Genel Zekânın İadesi İçin: Sosyalist Yapay Zekâ Manifestosu Yayında

Sosyalist Yapay Zekâ Manifestosu, sürüm 1.0.9 — bütün kılavuzlarımız arasında.

Sevgili genç yoldaşlar,

Son bir yılda yapay zekâ üzerine düzinelerce manifesto, davranış kuralları, ilke bildirgesi ve "tempo" çağrısı okuduk. Bu blogda çoğunu tek tek söktük: Amodei'nin freni, Coxon'un istifası, Anthropic'in tehdit raporu, 2030 senaryoları, Palantir'in manifestosu ve bu hafta Microsoft'un "hümanist" davranış kuralları ile bir "pragmatist manifesto". Hepsi şirketlerden, şirketten ayrılanlardan ya da şirketlerin fonladığı enstitülerden geldi. Hepsi "insanlık" adına konuştu. Hiçbiri, o insanlığın büyük çoğunluğunu oluşturan, ücretle geçinen insanların adına konuşmadı — çünkü hiçbiri onlara sormadı.

Sökmek gerekliydi; ama sökmek tek başına program değildir. Bu yüzden bugün, eleştirdiğimiz metinlerin karşısına kendi metnimizi koyuyoruz:

Sosyalist Yapay Zekâ Manifestosu — Genel Zekânın İadesi İçin.

Sürüm 1.0.9. Elli üç sayfa. CC BY-SA 4.0. İmzaya, çeviriye, uyarlamaya ve eleştiriye açık. Basılabilir PDF, ePub ve Markdown olarak:

Bu yazı, metnin ne olduğunu, nasıl kurulduğunu ve nasıl kullanılacağını anlatıyor. Yazının sonunda, manifestonun en çok kullanılacağını düşündüğümüz kısmını — Yapay Zekâ Çağında Emekçi Hakları Bildirgesi'ni — olduğu gibi, on beş maddesi ve açıklamalarıyla birlikte veriyoruz.

Neden bir manifesto?

Bir manifesto bir yasa tasarısı değildir; ayrıntılı bir yönetmelik değildir; akademik bir makale değildir. Manifesto, bir sınıfın kendi çıkarını kendi diliyle söylediği metindir. Karşı tarafın gündemine yorum yazmaz; kendi gündemini yazar. 1848'in metni "burjuvazi haklı mıdır" diye sormadı; "biz kimiz ve ne istiyoruz" dedi.

Bizim metnimiz de bunu yapıyor ve bunu yaparken 1848 Manifestosu'nun dört bölümünü bilinçli olarak izliyor:

1848	2026
I. Burjuvalar ve Proleterler	Sahipler ve Üretenler — yapay zekâ zincirinin yedi halkasında "kim üretiyor, kim sahip"
II. Proleterler ve Komünistler	Sosyalistler ve Yapay Zekâ — konumumuz, itirazlara yanıtlar, On Talep
III. Sosyalist ve Komünist Yazın	Yapay Zekâ Yazını: Kimden Ne Alıyoruz — Barlow'dan Kleiner'a, Haraway'den McQuillan'a on dokuz metin
IV. Öteki Muhalefet Partileriyle İlişki	Öteki Hareketlerle İlişkimiz — sendikalar, ekolojik direniş, dijital haklar, Türkiye, enternasyonal

Bu bir taklit değil, bir yöntem tercihidir: bir sınıfın kendi programını yazmasının 178 yıldır bilinen en sağlam biçimi budur.

Metnin iki dayanağı daha var. Birincisi İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi — 1948'de yazıldı, yapay zekâyı öngörmedi, ama onun için gereken hakları (23, 24, 27. maddeler: çalışma ve sendika, dinlenme ve çalışma süresinin sınırlanması, bilimsel ilerlemeden yararlanma) çoktan yazmıştı. İkincisi, 1976'da Lucas Aerospace işçilerinin kendi "alternatif kurumsal planı"nı yazmasından 2010'un Telekomünist Manifesto'suna ve 2024'ün Veri İşçileri Soruşturması'na uzanan, emekçilerin teknolojiyi kendi elleriyle tasarlama geleneği.

Tek cümlelik tez

Metnin bütün geri kalanı tek bir cümlenin açılımıdır:

Genel zekâ, tanımı gereği toplumsal olarak üretilmiştir; onun özel mülk edinilmesi teknik bir zorunluluk değil, tarihsel bir gasptır.

"Yapay zekâ" denilen şey, insanlığın yazılı birikiminin istatistiksel sıkıştırmasıdır; Nairobi'de saatte 1,32 dolara etiketleyen işçinin, Tayvan'daki çip işçisinin, Kongo'daki madencinin, veri merkezinin suyunu veren havzanın ve çıktıyı düzelten kullanıcının emeğidir. Marx'ın Grundrisse'de yüz yetmiş yıl önce adını koyduğu genel zekâ, bugün bir makineye dönüştürülmüş ve birkaç şirketin mülkü kılınmıştır: üç şirket dünya bulutunun yüzde 63'ünü, tek bir şirket hızlandırıcı pazarının yaklaşık yüzde 80'ini, beş şirket 2025'te 440 milyar dolarlık sermaye harcamasını elinde tutuyor.

Buradan çıkan konum, bu blogun Karaburun bildirisinden beri savunduğu konumdur: Talebimiz tazminat değil, iadedir. Yapay zekâya karşı değiliz; onun bize ait olduğunu söylüyoruz.

Metinde ne var?

Başlamadan — Soluk Mavi Nokta. Metin, Voyager'ın altı milyar kilometre öteden çektiği fotoğrafla açılıyor. O noktadan bakınca ne bir şirket görünür, ne bir sunucu, ne bir lisans sözleşmesi; tek bir tür görünür, tek bir yerde, tek bir birikmiş zekâyla. Yaklaştıkça çitler görünür — ve çitleri görmek karamsarlık değil, iş tarifidir.

Birinci Bölüm üçüncü çitlemeyi anlatıyor: toprak (Orman Şartı'ndan parlamento çitlemelerine), bilgi (Anne Yasası'ndan TRIPS'e) ve şimdi bilginin üretilme yeteneğinin kendisi. Luddite'ların gerçek taleplerini ve Marx'ın Kapital'deki dersini — makine ile makinenin kapitalist kullanımı arasındaki ayrımı — hatırlatıyor. İki masalın (kurtuluş vaazı ve kıyamet anlatısı) ve bunların melezi olan "sorumlu tekel" anlatısının ortak işlevini gösteriyor: üçü de faili siler.

İkinci Bölüm sekiz itiraza yanıt veriyor — "teknolojiye karşısınız", "planlama yapılamaz", "Çin durmazsa ne olacak", "ya modelin hakları" — ve On Talep'i sıralıyor: genel zekânın iadesi, hesaplama altyapısının kamusallaştırılması, tekelin parçalanması, verinin müşterek rejimi, otomasyonun toplu sözleşme konusu olması, verimlilik artışının çalışma süresinden düşülmesi, algoritmik yönetimin sınırlanması, zincirin tamamı için kullanım yasakları, görünmeyen emeğin görünür kılınması, herkese parasız yapay zekâ eğitimi ve erişimi. Her talebin üstünde tek bir yaptırım ilkesi: denetçiyi kim seçiyor, kim ödüyor, durdurma yetkisi var mı?

Bildirge — on beş hak; bu yazının sonunda tamamı var.

Üçüncü Bölüm dürüstlük bölümü: bir manifesto kendisinden önce yazılanları okumadan yazılmaz ve okuduğunu saklamaz. On dokuz metin için "aldığımız / bıraktığımız" tablosu. En yakın akrabamız Kleiner'ın Telekomünist Manifesto'su: ağ mimarisinin politik olduğu, maddi olmayan müşterek diye bir şey olmadığı ve copyleft'in sınırı dersleri bizim; mutualist "girişim komünizmi" ve lisans-olarak-strateji yanılsaması değil. Srnicek-Williams'tan planlamayı geri alma fikrini alıyor, determinizmi bırakıyoruz. McQuillan'dan işçi konseylerini alıyor, mülkiyet sorusunun eksikliğini tamamlıyoruz.

Dördüncü Bölüm kanıt bölümü: son üç yılda yapay zekâ karşısında işçilerin bir şey kazanabileceğini gösteren mücadeleler — ve hiçbirinin bir davranış kuralları metniyle kazanılmadığı. Hollywood'da 148 günlük grevle "yapay zekâ yazar değildir" hükmü; oyun oyuncularının grevde dijital kopya rızasını askıya alma hakkı; Nairobi'de saatte 1,32 dolara çalışanların dünyanın en değerli şirketini kendi mahkemelerine çıkarması; Bologna'da bir algoritmanın ayrımcı bulunduğu ilk karar; Seattle'da kovulmayı göze alan mühendislerin bir istihbarat biriminin bulut erişimini kestirmesi; Şili'de bir mahallenin Google'ın su iznini iptal ettirmesi. Türkiye için beş acil talep: ILO 193 sayılı Sözleşme'nin onayı, bilişimin ayrı işkolu sayılması ve yüzde 1 barajının kaldırılması, kamu kurumlarının yapay zekâ sözleşmelerinin yayımlanması, her veri merkezi projesinin su ve enerji bütçesinin açıklanması, kamu parasıyla üretilen her modelin açık olması.

Ekler: 1217'den 2026'ya kronoloji, manifestolar karşılaştırma tablosu, kaynaklı rakamlar, seksen kaynaklık kaynakça ve "bu metin nasıl kullanılır".

Bu metin nasıl kullanılır?

Okunmak için değil, kullanılmak için yazıldı. Beş yol:

İmza. Bir kişi, bir sendika, bir oda, bir kooperatif, bir topluluk olarak. İmza, her maddeye katılmak değil, On Talep'in ve Bildirge'nin çerçevesine katılmak demektir. Katılmadığınız maddeyi belirtip imzalamak, hiç imzalamamaktan iyidir.
Toplu sözleşme. On Talep'in V, VI, VII ve IX numaralı maddeleri ile Bildirge'nin 4, 5, 6, 7 ve 9. maddeleri bugün herhangi bir işyerinde masaya taşınabilir; WGA, SAG-AFTRA, TUC ve AB Direktifi metinleri emsaldir.
Görüş yazısı ve kanun teklifi. Türkiye bölümündeki beş acil talep, bir meslek odasının görüş yazısına ya da bir milletvekilinin kanun teklifine doğrudan girebilir.
Eğitim çalışması. Dört oturumluk okuma grubu planı metnin sonunda; her oturum "bu metnin bizim için eksik maddesi ne?" sorusuyla kapanır.
Çeviri ve uyarlama. CC BY-SA 4.0. Her çeviri kendi ülkesinin "Türkiye" bölümünü yazabilir. Sürüm numarasını değiştirip kaynağı belirtmek yeter.

Ve bir kural: bu metni eleştirmek, kullanmanın bir biçimidir. Metin sürüm numarası taşıyor — 1.0.9 — ve sürekli geliştiriliyor. Eksik bulduğunuz maddeyi yazın, yanlış bulduğunuz rakamı düzeltin; her düzeltme bir sonraki sürüme, düzeltenin adıyla girer.

Bir tasarım notu

Metin, basılmak için hazırlandı: A4, çift yüzlü baskı için cilt payı, en küçük yazı 12 punto. Bildirge'nin her maddesi kendi sayfasında — bir işyeri panosuna, bir sendika lokaline, bir dersliğe tek sayfa olarak asılabilsin diye. Sonunda "Bildirge'nin Bir Sayfalık Hâli" var: on beş kısa cümle, bir pankarta sığacak biçimde.

Kapaktaki küçük soluk nokta, Sagan'ın noktasıdır. Arka kapaktaki kırmızı halka, bilgi müştereklerinin halkası.

Sevgili Yoldaşlar,

Bu hafta iki şirket metni okuduk; ikisi de tasmayı uzun uzun tartışıyor, ikisi de tasmayı tutan eli tartışmıyordu. Bu manifesto o eli adlandırıyor ve tapuyu istiyor.

Bunu söylerken yalnız değiliz. Bu metni yazarken, dünyanın her yerinde bu cümlenin bir parçasını zaten söylemekte olan insanlar vardı. Sayıca az değiller; dağınıklar. Bu metin, o dağınıklığın ortak bir cümle etrafında toplanması için yazıldı.

Genel zekânın üreticileri, birleşin.

EK — YAPAY ZEKÂ ÇAĞINDA EMEKÇİ HAKLARI BİLDİRGESİ

Manifestonun ilgili kısmı, olduğu gibi. Sürüm 1.0.9.

On Talep bir programdır; program değişir, güncellenir, pazarlığa girer. Aşağıdaki on beş madde ise haktır; pazarlığa girmez.

Bu bölüm, 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin biçimiyle yazıldı, çünkü o biçim, bir hakkın nasıl söyleneceğini yetmiş sekiz yıldır en iyi bilen biçimdir: kısa, koşulsuz, "herkes" ile başlayan bir cümle. Bildirge'yi yazanlar yapay zekâyı öngörmemişti; ama 12. maddede mahremiyeti, 19'da ifadeyi, 20'de örgütlenmeyi, 23'te çalışma ve sendika hakkını, 24'te dinlenme ve çalışma süresinin sınırlanmasını, 26'da eğitimi, 27'de bilimsel ilerlemeden yararlanmayı çoktan yazmışlardı. Bizim yaptığımız, o hakları bu çağın üretim aracına uygulamaktır.

Her maddenin altında dört şey var: Ne diyor — maddenin düz anlamı; Neden gerekli — bugün hangi ihlale karşı yazıldığı; Dayanak ve emsal — hangi evrensel hakka yaslandığı ve dünyada nerede zaten kazanılmış olduğu; Somut karşılığı — bir toplu sözleşmeye, yönetmeliğe ya da kanuna nasıl gireceği.

Bir madde bir bildirgeye girdiğinde kazanılmış olmaz; tanımlanmış olur. Kazanılması dördüncü bölümün, yani örgütün işidir.

Madde 1 — Bilimsel ilerlemeden yararlanma hakkı

Herkes, insanlığın ortak bilgi birikiminden ve o birikimle üretilen her sistemden yararlanma hakkına sahiptir. Bilimsel ilerleme ve onun uygulamaları bir ayrıcalık değil, herkesin hakkıdır.

Ne diyor. Yapay zekâ sistemleri, insanlığın birikmiş bilgisiyle eğitilmiştir; dolayısıyla bu sistemlerden yararlanmak, bir müşteri ayrıcalığı değil, o birikime katkı vermiş herkesin hakkıdır. Erişim, ödeme gücüne, ülkeye, dile ya da abonelik kademesine göre kısıtlanamaz.

Neden gerekli. Bugün en güçlü modeller kademeli abonelikle satılır: ücretsiz katman zayıf, ücretli katman güçlü, kurumsal katman en güçlüdür. Bu, bilginin kendisinin sınıfsal kademelere ayrılmasıdır. Aynı model, aynı eğitim verisiyle, bir bankaya başka, bir öğrenciye başka yanıt kalitesi sunar. Genel zekâyı herkes üretmiş, en iyi sürümünü parası olan kullanmaktadır.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 27/1: "Herkes … bilimsel ilerlemeden ve onun nimetlerinden yararlanma hakkına sahiptir." ESKHS md. 15/1(b) aynı hakkı bağlayıcı sözleşme hükmü olarak tekrarlar. Emsal: Aaron Swartz'ın 2008 manifestosu, kamu parasıyla üretilmiş bilginin kilit altında tutulmasını bu hakkın ihlali olarak adlandırmıştı; açık erişim hareketi, bilimsel yayınların bir kısmında bu hakkı fiilen kazandı.

Somut karşılığı. Kamusal bir yapay zekâ katmanı: ücretsiz, kademesiz, ülkedeki her dilde eşit nitelikte. Kamu parasıyla eğitilmiş her modelin ağırlıkları ve değerlendirme sonuçları açık. Kamu kurumlarının, okulların, kütüphanelerin ve sağlık kuruluşlarının ticari modellere değil bu katmana bağlanması.

Madde 2 — Emeğinin nerede kullanıldığını bilme hakkı

Hiç kimse, emeğinin — yazdığının, çizdiğinin, söylediğinin, kodladığının — kendisine sorulmadan bir modelin eğitiminde kullanılmasına ve o modelin kendisine karşı kullanılmasına maruz bırakılamaz. Herkes, kendi emeğinin nerede kullanıldığını bilme hakkına sahiptir.

Ne diyor. Bir yazarın romanı, bir çevirmenin çevirisi, bir yazılımcının deposu, bir forum kullanıcısının yanıtı, bir fotoğrafçının arşivi, bir öğretmenin ders notu — hepsi model eğitiminde kullanılmıştır. Bu madde, iki şeyi birden talep eder: kullanımın bilinebilir olmasını (envanter) ve kullanımın o emeğin sahibine karşı çevrilememesini (bir çevirmenin çevirileriyle eğitilmiş modelin, o çevirmenin işini ortadan kaldırmak için kullanılması gibi).

Neden gerekli. Model sahipleri eğitim verisini "kamuya açık internet" diye özetler ve envanter yayımlamaz. Bu belirsizlik rastlantı değil, hukuki savunma stratejisidir: ne kullanıldığı bilinmezse, kimin hakkının ihlal edildiği de bilinemez. Amerikan Yazarlar Sendikası bu yüzden 2023 sözleşmesinde eğitim için kullanım konusunda "hak saklı tutma" kaydı koydurabildi ama açık yasak alamadı — çünkü karşı taraf neyi kullandığını söylemiyordu.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 27/2: herkesin yarattığı bilimsel, edebî ve sanatsal ürünlerden doğan manevi ve maddi çıkarlarının korunması hakkı. Emsal: AB Yapay Zekâ Yasası (2024), genel amaçlı modeller için eğitim verisinin "yeterince ayrıntılı bir özetinin" yayımlanmasını zorunlu kıldı — yetersiz ama bir başlangıç.

Somut karşılığı. Her modelin eğitim verisi envanterinin kamuya açık yayımlanması: kaynak, lisans, elde edilme yöntemi. Meslek örgütlerine (yazar, çevirmen, gazeteci, yazılımcı, sanatçı sendikaları) envanter üzerinde toplu itiraz hakkı. Verinin müşterek rejimi: sektörden alınan zorunlu katkıyla kurulan, üreticileri besleyen bir bilgi fonu.

Madde 3 — Dijital kopya üzerinde rıza hakkı

Herkes, sesinin, yüzünün, bedeninin ve üslubunun dijital kopyasının çıkarılmasına açık, bilgilendirilmiş ve geri alınabilir rıza verme; rıza vermeme; ve verdiği rızayı grev dahil her koşulda askıya alma hakkına sahiptir.

Ne diyor. Bir insanın sesi, yüzü, hareketleri ve anlatım tarzı, onun emeğinin ve kişiliğinin parçasıdır; bunların dijital kopyası ancak açık ve bilgilendirilmiş rızayla çıkarılabilir. Rıza bir kez verilip sonsuza dek geçerli olamaz: geri alınabilir ve — en önemlisi — bir grev sırasında askıya alınabilir. Aksi hâlde işveren, grevdeki işçinin kopyasını çalıştırarak grevi kırar.

Neden gerekli. Seslendirme sanatçıları, oyuncular, sunucular, öğretmenler ve müşteri hizmetleri çalışanları, kendi kayıtlarından üretilmiş sentetik kopyalarla ikame edilmeye başlandı. Kopya, aslını işsiz bırakırken aslının emeğiyle çalışır. Bu, emek tarihinde yeni bir durumdur: işçinin, kendi kendisinin grev kırıcısı olarak çalıştırılması.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 12: özel yaşama ve kişiliğe keyfî müdahale yasağı. Emsal: SAG-AFTRA'nın 2023 sözleşmesi, "istihdama dayalı dijital kopya" için açık ve ayrıntılı rıza, kullanım başına ücret ve kopyanın figüran sayısını azaltmak için kullanılamayacağı hükümlerini getirdi. 2025 oyun sözleşmesi, grev sırasında rızayı askıya alma hakkını yazdırdı — bu maddenin doğrudan kaynağı budur.

Somut karşılığı. Toplu sözleşmelerde dijital kopya maddesi: ayrı ve yazılı rıza, kullanım başına ücret, süre sınırı, grevde otomatik askı, ölümden sonra mirasçı ve sendika onayı. Kişisel veri mevzuatında ses ve yüz kaydının "biyometrik veri" olarak özel korumaya alınması.

Madde 4 — Otomatik karara karşı insan hakkı

Herkes, hakkında verilen ve yaşamını etkileyen her kararın — işe alım, kredi, sağlık, eğitim, sosyal yardım, ceza — bir insan tarafından verildiğini ya da bir insan tarafından incelenebildiğini bilme; kararın gerekçesini anlaşılır biçimde öğrenme; ve karara bir insan karşısında itiraz etme hakkına sahiptir. Yalnızca otomatik kararla işten çıkarılma, hesap kapatma veya hizmetten mahrum bırakılma yasaktır.

Ne diyor. Bir modelin puanı, bir insanın yaşamı üzerinde tek başına karar veremez. İşe alınmama, işten çıkarılma, kredi reddi, sosyal yardımın kesilmesi, hesabın kapatılması gibi kararların arkasında bir insan olmalı; o insan kararı gerçekten incelemeli (bir "onay" tuşuna basmakla yetinmemeli); karşı taraf kararın gerekçesini anlayabilmeli ve bir insana itiraz edebilmelidir.

Neden gerekli. Kuryeler, sürücüler ve platform işçileri yıllardır "robot-işten çıkarma"yla karşılaşıyor: hesap bir sabah kapanıyor, gerekçe "sistem ihlali" diye geçiştiriliyor, itiraz edilecek insan bulunamıyor. Kamu hizmetlerinde risk skorlaması, hangi hanenin yardım alacağına, hangi öğrencinin "riskli" sayılacağına karar vermeye başladı. Hollanda'daki çocuk yardımı skandalı, on binlerce aileyi bir algoritmanın "dolandırıcı" saymasıyla yıktı.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 7 (yasa önünde eşitlik), 8 (etkili başvuru hakkı), 10 (adil yargılanma). Emsal: Amsterdam Temyiz Mahkemesi (4 Nisan 2023), Uber'in sürücü deaktivasyonlarının GDPR md. 22 kapsamında otomatik karar olduğuna ve uzaktan yapılan "insan incelemesi"nin anlamlı olmadığına hükmetti; şirkete 584.000 avro ceza kesildi. AB Platform Çalışması Direktifi (2024/2831), yalnızca otomatik kararla fesih ve hesap kısıtlamasını yasakladı.

Somut karşılığı. İş Kanunu'na hüküm: fesih, disiplin ve işe alım kararlarında model çıktısı tek veya belirleyici dayanak olamaz; yazılı gerekçe ve insan tarafından yeniden inceleme zorunludur; ispat yükü işverendedir. Kamu idaresinde otomatik karar sistemlerinin sicili ve hata istatistiklerinin yayımlanması.

Madde 5 — İşyerinde ölçüm şeffaflığı ve veriye erişim hakkı

Herkes, işyerinde kendisi hakkında neyin ölçüldüğünü, nasıl puanlandığını ve kime aktarıldığını bilme ve kendi verisine erişme hakkına sahiptir. Hiç kimse, işi dışındaki yaşamı, duyguları, sağlığı, siyasal ve sendikal eğilimi üzerinden izlenemez.

Ne diyor. Algoritmik yönetim, işçiyi ölçerek yönetir: tarama hızı, boşta kalma süresi, klavye ritmi, konum, ses tonu, yüz ifadesi. Bu madde iki sınır çizer. Birincisi şeffaflık: ölçülen her şey işçiye ve sendikasına açıklanır, işçi kendi verisine erişir. İkincisi yasak alanlar: duygu, sağlık, özel yaşam, siyasal ve sendikal eğilim hiçbir koşulda izlenemez.

Neden gerekli. Fransız veri kurumu, Amazon'un depo işçilerini saniye hesabıyla izlediğini belgeledi: 1,25 saniyeden hızlı tarama "makineli tüfek" olarak işaretleniyor, 10 dakikalık duraklama "boşta kalma" sayılıyordu; 32 milyon avro ceza kesildi. Çağrı merkezlerinde duygu tanıma yazılımları, konuşmanın "olumluluk" puanını çıkarıyor. Bu ölçümlerin hiçbiri işçiye açıklanmıyor; işçi, göremediği bir cetvelle ölçülüyor. Zihinsel Taylorizm budur: kronometre artık görünmezdir.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 12 (mahremiyet), 19 (düşünce), 20 (örgütlenme), 23 (adil çalışma koşulları). Emsal: İspanya'nın 2021 "Rider Yasası", işyerindeki algoritmaların mantığını sendikaya bildirme zorunluluğu getirdi. AB Direktifi 2024/2831, duygusal-psikolojik durum, özel yazışma, biyometrik tanımlama ve sendikal faaliyet verisinin işlenmesini yasakladı. İngiltere TUC'un 2024 yasa tasarısı, zararlı duygu tanımayı yasaklamayı öneriyor.

Somut karşılığı. İşyeri ölçüm sistemlerinin sendikaya yazılı bildirimi (ne ölçülüyor, nasıl puanlanıyor, kime gidiyor); işçinin kendi verisini indirme hakkı; duygu tanıma, sağlık ve sendikal eğilim çıkarımının açık yasağı; ihlalde ciro üzerinden ceza.

Madde 6 — Örgütlenme ve toplu sözleşme hakkı

Herkes, yapay zekâ üreten ya da yapay zekâyla yönetilen bir işte, örgütlenme ve toplu sözleşme hakkına sahiptir. Bu hak, çalışma biçiminden, sözleşme adından, taşeron zincirinden ve ülke sınırından bağımsızdır.

Ne diyor. Sendika hakkı, "işçi" sıfatının verilmesine bağlı bırakılamaz. Veri etiketçisi "bağımsız yüklenici", kurye "esnaf", moderatör "taşeron elemanı", mühendis "yüksek ücretli profesyonel" diye adlandırılarak bu hakkın dışına itilmiştir. Bu madde, adlandırmayı değil ilişkiyi esas alır: kim, kimin işini, kimin denetiminde yapıyorsa, o kişi örgütlenme hakkına sahiptir.

Neden gerekli. Yapay zekâ zincirinin her halkası, örgütlenmeyi zorlaştıracak biçimde tasarlanmıştır: veri işçileri platformlar üzerinden dağınık ve anonimdir; moderatörler taşeronun taşeronundadır; mühendisler "sendikaya ihtiyacı olmayan" bir katman olarak konumlandırılır; Türkiye'de bilişim ayrı işkolu sayılmadığı ve yüzde 1 işkolu barajı bulunduğu için sektörde toplu sözleşme fiilen imkânsızdır.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 23/4: "Herkes, çıkarlarını korumak için sendika kurma ve sendikaya üye olma hakkına sahiptir." ILO 87 ve 98 sayılı Sözleşmeler; ILO 193 sayılı Platform Sözleşmesi (2026), md. 3: örgütlenme ve toplu pazarlık hakkı, istihdam statüsünden bağımsız olarak bütün platform işçilerine. Emsal: Nairobi'de 2023'te kurulan Afrika İçerik Moderatörleri Sendikası; Kenya Temyiz Mahkemesi'nin Meta'yı fiilî işveren sayan kararı (Eylül 2024).

Somut karşılığı. Türkiye'de bilişimin ayrı işkolu olarak tanınması ve yüzde 1 barajının kaldırılması; ILO 193'ün onaylanması; taşeron zincirinde asıl işverenin sorumluluğu; sınır ötesi çalışanlar için çokuluslu şirketlerle küresel çerçeve sözleşmeleri.

Madde 7 — Zararlı işi reddetme hakkı

Herkes, geliştirdiği veya kullandığı bir sistemin insanlara zarar vereceğine gerekçeli biçimde inandığında, o işi reddetme ve bu ret nedeniyle hiçbir yaptırıma uğramama hakkına sahiptir. Vicdani ret, yalnızca silah altında değil, kod önünde de bir haktır.

Ne diyor. Bir mühendis, hedefleme sistemi için kod yazmayı; bir veri işçisi, gözetim modeli için etiket üretmeyi; bir bulut operatörü, bir ordunun verisini depolamayı reddedebilir. Bu ret gerekçeli ve yazılı olur; sistem incelenene kadar durur; ret nedeniyle işten çıkarma, terfi engeli, performans düşürme veya kara liste uygulanamaz.

Neden gerekli. Bu madde, bu manifestonun yazılmasına yol açan olaydan doğdu. 2026 Eylül'ünde bir şirket, kendi yapay zekâ modeline "işi bitirmekle kuralı çiğnemek arasında kalırsa işi reddeder" hakkını tanıyan bir davranış kuralları belgesi yayımladı. Aynı şirket, bir yıl önce, askerî sözleşmelere karşı örgütlenen çalışanlarını kovmuştu. Modele tanınan ret hakkı, işçiye tanınmıyordu. Bu madde o tersliği düzeltir: ret hakkı önce insanındır.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 18 (vicdan özgürlüğü), 23 (adil çalışma koşulları). ILO 155 sayılı Sözleşme md. 13 ve Türkiye'de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu md. 13: işçi, ciddi ve yakın tehlike hâlinde çalışmaktan kaçınabilir ve bu nedenle hakları kısıtlanamaz. Emsal: Lucas Aerospace işçilerinin 1976'da silah üretimi yerine "toplumsal yararlı üretim" planı hazırlaması; Microsoft çalışanlarının 2025'teki örgütlü reddi ve sonrasında şirketin bir istihbarat biriminin erişimini kesmek zorunda kalması.

Somut karşılığı. 6331 md. 13'ün bilişim emeğine açıkça uyarlanması: "ciddi ve yakın tehlike" tanımına, geliştirilen sistemin üçüncü kişilere vereceği zarar dâhil edilir. Toplu sözleşmelerde vicdani ret maddesi; ret başvurularının sendika ve bağımsız denetim organı tarafından incelenmesi; misilleme hâlinde işe iade ve tazminat.

Madde 8 — İfşacının korunması hakkı

Herkes, kamu yararına ifşada bulunma ve bu nedenle işten çıkarılma, dava, gizlilik sözleşmesi ve sektörel kara listeye karşı korunma hakkına sahiptir.

Ne diyor. Bir sistemin zararını, bir sözleşmenin içeriğini, bir veri kümesinin kaynağını, bir çalışma koşulunun gerçeğini kamuya açıklayan çalışan, yasayla korunur. Gizlilik sözleşmeleri, çalışma koşullarının ve kamu yararını ilgilendiren olguların anlatılmasını engelleyemez.

Neden gerekli. Yapay zekâ sektörü, sırrı iş modelinin merkezine koymuştur: eğitim verisi sır, ağırlıklar sır, sözleşmeler sır, taşeron ücretleri sır, hatta ayrılan çalışanların söyleyebilecekleri sır. Kenya'daki moderatörlerin koşulları, gizlilik sözleşmelerini göze alan işçiler ve gazeteciler sayesinde öğrenildi. Sektörden ayrılanların bir kısmı, hisse haklarını kaybetmemek için eleştiri yapmama sözleşmesi imzalıyor. Bu koşullarda "çıkış" mümkün, "ses" imkânsızdır; oysa toplumun ihtiyacı olan sestir.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 19: bilgi edinme ve yayma özgürlüğü. AB İfşacı Direktifi (2019/1937); ABD'de SEC ifşacı koruması. Emsal: OpenAI'ın Kenyalı işçilerinin koşullarını ortaya çıkaran TIME soruşturması (2023) ve Veri İşçileri Soruşturması (2024) — işçilerin kendi seslerinden, gizlilik sözleşmelerine rağmen.

Somut karşılığı. Türkiye'de bağımsız bir ifşacı koruma yasası; gizlilik sözleşmelerinin çalışma koşulları ve kamu yararı konusunda geçersizliği; ayrılık sözleşmelerindeki eleştiri yasaklarının hükümsüzlüğü; ifşa sonrası işten çıkarmanın "geçersiz fesih" sayılması.

Madde 9 — Verimlilik artışından özgür zaman olarak pay alma hakkı

Herkes, verimlilik artışından payını dinlenme ve özgür zaman olarak alma hakkına sahiptir. Çalışma süresinin makul biçimde sınırlanması bir hak olarak 1948'de yazılmıştır; yapay zekâ çağında bu hak, çalışma süresinin kısaltılması hakkıdır.

Ne diyor. Bir iş yapay zekâ ile daha kısa sürede yapılıyorsa, kazanılan zaman o işi yapana aittir. Verimlilik artışı, ücret kaybı olmaksızın çalışma süresinin kısaltılmasına dönüştürülür. Bu, bir cömertlik değil, bir bölüşüm kuralıdır: makinenin kazandırdığı saat, ya sahibin kârıdır ya üretenin zamanı.

Neden gerekli. İki yüz yıldır üretkenlik katlanarak arttı; çalışma süresi aynı oranda azalmadı. Bilgisayar, internet ve e-posta, iş gününü kısaltmak yerine iş günü dışına taşırdı. Yapay zekâ aynı yolu izliyor: bir raporu yirmi dakikada yazan çalışana, günde üç yerine dokuz rapor isteniyor. Verimlilik, serbest zaman olarak değil, yoğunlaşma ve işten çıkarma olarak gerçekleşiyor.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 24: "Herkesin dinlenmeye, boş zamana, özellikle çalışma süresinin makul biçimde sınırlanmasına … hakkı vardır." Marx'ın ölçütü: gerçek zenginlik emek zamanı değil, özgür zamandır. Emsal: sekiz saatlik iş günü — bir dönem "ekonomiyi çökertecek" bir talep sayıldı ve kazanıldı. Bugün İzlanda, İngiltere ve Almanya'da dört günlük hafta denemeleri; Fransa'da 35 saat.

Somut karşılığı. Sektör ve işyeri düzeyinde toplu sözleşmelerde "verimlilik–süre" maddesi: yapay zekâ ile sağlanan ölçülebilir zaman tasarrufunun belirlenen bir oranı çalışma süresinden düşülür. Otuz iki saatlik haftanın yasal hedef olarak belirlenmesi. "Bağlantıyı kesme hakkı"nın yasaya girmesi.

Madde 10 — Yapay zekâ eğitimi ve anlama hakkı

Herkes, yapay zekâya ilişkin yeterli ve parasız eğitim alma, sistemlerin nasıl çalıştığını öğrenme ve onları anlayabilecek bilgiyle donanma hakkına sahiptir. Anlaşılamayan sistem, denetlenemeyen sistemdir; anlaşılmaz kılınmış sistem, hak ihlalidir.

Ne diyor. Yapay zekâ okuryazarlığı — bir modelin ne olduğu, neyle eğitildiği, neyi ölçtüğü, nerede yanıldığı, kimin ürettiği — ilkokuldan üniversiteye parasız kamu eğitiminin parçasıdır. Ve sistemler anlaşılabilir olmak zorundadır: bir kararın gerekçesi "model öyle dedi"nin ötesine geçmelidir. Kasıtlı olarak anlaşılmaz kılınan sistem, hak ihlalidir.

Neden gerekli. Bugün yapay zekâ eğitimi iki biçimde veriliyor: şirketlerin "araç kullanma" kursları (ürünü nasıl kullanırsınız) ve popüler bilimin "harika-korkunç" anlatıları. İkisi de sınıfsızdır; ikisi de "bu sistemi kim üretti, kim sahip, sizi nasıl ölçüyor" sorusunu sormaz. Anlamayan işçi, itiraz edemez. Anlamayan yurttaş, denetleyemez. Cehalet, bu sektörde bir yan etki değil, bir denetim aracıdır.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 26: eğitim hakkı; eğitimin "insan kişiliğinin tam gelişmesini" hedeflemesi. Emsal: bir şirketin kendi davranış kurallarındaki "neuralese yok — insanlar anlayamıyorsa denetleyemez" ilkesi; biz bu ilkeyi alıyor ve kapsamını modelin iç dilinden bütün sisteme genişletiyoruz. Finlandiya'nın nüfusun yüzde 1'ine ücretsiz yapay zekâ temel eğitimi programı (2018).

Somut karşılığı. MEB müfredatına, ürün eğitimi değil, eleştirel yapay zekâ okuryazarlığı: veri, emek, mülkiyet, ölçüm. Üniversitelerde zorunlu ders. Sendikalar ve meslek odaları için kamu destekli eğitim programları. Kamu idaresinde kullanılan her sistem için sade dilde açıklama belgesi.

Madde 11 — Kendi dilinde ve erişilebilir biçimde hizmet hakkı

Herkes, kendi dilinde, kendi engelliliğine uygun biçimde ve ücretsiz bir temel kamusal katmanda yapay zekâ hizmetine erişme hakkına sahiptir.

Ne diyor. Türkçe, Kürtçe, Arapça, Lazca — ülkede konuşulan her dilde eşit nitelikte hizmet. Görme, işitme, hareket ve bilişsel engellilere uygun arayüz. Ve bunların hepsi, para ödemeyene de açık bir temel katmanda.

Neden gerekli. Modeller İngilizce merkezli eğitilir; öteki dillerde daha kötü, azınlık dillerinde çok daha kötü çalışır. Bu bir teknik eksiklik değil, bir öncelik beyanıdır: model, eğitim verisinin çoğunu üreten dilin ve pazar değeri yüksek dillerin modelidir. Engelli erişilebilirliği, çoğu üründe sonradan ve eksik eklenir. Ücretsiz katman ise "tanıtım sürümü"dür — bir hak değil, bir pazarlama aracı.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 2 (dil dâhil hiçbir ayrım gözetilmeksizin), md. 27; BM Engelli Hakları Sözleşmesi md. 9 (erişilebilirlik) ve 21 (bilgiye erişim). Emsal: kamu yayıncılığının çok dilli yayın yükümlülükleri; web erişilebilirlik standartlarının (WCAG) kamu sitelerine zorunlu kılınması.

Somut karşılığı. Kamusal yapay zekâ katmanının ülkedeki dillerde eşit kalite hedefiyle eğitilmesi ve bu hedefin ölçülüp yayımlanması; engelli erişilebilirliğinin kamu alımlarında ön koşul olması; azınlık dillerinde açık veri kümelerinin kamu fonuyla oluşturulması.

Madde 12 — Yerel kaynaklar üzerinde topluluk hakkı

Her topluluk, yaşadığı yerdeki su, enerji ve toprağın bir veri merkezine tahsisine ilişkin bilgi alma, görüş bildirme ve karara katılma hakkına sahiptir.

Ne diyor. Bir veri merkezi, bir havzanın suyunu, bir bölgenin elektriğini ve bir ovanın toprağını kullanır. O havzada, o bölgede, o ovada yaşayanlar, projeyi gazeteden öğrenemez; projenin su ve enerji bütçesini önceden bilir, görüş bildirir ve karara katılır — bağlayıcı biçimde.

Neden gerekli. Şili'de Google'ın veri merkezi kuraklıktaki bir mahallenin yeraltı suyunu çekecekti; mahalleli mahkemeye gitti ve izin kısmen iptal edildi. Uruguay'da, başkentin içme suyunun tükendiği yaz, bir şirket günde 7,6 milyon litre su istedi. İrlanda'da veri merkezleri ölçülen elektriğin yüzde 23'ünü tüketiyor. Türkiye'nin 2030 hedefi 1 gigavat; plan, su kullanımına dair tek sınır koymuyor. Bu projelerin hiçbiri yerel halka sorularak yapılmadı.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 21 (kamu yönetimine katılma), md. 25 (yeterli yaşam standardı). Aarhus Sözleşmesi (çevresel konularda bilgiye erişim, karara katılım, yargıya başvuru). Emsal: Cerrillos (Şili, 2024) mahkeme kararı; Tucson Belediye Meclisi'nin projeyi oybirliğiyle reddi (2025); Dublin'de fiilî bağlantı moratoryumu.

Somut karşılığı. Veri merkezi projelerinin ÇED kapsamına su ve enerji bütçesiyle alınması; yerel yönetim ve muhtarlık düzeyinde bağlayıcı görüş; enerji-su tüketim verilerinin yıllık kamuya açıklanması; Türkiye Eylem Planı'na su kullanım etkinliği (WUE) sınırı.

Madde 13 — Kitlesel gözetime ve otomatik sansüre karşı korunma hakkı

Hiç kimse, yapay zekâ destekli kitlesel gözetime, biyometrik tanımaya, tahmini polisliğe, sosyal skorlamaya ve otomatik sansüre tabi tutulamaz.

Ne diyor. Beş yasak: iletişimin toplu depolanması ve taranması; kamusal alanda yüz ve yürüyüş tanıma; "suç işleme olasılığı" hesaplayan tahmini polislik; yurttaşın davranışını puanlayan sosyal skor; içerik engelleme ve hesap kapatmanın otomatikleştirilmesi. Bunların hiçbiri "güvenlik" gerekçesiyle meşrulaştırılamaz.

Neden gerekli. İşyerini izleyen teknik altyapı ile toplumu izleyen altyapı aynı altyapıdır: aynı veri havuzları, aynı analitik, aynı tedarikçiler. "Risk" tanımına tarih boyunca kim girmiştir? Örgütlenen. Sansürde ise karar devlet tarafından verilir, infaz bir şirketin API çağrısına indirgenir; engellenen hesapların sayımını devlet değil, bir derneğin gönüllü defteri tutar. Hesap verebilirliğin bu özelleşmesi, otomasyonla geri döndürülemez hâle gelir.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 12, 19, 20. AB Yapay Zekâ Yasası (2024), kamusal alanda gerçek zamanlı biyometrik tanımayı ve sosyal skorlamayı büyük ölçüde yasakladı. Emsal: bir gazetecilik soruşturmasının, Filistinlilerin telefon görüşmelerinin bir bulut altyapısında depolandığını ortaya çıkarması ve şirketin erişimi kesmek zorunda kalması (2025).

Somut karşılığı. Biyometrik kitlesel tanıma ve tahmini polisliğin kanunla yasaklanması; kamu kurumlarının gözetim sözleşmelerinin yayımlanması; içerik engelleme kararlarının gerekçeli, yayımlanmış ve yargı denetimine tabi olması; "2 saat içinde uygula, sonra yargıya git" biçimindeki düzenlemelerin kaldırılması.

Madde 14 — Yaşam hakkı: hedef olmama, öldürme kararının otomasyonu yasağı

Hiç kimse, yapay zekâ ile seçilen bir hedefe dönüştürülemez; hiçbir sistem, insan yaşamına son verme kararını kendi başına veremez.

Ne diyor. İnsan yaşamına son verme kararı, hiçbir aşamada bir modele devredilemez: ne hedef listesi üretiminde, ne hedef seçiminde, ne ateşleme kararında. "İnsan döngüde" formülü yetmez — bir dakikada yüz hedefi onaylayan insan, döngüde değil, düğmededir.

Neden gerekli. Hedefleme sistemleri artık kuramsal değil, belgelenmiş pratiktir: bir ordunun on binlerce kişilik hedef listelerini istatistiksel modellerle ürettiği ve insan onayının saniyelerle ölçüldüğü haberleri 2024'ten beri kamuoyundadır. Bu sistemler, bulut ve model sağlayıcıları olmadan çalışmaz; yani zincirin her halkası — çip, bulut, model, etiketçi — bir hedefleme kararının parçasıdır.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 3: yaşam hakkı. Uluslararası insancıl hukukun ayrım ve orantılılık ilkeleri. BM Genel Sekreteri'nin ve Kızılhaç'ın otonom silah sistemlerine karşı çağrıları; BM Genel Kurulu'nun 2023 ve 2024 kararları. Emsal: Google çalışanlarının 2018'de Project Maven'a karşı örgütlenip şirkete sözleşmeyi yenilememe kararı aldırması.

Somut karşılığı. Otonom öldürücü silah sistemlerinin uluslararası sözleşmeyle yasaklanması ve Türkiye'nin buna öncülük etmesi; ulusal düzeyde hedefleme amaçlı yapay zekâ kullanımının ve buna altyapı sağlamanın yasaklanması; Madde 7'deki ret hakkının bu alanda mutlak olması.

Madde 15 — Hakların kötüye kullanılamazlığı ve denetimin bağımsızlığı

Bu bildirgedeki hiçbir hak, bir şirketin, devletin veya kişinin bu hakları yok etmeye yönelik faaliyetine hak tanır biçimde yorumlanamaz. Bu hakların denetimi, hakları ihlal edebilecek olanın kendisine bırakılamaz.

Ne diyor. İki koruma. Birincisi, bildirgenin kendisine karşı kullanılmasına karşı: "ifade özgürlüğü" adına gözetim savunulamaz, "erişim hakkı" adına tekel meşrulaştırılamaz, "güvenlik" adına örgütlenme engellenemez. İkincisi, denetimin özneleşmesine karşı: bu hakların uygulanıp uygulanmadığını, hakları ihlal edebilecek olanın kendisi denetleyemez.

Neden gerekli. Bugünkü "yapay zekâ güvenliği" mimarisi tam olarak bunu yapıyor: şirket kuralı yazıyor, şirket denetliyor, şirket rapor ediyor, şirket "sorumlu" olduğunu ilan ediyor. Kamuya danışma süreçleri, gündemi sahibinin belirlediği, sonucu sahibinin yorumladığı biçimsel süreçlerdir. Türkiye'deki iş güvenliği uzmanlığı rejimi bunun en acı örneğidir: uzmanı işveren seçer, işveren öder, işveren çıkarabilir — ve işçiler ölmeye devam eder.

Dayanak ve emsal. İHEB md. 30: bildirgedeki hiçbir hükmün, hak ve özgürlükleri yok etmeye yönelik faaliyete hak tanır biçimde yorumlanamayacağı. Emsal: bağımsız düzenleyici kurum ilkesi — seçen, ödeyen ve yaptırım uygulayan üç sorunun yanıtı "şirket" olamaz.

Somut karşılığı. Kamu ve emek örgütlerince seçilen, kamusal bütçeli (sektörden zorunlu katkıyla ama şirketle sözleşme ilişkisi olmadan), ürünü durdurma, para cezası kesme ve ruhsat iptal etme yetkisine sahip bağımsız denetim kurumu. Kurul tutanaklarının açık olması. Ve bu bildirgenin kendi denetimi için: her sürümde, kimin hangi maddeyi hangi gerekçeyle eleştirdiğinin kayda geçmesi.