Antalya'da İklimin Pazarlığı: Fosil Sermayesi Masadan Kalkmıyor
COP31 üzerine sınıfsal bir değerlendirme: Kimin elinde, kimin denetiminde, kimin yararına?

Editör notu: Bu yazı 22 Kasım 2026 sabahı, son COP31 taslağının açıklanmasının ardından hazırlanmıştır. Taslağın nihai olarak kabul edildiği henüz doğrulanmamıştır; müzakerelerin sonucu ayrıca izlenmelidir.
ÖZET: Antalya'da Ne Oldu, Biz Ne Diyoruz?
Olgular:
- Ne: BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31), 9–20 Kasım 2026'da Antalya Expo Merkezi'nde toplandı. Başkanlık Türkiye'de (Murat Kurum), müzakere başkanlığı Avustralya'da (Chris Bowen) idi. Yaklaşık 200 ülkenin delegasyonları müzakerelere katıldı.
- Uzama: Konferans cuma (20 Kasım) bitecekti; fosil yakıtlar ve iklim finansmanı yüzünden cumartesiye ve pazar sabahına uzadı.
- Metin nasıl inceldi: 16 Kasım'daki ilk taslakta fosil yakıtlardan uzaklaşmaya dair seçenekler ve 2035'e kadar yıllık 120 milyar dolarlık uyum finansmanı hedefi vardı. 19 Kasım'daki ikinci taslak fosil yakıtların adını tümüyle sildi, 120 milyar doları ve iklim finansmanı çalışma programını çıkardı. 22 Kasım sabahındaki üçüncü taslakta "fosil", "petrol", "kömür" kelimeleri hala yok.
- Yerine ne kondu: Elektriğin nihai enerji tüketimindeki payını bugünkü yaklaşık %21'den %35'e (2035) çıkarma hedefi; 1 milyar ton karbondioksiti yakalayıp depolama hedefi; uyum finansmanı için 2027'ye uzanan bir "Antalya'dan Addis Ababa'ya Yol Haritası" ve bir teknik rapor görevi.
- Masadaki kalabalık: 103 büyük kirletici kuruluş (60'ı fosil yakıt sektöründen, 16'sı fosil yakıtı fonlayan finans kuruluşu) delegasyonla oradaydı. Bir araştırmaya göre katılımcı bankalar son beş yılda fosil yakıtlara 2,2 trilyon dolardan fazla finansman sağlamış.
- Ev sahibinin kasası: Türkiye konferans sırasında 26 milyar doları aşan anlaşma ve plan açıkladı (Çin'le 15 milyar dolarlık ön yenilenebilir anlaşması dahil). Aynı Türkiye elektriğinin üçte birinden fazlasını kömürden üretiyor, Avrupa'nın en büyük kömür tüketicisi, kömürden çıkış tarihi yok ve Afşin-Elbistan'ı genişletmek için mahkeme kararına itiraz etti.
- Sokak: 14 Kasım'da binlerce kişi Antalya'da yürüdü, 14–18 Kasım'da Halkların İklim Zirvesi toplandı. Ev sahipliği anlaşmasına katılımcıların Türkiye'nin "iç işlerine karışmama" yükümlülüğü yazıldı.
Değerlendirmemiz (tek paragrafta):
COP31 iklimi değil, iklim krizinin faturasını pazarladı. Metinden fosil yakıtların adının silinmesi bir dil kazası değil, birikmiş sabit sermayenin (kuyular, santraller, boru hatları, bunları fonlayan bankalar) değerini koruma refleksidir. "Elektrifikasyon" ve "karbon yakalama" ile kurulan çerçeve, enerjinin nasıl ve kimin için üretildiği sorusunu, ne kadar elektrik sorusuyla değiştiriyor. Finans tartışması "kuzey borçlu, güney alacaklı" ekseninde yürüyor; oysa borç da alacak da ülkelerin içinde sınıflara bölünüyor: iklim krizinin bedelini Soma'daki madenci, Antalya'daki sera işçisi, Pakistan'daki selzede öderken karı fosil ve yeşil sermayenin aynı hissedarları topluyor. İklim adaleti, sınıf adaleti olmadan kurulamaz; adil geçiş, işçinin örgütlü olarak masaya oturmadığı yerde ya geçiş değil ya adil değil.
DETAY
Sevgili Genç Yoldaşlar,
İki hafta boyunca Antalya'da dünyanın "geleceği" konuşuldu. Haber bültenleri bunu çoğunlukla bir diplomasi dizisi gibi anlattı: taslaklar, gece yarısı oturumları, uzayan müzakereler, sonunda bir "mutabakat". Biz bu yazıda başka bir soru soracağız: O odada aslında ne pazarlık edildi ve masanın iki ucunda kimler oturuyordu?
Yanıtı kolaylaştırmak için her bölümde blogumuzun üç sorusunu akılda tutalım: Kimin elinde? Kimin denetiminde? Kimin yararına?
1. İki Haftanın Kronolojisi
| Tarih | Ne oldu? |
|---|---|
| 9 Kasım | Brezilya'dan devralınan başkanlık tokmağıyla COP31 açıldı. Kurum, "taahhütleri eyleme çevirme" çağrısı yaptı. |
| 11–12 Kasım | Liderler Zirvesi. Türkiye'nin "35'e 35" elektrifikasyon gündemi öne çıktı. |
| 13 Kasım | "Büyük Kirleticileri Dışarı At" (KBPO) eylemi; 103 kirletici kuruluşun listesi açıklandı. |
| 14 Kasım | Binlerce kişi Antalya'da yürüdü; Halkların İklim Zirvesi başladı (14–18 Kasım). |
| 16 Kasım | 144 paragraflık ilk örtü kararı taslağı: fosil yakıt geçişi seçenekleri, 120 milyar dolar uyum hedefi, elektrifikasyon, karbon yakalama. |
| 17–18 Kasım | Yeniden toplanan Üst Düzey Bölüm. |
| 19 Kasım | İkinci taslak: fosil yakıtların her anışı, 120 milyar dolar ve finansman çalışma programı silindi. Bir COP örtü kararı taslağı ilk kez ısınmanın 1,5°C'yi aşmasının beklendiğini kabul etti. |
| 20 Kasım | Planlanan kapanış. Avrupa, Afrika, Latin Amerika ve Pasifik'ten bir ülke grubu taslağı "yeterince iyi değil" diyerek reddetti. Konferans uzadı. |
| 20–22 Kasım (gece oturumları) | Bazı kararlar kabul edildi: Paris Anlaşması 6. madde kapsamındaki karbon piyasası kararları, raporlama ve kapasite desteği, Finans Daimi Komitesi kararları. Usul kuralları ve Ulusal Uyum Planları gibi başlıklar sonraki oturumlara bırakıldı. 21 Kasım'da AB İklim Komiseri Hoekstra: "Ya iyi bir anlaşma olur ya hiç olmaz." |
| 22 Kasım (gece) | Üçüncü taslak yayımlandı; delegasyonlara itiraz için yaklaşık üç saat tanındı. Onay oturumunun pazar sabahı toplanması planlandı. |
Kaynaklar için: Reuters/Al-Monitor, BM Haber, Kamu Haber.
2. Metin Nasıl İnceldi? Üç Taslağın Anatomisi
Bir müzakere metni, içindeki güç ilişkilerinin fotoğrafıdır. Taslaktan taslağa neyin düştüğüne bakmak, kimin sözünün geçtiğini gösterir.
| Başlık | 16 Kasım (1. taslak) | 19 Kasım (2. taslak) | 22 Kasım (3. taslak) |
|---|---|---|---|
| Fosil yakıtlar | Geçişe dair rakip formülasyonlar | Tüm anışlar silindi | "Fosil", "petrol", "kömür" yok; yalnızca "BAE Mutabakatı'nı bütünüyle hatırlatarak" ibaresi |
| Uyum finansmanı | 2035'e kadar yılda 120 milyar $ | Rakam silindi | Rakam yok; Finans Daimi Komitesi'ne COP32 öncesi teknik rapor görevi; "Antalya–Addis Ababa Yol Haritası" (2027 sonu) |
| İklim finansmanı çalışma programı | Var | Kesildi | Kesik |
| Elektrifikasyon | %35 (2035) | %35 (2035) | %35 (2035), kaynağın yenilenebilir olması şartı yok |
| Karbon yakalama | Köşeli parantezli hedefler | Geçici hedef: 2035'e kadar yılda en az 500 milyon ton yakalama kapasitesi, uzun vadede yılda 1,3–2,5 milyar ton | 1 milyar ton yakalama ve depolama hedefi |
Kaynaklar: Down To Earth, The Global Spy, Outlook India, AP/Siasat, Archyde/El País.
Haberlere göre ikinci taslaktaki silme, başta Suudi Arabistan olmak üzere petrol üreticilerinin itirazıyla geldi; birçok ülke ise ifadenin geri konmasını istedi. Outlook India'nın aktarımına göre Suudi Arabistan, Rusya ve Hindistan'ın güçlü bir fosil yakıt atfına karşı çıktığı anlaşılıyor; Hindistan önceliği finansmana veriyor. Başkan Kurum ise son metinle fosil yakıt kaygılarının karşılandığını savunuyor; metnin kendisi bunu yalnızca Dubai Mutabakatı'nı "bütünüyle hatırlatarak" yapıyor. Yani açık ifadeyi savunanlar bir yanda, fosil mülkiyetinin çıkarları öbür yanda durdu; son taslakta ifade yer almadı. Panama Çevre Bakanı Juan Carlos Navarro müzakerelerin bir "petrol mafyası" tarafından rehin alındığını söyledi.
Bu tablo bize bir şey daha öğretiyor: COP28'deki (Dubai, 2023) "fosil yakıtlardan uzaklaşma" ifadesi bağlayıcı bir takvim ya da üretim kotası getirmemişti. COP30'da (Belém, 2025) 80'den fazla ülkenin istediği fosil yakıt yol haritası nihai metne girmedi. COP31'in son taslağında ise ifadenin kendisi bile gözden kayboldu. Üç yılda hedef değil, kelime geri çekildi.
Neden kelime bu kadar önemli? Çünkü "kömür, petrol, gaz" demek, enerji üretiminin maddi temelini (kimin kuyusu, kimin santrali) tartışmaya açar. Yalnızca "emisyon azaltımı" demek ise üretimi sürdürüp bacadan çıkanı teknolojiyle yönetme kapısını aralık bırakır. Birincisi mülkiyete, ikincisi mühendisliğe bakar.
3. Masada Kim Vardı? Lobiler, Bankalar, Jetler
Kick Big Polluters Out koalisyonunun (450'den fazla örgüt) çözümlemesine göre COP31'e 103 büyük kirletici şirket ve sanayi birliği delegasyon gönderdi: 60'ı fosil yakıt sektöründen, 16'sı fosil yakıtları fonlayan finans kuruluşlarından. Bu kuruluşların temsilcileri, St. Vincent ve Grenadinler delegasyonunu 100'e 1, Nijer'i 25'e 1, Filipinler'i 8'e 1 oranında geçiyordu. Toplantıdaki 30 banka son beş yılda fosil yakıtlara 2,2 trilyon doları aşan finansman sağlamış.
Bu listede yalnızca petrol şirketleri yok; büyük teknoloji ve endüstriyel tarım da var. Bu bizim için önemli bir ayrıntı: Yapay zeka veri merkezlerinin elektrik açlığı, "elektrifikasyon" gündeminin kimin işine yaradığını anlamanın anahtarlarından biri. Elektrik talebi artarken o elektriğin kömürden mi güneşten mi geldiğini soran tek bağlayıcı cümle metinde yok.
Zirveye geliş biçimleri de ayrıcalık ve emisyon eşitsizliğine ilişkin soruları gündeme getiriyor. Bu eşitsizlik, bireysel tercihlerden ibaret değil; ulaşım ve enerji sistemlerinin nasıl örgütlendiğiyle de ilgili.
4. Ev Sahibinin Kasası: Antalya'da Yatırım, Afşin'de Kömür
Türkiye'nin COP31 bilançosu iki sütunlu bir defter gibi okunabilir.
Gelir sütunu: Reuters'a göre Türkiye, konferans boyunca 26 milyar doları aşan anlaşma ve plan açıkladı: Çin'le 15 milyar dolarlık ön yenilenebilir enerji anlaşması, kalkınma bankalarıyla 5,1 milyar dolarlık finansman, Suudi Arabistan ve Kanada'yla anlaşmalar. Aynı haberin başlığı her şeyi özetliyor: Ev sahibine yatırım, iklime tıkanıklık.
Gider sütunu:
- AFP'nin aktardığına göre Türkiye elektriğinin üçte birini kömürden üretiyor, kömürden çıkış tarihi yok ve iki kömür santralini genişletme planı var. Enerji Bakanı Bayraktar kömürden çıkışı nükleer kapasitenin artmasına bağlıyor.
- Human Rights Watch, hükümetin, Haziran 2026'da Afşin-Elbistan A santraline iki yeni ünite eklenmesini reddeden mahkeme kararına temmuzda itiraz ettiğini belgeledi.
- Urgewald'ın Küresel Kömür Çıkış Listesi'ne göre Türkiye, planlanan ya da yapımı süren kömür santrali kapasitesinde dünyada 21. sırada, hemen ardından müzakere başkanı Avustralya geliyor.
- E3G, Türkiye'nin 2035 NDC'sinin emisyonları "olağan seyir" senaryosuna göre %42 azaltmayı hedeflediğini, yani gerçek bir mutlak düşüş taahhüt etmediğini hatırlatıyor.
- Uluslararası Enerji Ajansı'nın Türkiye 2026 incelemesine göre kömür 2024'te toplam enerji arzının dörtte birini ve elektrik üretiminin üçte birinden fazlasını karşıladı. Türkiye 2025'te yaklaşık 120 milyon ton kömür tüketerek Avrupa'nın en büyük kömür tüketicisi oldu. Ember'e göre 2025'te elektriğin %34'ü kömürden geldi ve bu kömür elektriğinin üçte ikisi ithal kömüre dayanıyor. Yani kömür ısrarı "yerli enerji" söylemiyle de açıklanamıyor.
- Türkiye'nin ilk İklim Kanunu 2 Temmuz 2025'te kabul edildi ve emisyon ticaret sisteminin (ETS) önünü açtı. Ama TEPAV'ın değerlendirmesine göre kanun "net sıfır"ı tanımlasa da 2053 tarihi metinde yer almıyor, yani hedef bağlayıcı değil. Çevre örgütleri ve uzmanlar kanunu bir iklim kanunundan çok bir "emisyon ticareti kanunu" olarak eleştirdi. Bir piyasanın kurulması emisyonun düşeceği anlamına gelmiyor: Üst sınır, ücretsiz tahsisatlar ve kapsam belirleyici olacak.
Akbelen'de zeytinliği kömür ocağına açan düzenle, Antalya'da "iklim liderliği" yapan düzen aynı düzendir. Bunu Akbelen üzerine yazımızda da tartışmıştık: Doğa "kamu yararı" adına korunmuyor, "kamu yararı" adına sermayeye açılıyor. Antalya'da yalnızca ölçek büyüdü.
Climate Action Tracker'ın Türkiye değerlendirmesi de çelişkiyi sayıyla gösteriyor: Türkiye'nin elektrifikasyon oranı 2013–2023 arasında yaklaşık %21'de sabit kaldı. Dünyaya "35'e 35" öneren ev sahibinin kendi resmi projeksiyonu ise 2035 için yalnızca yaklaşık %25 öngörüyor.
5. "Elektrik" Kelimesinin Arkasındaki Soru: Kimin Elektriği?
Türkiye'nin imza projesi olan "35'e 35" hedefi kağıt üstünde iyi görünüyor: Araçlar, ısınma, sanayi elektriğe geçsin. Ama metin, elektriğin yenilenebilir kaynaklardan gelmesi şartını koymuyor. Climate Analytics'ten Bill Hare'in uyarısı yalın: Kömür ve gazla çalışan elektrifikasyon ısınmayı sınırlamaz. Urgewald'dan Heffa Schücking ise kömürden çıkmadan yapılan elektrifikasyonu kirli suyla duş almaya benzetiyor.
Burada sınıfsal soruyu açık koyalım:
- Kimin elinde? Türkiye'de elektrik üretimi büyük ölçüde özelleştirilmiş durumda. Elektrifikasyon, bu şirketler için garanti edilmiş yeni bir talep pazarı demek.
- Kimin denetiminde? Tarifeleri, şebeke yatırımlarını ve hangi santralin çalışacağını belirleyen düzenleyici kurumlar, emekçilerin ve tüketicilerin değil, piyasa dengelerinin denetiminde.
- Kimin yararına? Elektrik zamlarını kimin ödediğini ve kar dağıtımını kimin aldığını akaryakıt üzerine yazımızda akaryakıt üzerinden tartışmıştık. Aynı soru elektrik için de geçerli.
Elektrifikasyon kendi başına ne ilericidir ne gerici. Kamu mülkiyetinde, toplumsal denetimde, yenilenebilir kaynaklarla ve enerji yoksulluğunu gözeterek yapılırsa bir kazanımdır. Özel mülkiyette, kömürle ve zamla yapılırsa yeni bir birikim alanıdır.
6. Karbon Yakalama: Çözüm mü, Bacanın Sigortası mı?
Üçüncü taslaktaki en somut sayı, 1 milyar ton karbondioksiti yakalayıp yer altına gömme hedefi. Bir gün önceki taslakta bu, 2035'e kadar yılda en az 500 milyon tonluk yakalama kapasitesi olarak yazılmıştı. Karşılaştırma için: WRI'ye göre bugün dünyada çalışan karbon yakalama tesisleri küresel emisyonların ancak yaklaşık binde birini yakalıyor. Haberlere göre karbon yakalamanın hızlandırılması Körfez ülkelerinin savunduğu bir gündem. Uluslararası Çevre Hukuku Merkezi'ne (CIEL) göre COP31'de karbon yakalama ve depolamayı savunan yaklaşık 700 lobici vardı; bu bir rekor. Eleştirmenler ise bu teknolojilerin ölçek olarak kanıtlanmadığını ve fosil yakıtlardan çıkışı geciktirmeye yaradığını söylüyor.
Karbon yakalama, çimento ya da çelik gibi emisyonu başka yolla düşürmesi zor bazı sanayi süreçlerinde gerçek bir rol oynayabilir. Onu her koşulda reddetmek de her koşulda çözüm ilan etmek de asıl soruyu kaçırır. Asıl soru şudur: Teknoloji kimin mülkü, faturası kime kesilecek?
Kamu kaynağı, mevcut fosil yakıt varlıklarının ekonomik ömrünü uzatmak için bacaya filtre takmaya harcanırken toplu taşımaya, konut yalıtımına ve sağlığa kaynak kalmıyorsa, karbon yakalama bir iklim politikası değil, fosil sermaye için bir değer koruma sigortasıdır. "Fosil yakıt" kelimesini silip "karbon yakalama" hedefini yazan bir metin, tam da bu sigortayı imzalamış olur.
7. Sermayenin Fraksiyonları: Fosil Sermaye, Yeşil Sermaye, Aynı Hissedar
Antalya'daki çekişmeyi "kirli fosil şirketleri ile temiz yeşil şirketler" kavgası olarak okumak yanıltıcı olur.
Uluslararası Enerji Ajansı'nın World Energy Investment 2026 tahminine göre bu yıl dünyada temiz enerjiye yaklaşık 2,2 trilyon dolar, fosil yakıtlara yaklaşık 1,2 trilyon dolar yatırım yapılacak. İki gerçek bir arada duruyor: Yeşil yatırım büyüyor; ama fosil ekonomiye her yıl hala trilyon dolar düzeyinde yeni sermaye akıyor. Temiz enerjiye yatırımın artması, tek başına fosil yakıt yatırımlarının sona erdiği anlamına gelmiyor. Global Carbon Project'in 2026 tahmini bunu açıkça gösteriyor: Fosil CO₂ emisyonları 2026'da yalnızca yaklaşık %0,4 düşerek 38,2 milyar tona inecek; bu pandemiden bu yana ilk düşüş. Ama düşüşün ana nedeni temiz enerjinin kömürü yerinden etmesi değil, İran savaşının yarattığı geçici petrol şokudur. Kömür emisyonları hafifçe artmaya devam ediyor; arazi kullanımı dahil toplam CO₂ emisyonu ise 43,3 milyar tonla rekor düzeyde.
Marksist açıdan burada üç saptama yapalım:
- Sabit sermayenin direnci. Bir kömür santrali ya da petrol sahası onlarca yıllık getiri beklentisiyle kurulur. Erken kapatma, bu sermayenin değersizleşmesi demektir. Sermaye, iklimi değil, kendi değerini korur. Metinden silinen kelimeler, bu varlıkların geleceğine ilişkin siyasi mücadeleyi de görünür kılar.
- Fraksiyonlar arası rekabet, sınıf karşıtlığı değildir. Fosil sermaye ile yeşil sermaye arasındaki çekişme, artı değerin hangi alanda üretileceği üzerine bir kavgadır. Aynı fonlar, aynı bankalar, çoğu zaman aynı şirketler iki tarafta da yatırımdadır. Yeşil sermayenin zaferi, emekçinin zaferi anlamına gelmez; yalnızca sömürünün güneş panelinin altına taşınması anlamına gelebilir.
- Metabolik yarık. Marx'ın kapitalist tarımın toprak ile insan arasındaki madde alışverişini kopardığına dair saptaması, bugün atmosfer ölçeğinde yaşanıyor. Sorun "insanlık"ın doğayla ilişkisinde değil, bu ilişkiyi kar üzerinden örgütleyen üretim tarzındadır.
8. Finans: Kim Borçlu, Kim Alacaklı?
İkinci büyük kavga paraydı. Önce temel kavramları ayıralım, çünkü müzakerelerde bunlar bilerek birbirine karıştırılıyor:
| Kavram | Ne demek? | Hangi araca uygun? |
|---|---|---|
| Emisyon azaltımı | Temiz enerji, verimlilik, üretimin dönüşümü | Gelir getirebilir; kısmen kredi ve yatırımla yürür |
| Uyum | Sel, kuraklık, aşırı sıcağa karşı altyapı ve dayanıklılık | Çoğu zaman gelir getirmez; hibe gerekir |
| Kayıp ve zarar | Önlenemeyen felaketlerin bıraktığı yıkım | Ancak hibe ve tazminatla anlamlı |
Bir güneş santralinin finansmanı ile selde evini kaybeden ailenin yeniden barınması aynı finansal modelle ele alınamaz.
Sayılar:
- COP29'da (Bakü, 2024) gelişmiş ülkelerin 2035'e kadar gelişmekte olan ülkelere yılda en az 300 milyar dolar sağlaması, tüm kamu ve özel kaynaklardan ise yılda 1,3 trilyon dolar harekete geçirilmesi kararlaştırılmıştı. İki rakam birbirinin yerine kullanılamaz; ikincisi büyük ölçüde "özel sermaye çekme" vaadidir.
- UNEP'in 4 Kasım'da yayımlanan Uyum Açığı Raporu 2026'ya göre gelişmekte olan ülkelerin 2035'teki yıllık uyum ihtiyacı yaklaşık 305 milyar dolar; 2024'teki uluslararası kamu uyum finansmanı ise 28,2–31,7 milyar dolar. Yani ihtiyacın kabaca onda biri. (Yıllar farklı olduğu için bu bir ölçek karşılaştırmasıdır.) Rapora göre COP30'daki "üç katına çıkarma" hedefi tutturulsa bile ihtiyacın yalnızca %20–29'u karşılanmış olacak.
- İlk taslaktaki 2035 için yıllık 120 milyar dolarlık hedef bu açığın yarısını bile kapatmıyordu; o da silindi. Yerine "uyum finansmanını üç katına çıkarma" vaadi kaldı, ama neyin üç katı olduğu (başlangıç yılı ve tutarı) yazılmadı. Başlangıç noktası olmayan bir vaat, ölçülemeyen bir vaattir.
Sınıfsal okuma: Bu açık finans sektörünün kapatması gereken bir "yatırım açığı" değil. Aradaki fark; kurulamayan erken uyarı sistemleri, yenilenemeyen su altyapısı, aşırı sıcakta çalışmaya devam eden tarım işçileri demek.
Ve paranın niteliği miktarı kadar önemli. Borç yükü yüksek bir ülke sel altyapısını dış krediyle finanse ederse, geri ödemeler yıllar sonra vergi artışı, kamu harcaması kısıntısı ya da hizmet bedeli olarak işçiye ve yoksula döner. İklim finansmanı kredi biçiminde aktıkça, iklim krizi borç krizinin yeni bir kanalına dönüşür. Bunu IMF Kürsüsünde Tekillik ve Perdenin Arkasındaki BRICS yazılarımızda başka açılardan tartışmıştık: Uluslararası finans mimarisi, çevreden merkeze değer aktarımının mimarisidir.
9. Ülkelerin İçindeki Sınıflar: Aynı Atmosfer, Eşit Olmayan Sorumluluk
"Kuzey–Güney" ekseni gerçektir ama eksiktir. Borç da alacak da ülkelerin içinde bölünür.
- Oxfam'ın COP31 öncesinde, 27 Ekim 2026'da yayımladığı Disaster Divide raporuna göre dünyanın en zengin %0,1'i (yaklaşık 8 milyon kişi), en yoksul 3,5 milyar kişinin toplamından fazla karbon salıyor. Rapor, en zengin %1'i 1990'dan bu yana küresel ısınmanın yaklaşık %20'sinden sorumlu tutuyor. (Bu tahminler emisyon muhasebesinin yöntemine göre değişir; tüketim temelli ve yatırım temelli hesapları toplamak aynı emisyonu iki kez saymak olur.)
- IMF'ye göre 2024'te fosil yakıtlara yönelik doğrudan sübvansiyonlar yaklaşık 725 milyar dolar. Çevresel ve sağlık maliyetlerinin fiyata yansıtılmamasından doğan örtük sübvansiyon ise yaklaşık 6,7 trilyon dolar. İkinci rakam devletin kasadan ödediği para değil, fosil ekonominin topluma yıktığı ödenmemiş faturadır.
Bu iki veri bize iki şey söylüyor:
- Sorumluluk ülke nüfusuna eşit bölünemez. Türkiye'nin emisyonu dendiğinde, asgari ücretli bir tekstil işçisi ile bir enerji holdinginin hissedarı aynı "kişi başı" hanesine yazılır. Bu muhasebe, sınıfı görünmez kılar.
- Fiyatla yönetilen iklim politikası işçiyi vurur. Akaryakıt ve elektrik sübvansiyonlarının aniden kaldırılması ya da karbon vergisinin tüketiciye yansıması, ısınma ve ulaşım için enerjiye bağımlı yoksul haneleri en sert vurur. Fransa'daki Sarı Yelekliler hareketi bunun yakın tarihli dersidir.
İklim adaleti, devletlerin birbirinden talepleriyle sınırlı kalamaz; devletlerin içindeki bölüşüm ilişkilerini de kapsamak zorundadır.
10. Adil Geçiş: İşçi Dönüşümün Öznesi mi, Maliyeti mi?
Belém'de (COP30) taraflar bir Adil Geçiş Mekanizması kurmayı değil, geliştirmeyi kararlaştırmıştı; sendikaların ayrı bir "Belém Eylem Mekanizması" talebi bir uzlaşmayla sulandırılmıştı. Antalya'da bu mekanizmanın içinin doldurulması bekleniyordu. Uluslararası Sendikalar Konfederasyonu (ITUC), COP31 taleplerinde işçi haklarının iklim politikalarının merkezine alınmasını istedi. 18 milyon işçiyi temsil eden ITUC-Afrika ise Antalya'daki yürüyüşte, gündemdeki "Belém–Antalya Mekanizması"nın işçilerle birlikte kurulması gerektiğini vurguladı. Sahra Altı Afrika'nın küresel iklim finansmanının %3'ünden azını aldığını ve bunun da büyük ölçüde kredi olarak geldiğini hatırlattı. Kapanış oturumlarına gelindiğinde adil geçiş başlığında hala uzlaşma sağlanamamıştı.
İlginç bir ayrıntı: ITUC ile uluslararası işveren örgütü IOE, COP31 için temel çalışma haklarını içeren adil geçişin önemini kabul eden ortak bir açıklama yaptı. Genel ilkede uzlaşmak kolaydır. Kavga, para, iş güvencesi ve karar yetkisi söz konusu olduğunda başlar.
Bir geçişin gerçekten adil olup olmadığını şu beş soruyla sınayabiliriz:
- Kapanan ya da dönüşen işyerlerindeki işçilerin geliri ve sosyal güvenlik hakları korunuyor mu?
- Yeni yatırımlar planlanırken sendikalar ve yerel topluluklar karar süreçlerinde yer alıyor mu?
- Yeniden eğitim programları gerçek iş olanakları ve gelir güvencesiyle destekleniyor mu?
- Çevresel iyileşmenin maliyeti düşük gelirli hanelere mi, yoksa yüksek emisyonlu faaliyetlere ve onlardan gelir elde edenlere mi yükleniyor?
- Geçiş bölgelerinde kamu hizmetleri, yerel ekonomi ve toplumsal yaşam için uzun vadeli planlama yapılıyor mu?
Türkiye koşulu: Zonguldak'ta, Soma'da, Afşin-Elbistan'da, Yatağan'da kömür yalnızca bir enerji kaynağı değil; hane gelirinin, küçük esnafın, belediye bütçesinin omurgası. Soma'da 301 madenciyi kaybettiğimiz ülkede "kömürden çıkış" sözü madencinin kulağına önce işsizlik olarak gelir. Bu korkuyu ciddiye almayan bir iklim hareketi, kömür patronlarına en büyük hizmeti yapar: İşçiyi patronun yanına iter.
Resmi tarafta da adil geçiş gündemde: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı bir Ulusal Adil Geçiş Stratejisi hazırlıyor, COP31 kenarında bakanlar düzeyinde bir adil geçiş yuvarlak masası planlandı, ILO Türkiye Ofisi de 3 Kasım'da Ankara'da "Türkiye'de Adil Geçiş" çalıştayı düzenledi. Ama bir strateji belgesinin masasında kimin oturduğu, belgenin kendisinden daha önemlidir. Unutmayalım: Sendikası yasaklanmış, grevi ertelenmiş, örgütlenmesi engellenmiş bir işçi sınıfı için adil geçiş, başkalarının onun adına verdiği bir karardır. Adil geçişin ön koşulu, örgütlü işçinin masaya kendi gücüyle oturmasıdır.
11. Sokak ve Susturma: "İç İşlerine Karışmama" Maddesi
COP31'in ev sahipliği anlaşmasına, katılımcıların Türkiye'nin iç işlerine karışmama "görevi" yazıldı. Brezilya'daki COP30'un ev sahipliği anlaşmasından çıkarılan bu madde, Antalya'da yeniden metne girdi. Uluslararası Af Örgütü, eleştirinin bu maddeyle bastırılabileceği kaygısını dile getirdi. Konferans öncesinde eylülde LGBTİ+ derneklerine ülke çapında operasyon yapılmış, temmuzdaki NATO zirvesinde Ankara'da kapsamlı eylem yasakları uygulanmıştı. Bianet, 3 Kasım'da COP31 bağlamında iki aktivist ve bir avukatın gözaltına alındığını duyurdu.
Buna rağmen 14 Kasım'da yağmur altında ve yoğun polis gözetiminde binlerce kişi yürüdü: çevreciler, sendikacılar, insan hakları savunucuları. Yürüyüşün ruhu, BirGün'ün aktardığı sloganda saklıydı: İklim adaleti sokakta kazanılır. Paralel Halkların İklim Zirvesi'ne yüzlerce yerli ve uluslararası örgüt katıldı.
Burada bir çelişki var ve onu görmek zorundayız: Petrol lobisinin akreditasyonla Mavi Bölge'ye girdiği, aktivistin ise "iç işleri" maddesiyle uyarıldığı bir konferans, kimin sesinin "paydaş", kimin sesinin "müdahale" sayıldığını açıkça gösteriyor.
12. İki Dil, İki Çerçeve
| Antalya'nın dili | Sınıfın dili |
|---|---|
| "Emisyon azaltımı" | Kimin kuyusu, kimin santrali kapanacak? |
| "Elektrifikasyon" | Kimin elektriği, hangi kaynaktan, hangi tarifeyle? |
| "Karbon yakalama" | Fosil sermayenin değerini koruma sigortası mı? |
| "Finansmanı harekete geçirmek" | Hibe mi, kredi mi? Faiz kime, borç kime? |
| "Ülke sorumluluğu" | Ülke içindeki %1 ile asgari ücretli aynı hanede mi? |
| "Adil geçiş" | Sendikasız işçi için geçiş kimin kararı? |
| "Paydaş katılımı" | Lobici akredite, aktivist "iç işlerine karışan" mı? |
| "Antalya Mutabakatı" | Kimler arasında, kimin pahasına bir mutabakat? |
13. Sınıf Tavrımız
Antalya'dan çıkan sonucu "başarısız bir zirve" diye geçiştirmek kolay. Ama COP'lar kendi mantıkları içinde başarısız değildir; tam da tasarlandıkları işi yapıyorlar: Mülkiyet ilişkilerine dokunmadan krizin yönetilebilir olduğu izlenimini üretmek. Bu yüzden tavrımızı açık koyalım:
- İklim krizi bir "insanlık" sorunu değil, bir üretim tarzı sorunudur. Atmosfer ortaktır; atmosferi dolduran üretim kararları ise özel mülkiyettedir. Çözüm, enerji üretimini toplumsal mülkiyete ve demokratik denetime almaktan geçer.
- Ne fosil sermaye ne yeşil sermaye. İki sermaye fraksiyonunun kavgasında taraf değiliz. Yenilenebilir enerjiyi savunuruz; yenilenebilir enerjinin özel tekeller eliyle yeni bir rant alanına çevrilmesine karşı çıkarız.
- İklim borcu, sınıflar arası bir borçtur da. Tarihsel sorumluluk ülkeler arasında olduğu kadar, her ülkenin içinde sermaye ile emek arasındadır. Fatura önce fosil karlarına, büyük servete ve kirletici sermayeye kesilmelidir.
- İklim finansmanı borç değil, hibe ve tazminat olmalıdır. Kayıp-zarar ve uyum için kredi, iklim krizini borç krizine çevirir.
- Adil geçiş, örgütlü işçinin geçişidir. Sendika hakkı, grev hakkı ve toplu pazarlık güvencesi olmayan yerde "adil geçiş" bir slogan olarak kalır. Madenci ile iklim aktivisti karşı karşıya değil, yan yana durmalıdır.
- Türkiye'nin iklim politikası sokakta sınanır, kürsüde değil. Antalya'daki vitrin, Akbelen'deki, Afşin'deki, Yatağan'daki gerçeği değiştirmiyor.
14. Somut Görevler
Sendikalar ve işçi örgütleri için:
- Enerji ve maden işkollarında "adil geçiş" talebini toplu sözleşme gündemine taşımak: iş güvencesi, gelir güvencesi, yeniden eğitim ve emeklilik köprüsü.
- Aşırı sıcakta çalışma (tarım, inşaat, kargo, kurye) için sıcaklık eşiğine bağlı iş durdurma hakkını talep etmek.
- Kömür bölgelerinde madenci örgütleri ile çevre örgütleri arasında ortak platformlar kurmak.
Meslek odaları ve akademi için:
- Türkiye için bağımsız bir "kömürden çıkış ve bölgesel dönüşüm" planı hazırlamak; maliyetleri ve yükümlülükleri sınıfsal olarak hesaplamak.
- Emisyon ticaret sisteminin tahsisat ve fiyatlandırma kurallarını kamuoyu önünde izlemek; ücretsiz tahsisatların kime gittiğini açıklamak.
Bilişim emekçileri ve bilgi müşterekleri için:
- Veri merkezlerinin enerji tüketimini ve kaynağını açık veriyle izleyen bir gözlemevi çalışması: Yapay zeka talebinin kömüre mi güneşe mi bağlandığı herkesin görebileceği bir veri olmalı.
- COP metinlerini, ulusal taahhütleri ve şirket beyanlarını açık lisanslı, karşılaştırılabilir veri kümelerine dönüştürmek. Hesap verebilirlik, verinin müşterek olmasıyla başlar.
Gençlik ve iklim hareketi için:
- İklim mücadelesini emek mücadelesiyle bağlamak: grev gözcülüğünden kömür bölgesi dayanışmasına.
- "İç işleri" maddesine ve eylem yasaklarına karşı ifade ve toplanma özgürlüğünü iklim gündeminin parçası saymak.
15. Antalya'dan Sonra Açık Kalan Sorular
Nihai metin ne derse desin, şu beş soruyu izlemeye devam edeceğiz:
- Takvim: Kömür, petrol ve gaz üretimini düşürecek ölçülebilir bir takvim ne zaman, hangi metinde yazılacak?
- Finansın niteliği: 2035 hedeflerinin ne kadarı hibe, ne kadarı kredi, ne kadarı özel yatırım olarak gelecek? Gerçek kaynak transferi ne kadar?
- İstihdam: Fosil sektörlerdeki işçilerin güvencesi ve yeni sektörlerdeki işlerin niteliği nasıl olacak?
- Katılım: İşçiler, sendikalar, yerel topluluklar karar süreçlerine katılacak mı, yoksa "paydaş" olarak yalnızca dinlenecek mi?
- Hesap verebilirlik: Ülke hedefleri, şirket planları ve finans vaatleri bağımsız olarak kim tarafından ölçülüp denetlenecek?
Kapanış: Masadan Kalkmayan Sermayeyi Masadan Kaldırmak
Sevgili Genç Yoldaşlar,
Antalya'da iki hafta boyunca 200'e yakın hükümet, ortak bir atmosferin geleceğini konuştu. Ama son taslaktan geriye kalan şuydu: Krizin nedeni adıyla anılamadı, krizin bedelini ödeyenlere verilecek paranın rakamı yazılamadı, krizden kar edenlerin teknolojisi ise hedefe bağlandı.
Bu bir rastlantı değil. Oydaşma kuralı, her ülkeye bir veto verir; ama o vetoyu en çok kullanabilen, arkasında en büyük sabit sermayeyi taşıyandır. Açık fosil yakıt ifadesini savunan ülkelerle buna karşı çıkan üretici ülkeler arasındaki mücadelenin sonucu, taslakta bu ifadenin yer almaması oldu.
Bundan çıkaracağımız ders umutsuzluk değil, adres netliğidir. İklim krizini COP salonları çözmeyecek. Onu, enerjinin, toprağın ve suyun kimin mülkü olduğunu değiştirmeye kalkan örgütlü emek çözecek. Madenciyle aktivistin, sera işçisiyle bilişim emekçisinin, Antalya'da yürüyenle Afşin'de direnenin aynı cümleyi kurabildiği gün, metinden silinen kelime sokakta yeniden yazılacak.
Dünya tek; ama dünyanın sahibi olduğunu sananlar çok az. Mesele, sahiplik ilişkisini değiştirmektir.
Kaynaklar
COP31 müzakereleri ve taslaklar
- UNFCCC – COP31 örtü kararı taslağı (16 Kasım) ve Başkanlık istişareleri
- Reuters / Al-Monitor – COP31 climate talks close to final deal (22 Kasım)
- Reuters / Al-Monitor – COP31 delivers deals for host Turkey as climate diplomacy stalls (20 Kasım)
- Reuters / Yahoo – COP31 climate summit risks failure as talks go deep into overtime (21 Kasım)
- AP / Siasat – Türkiye's COP31 draft deal leaves out fossil fuels (22 Kasım)
- BM Haber – Countries demand stronger climate deal amid deadlock in Antalya (20 Kasım)
- Down To Earth – Cover decision draft drops fossil fuel phaseout language
- Outlook India – COP31 stalls: Saudi showdown over fossil fuel phase-out
- Archyde / El País – COP31 draft drops fossil fuel transition call
- S&P Global – Electrification, fossil fuels and carbon removal headline draft cover text
- Kamu Haber – COP31'de kapanış: Bazı kararlar kabul edildi, bazı konular COP32'ye kaldı
- Aksiyon – Murat Kurum son taslağın paylaşılacağını açıkladı
- Wikipedia – 2026 United Nations Climate Change Conference
Lobi, şirketler, finans
- Common Dreams – KBPO: COP31 big polluter delegations
- Health Policy Watch – Polluting industries swarm COP31
- NewsBytes – Over 100 groups linked to fossil fuels attend COP31
- IEA – World Energy Investment 2026
- UNEP – Adaptation Gap Report 2026
- IMF – Underpriced and Overused: Fossil Fuel Subsidies Data 2025 Update
- Oxfam – Disaster Divide (Ekim 2026)
Türkiye
- Human Rights Watch – Türkiye: COP31 host continues support for coal expansion
- AFP / BSS – Turkey's COP31 message: electrify, recycle, don't mention coal
- Eco-Business / Urgewald – COP31 hosts pursue coal expansion
- E3G – What Türkiye can do to become a credible climate leader
- Climate Action Tracker – COP31 President Türkiye at a crossroads on power sector transformation
- IEA – Türkiye 2026 Energy Policy Review
Emisyonlar ve karbon yakalama
- Carbon Brief – Fossil-fuel CO2 emissions set to dip in 2026 as Iran conflict hits oil use (Global Carbon Budget 2026)
- WRI – Carbon Capture and Storage, Explained
- Madhyamam – Carbon removal technology gains support at UN climate talks (CIEL verisi)
- The Global Spy – COP31 in overtime: Why the climate summit cannot agree on fossil fuels
Türkiye (ek)
- Ember – Türkiye Electricity Review 2026
- TEPAV – İklim Kanunu değerlendirme dizisi
Emek, adil geçiş, sivil toplum
- ITUC – ITUC demands for COP31
- IOE–ITUC – COP31 ortak açıklaması (Kasım 2026)
- IndustriALL – COP30 in Belém: a new step on Just Transition
- AllAfrica – African workers declare "no more empty promises"
- Oxfam / DevelopmentAid – Disaster Divide: richest 0.1% out-pollute half of humanity
- Climate Home News – COP31 attendees told not to interfere in Türkiye's "internal affairs"
- Malay Mail / AFP – Thousands rally against COP31
- BirGün – Climate justice is won on the streets
- Bianet – COP31'de iklim adaleti çağrısı
- El Salto – Cumbre Climática de los Pueblos
Blogumuzdan ilgili yazılar: Antalya'da İki İklim Zirvesi · Halkların İklim Zirvesi Bildirgesi · Akbelen · Bir Litre Mazotun Sınıfı · BRICS
Bu metin CC BY-SA 4.0 lisansıyla paylaşılmıştır. Kaynak göstererek çoğaltabilir, değiştirebilir, dağıtabilirsiniz. Sürüm 1.0 · 22 Kasım 2026, sabah.









