar. Emek Anayasası'nı raflarda değil, iş yerlerinde yaşatmak için yapabileceklerimiz:

  • Bir bölüm, bir toplantı. İş yerinizde, okulunuzda, sendika şubenizde her toplantıda bir bölüm okuyun. "Bizde bu madde ne kadar uygulanıyor?" diye sorun ve yanıtları not edin.
  • Maddeyi talebe çevirin. "Madde 44: Gözetim yasağı" bir fabrikada çipli kartların kaldırılması, bir çağrı merkezinde duygu analizinin kapatılması, bir yazılım şirketinde ekran izleme yazılımının kaldırılması talebine dönüşür.
  • Toplu sözleşmeye taşıyın. Anayasal düzeyde bugün kazanılamayan birçok hak toplu sözleşme maddesi olarak kazanılabilir: ulaşılamama hakkı, otomasyon öncesi danışma, emekçi verisinin korunması.
  • Kendi maddenizi bulun. Ağır ve tehlikeli bir işte çalışıyorsanız Madde 13–20'yi, freelancer iseniz 50'yi, uzaktan çalışıyorsanız 51'i, yurt dışına çalışıyorsanız 52'yi, veri ve içerik denetimi işindeyseniz 53'ü, içerik üretiyorsanız 54'ü, depoda ya da çağrı merkezindeyseniz 56'yı, okurken çalışıyorsanız 58'i iş arkadaşlarınızla birlikte okuyun ve kendi talep listenizi çıkarın.
  • Geniş tanımı sahiplenin. Kurye, beyaz yakalı, öğretmen, bilişim emekçisi: hepimiz aynı metnin öznesiyiz. Beyaz Yakalının Sefaleti yazısında anlattığımız ayrışmaları aşmak için ortak bir dil gerekiyor; bu metin o dili önermeye çalışıyor.
  • Ortak eyleme açın. Bu metin hiçbir örgütün malı değil. Örgütlenme 2.0 yazısında önerdiğimiz ortak mücadele modeli için bir zemin olabilir. Farklı sendikalar, partiler, meslek örgütleri ve iş yeri komiteleri onu kendi koşullarına göre değiştirebilir, genişletebilir.
  • Eleştirin, geliştirin. Bu bir sürüm 1.0.4. Eksik bulduğunuz, yanlış kurulduğunu düşündüğünüz her maddeyi bize yazın. Yoldaşça eleştirmek bu metnin büyümesinin tek yolu.

Sevgili Genç Yoldaşlar,

Bir anayasa maddesi kendiliğinden yaşamaz. 1982 Anayasası da "grev hakkı" yazıyor; ama yirmi yılda yirmiden fazla grev yasaklandı. Kağıt üzerindeki hakkı hayata taşıyan şey, onu savunacak örgütlü güçtür.

1917'de sekiz saatlik iş günü bir kararnameyle yazıldı. Ama o kararnameyi mümkün kılan, ondan önceki yarım yüzyılın grevleri, barikatları, sendikaları ve konseyleriydi. Hakları yazmak kolaydır; zor olan, onları yazdıracak gücü örgütlemektir.

Emek Anayasası, o gücün kendi sözünü kendi diliyle söyleme denemesi. Okuyun, tartışın, değiştirin, çoğaltın. Ve en önemlisi: iş yerinize, okulunuza, mahallenize taşıyın.

Dünyadaki her zenginliği biz ürettik. Onu korumanın kurallarını da biz yazacağız.


Kaynaklar

Emek Anayasası tam metni: Emek Anayasası — Emeğin Temel Hakları, sürüm 1.0.4 — PDF (316 Kb), ePub (1.1 Mb), Markdown (95 Kb)

Emek Yanlı Revizyon Taslağı: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — Emek Yanlı Revizyon Taslağı, sürüm 1.0.4 — PDF (277 Kb), ePub (1.2 Mb), Markdown (77 Kb)

Yeni anayasa tartışması

Anayasa ve insan hakları belgeleri

  • Rusya Sosyalist Federatif Sovyet Cumhuriyeti Anayasası (1918)
  • SSCB Anayasası (1936)
  • İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (1948)
  • Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi (1966)

HABAŞ patlaması (9 Kasım 2026)

Rakamlar ve haberler

Bağlantılı yazılarımız


Bu yazı ve Emek Anayasası CC BY-SA 4.0 lisansıyla yayımlanmıştır. Çoğaltın, değiştirin, yayımlayın.

İlgili Başlıklar

Haber Bülteni Aboneliği