Bilgi Müşterekleri
AnasayfaKonularDizilerKılavuzlarPopüler İçeriklerHakkımızdaİletişim

Çağının Devrimcisi, Bizim Ödevimiz: Mustafa Kemal'i 10 Kasım'da Anmak

Tam Bağımsızlık Mirası, Aydınlanmanın Sınırları ve Denizlerin Mustafa Kemal'i

16 dk okumaYazar: Oğuz Demirkapı
Çağının Devrimcisi, Bizim Ödevimiz: Mustafa Kemal'i 10 Kasım'da Anmak

Bugün 10 Kasım. Mustafa Kemal Atatürk'ün ölümünün 88. yılı. Saat 09.05'te sirenler çalacak, ülkenin dört bir yanında insanlar bir dakika duracak. Bu duruşun içinde çok farklı duygular var: resmi törenin ezberi, ulusalcı öfkenin bayrağı, gericiliğe karşı laik bir hayatı koruma kaygısı, kimi zaman da yalnızca bir yasın alışkanlığı.

Biz bu yazıda Mustafa Kemal'i ne put olarak ne de şeytan olarak anıyoruz. Onu kendi çağının koşulları içinde, bir sınıfın ve bir dönemin önderi olarak, ama o dönemin en ileri adımlarını atabilmiş saygın bir devrimci lider olarak anıyoruz. Komünist değildi; bunu biz de biliyoruz, o da saklamadı. Ama 1919'un Anadolu'sunda, işgal altındaki bir ülkede, bir imparatorluğun enkazı üzerinde emperyalizme karşı savaşı örgütlemek ve ardından ortaçağ kurumlarını tek tek yıkmak, kendi zamanının ölçüsüyle devrimci bir iştir.

Bu yazıyı aynı zamanda iyi niyetli bir hesaplaşma olarak yazıyoruz: "Keşke şunları da yapabilseydi" dediğimiz yerleri saklamadan. Çünkü bir mirası sahiplenmenin en doğru yolu, onun yarım kalan yanlarını tamamlama ödevini üstlenmektir. Bu ödevi en açık biçimde dile getirenlerin başında, 1968 güzünde Samsun'dan Ankara'ya yürüyüp 10 Kasım sabahı Anıtkabir'in kapısına varan Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının geldiğini de hatırlatmak istiyoruz.


Önce Özet: Yedi Tez

  1. Kurtuluş Savaşı, 20. yüzyılın ilk başarılı antiemperyalist savaşlarından biridir. Ekim Devrimi'nin açtığı uluslararası alanda, Sovyet Rusya'nın altın ve silah desteğiyle kazanıldı. Ezilen dünyanın gözünde "emperyalizm yenilebilir" düşüncesinin ilk somut kanıtlarından biri oldu.
  2. Cumhuriyet bir burjuva devrimidir, ama gecikmiş ve yukarıdan yapılmış bir burjuva devrimidir. Saltanatın, halifeliğin, şer'iye mahkemelerinin, tekke ve zaviyelerin kaldırılması; kadının hukuki varlığının tanınması; eğitimin birleştirilmesi; alfabenin değişmesi kendi çağının ölçüsüyle radikal adımlardır.
  3. "Tam bağımsızlık" ilkesi, Mustafa Kemal'in bize bıraktığı en canlı mirastır. Siyasi, mali, iktisadi, askeri ve kültürel bağımsızlığı birlikte düşünen bu ilke, 1960'ların devrimci gençliğinin ana şiarına dönüştü.
  4. Mustafa Kemal'in etkisi Türkiye ile sınırlı kalmadı. Afganistan'dan İran'a, Tunus'tan Hindistan'a, Endonezya'ya kadar sömürge ve yarı sömürge ülkelerin aydınlanmacı önderleri onu örnek aldı.
  5. Bu devrimin sınırları sınıfsal sınırlardı. Halkçılık "sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış kitle" söylemiyle sınıf mücadelesini yasakladı; toprak reformu yapılmadı; işçi örgütlenmesi ve komünistler bastırıldı; Kürt halkıyla kurulan Kurtuluş Savaşı kardeşliği inkara dönüştü; reformlar halkın örgütlü katılımıyla değil yukarıdan yapıldı.
  6. Bugün Mustafa Kemal'in adını en çok anan egemenler, mirasını en çok tasfiye edenlerdir. NATO, IMF, özelleştirme, kabotajın delinmesi, eğitimin dinselleştirilmesi; bunların hepsi tam bağımsızlık ve aydınlanma çizgisinin tersidir.
  7. Denizler, Mustafa Kemal'in devrimci yanını, ilerletilmesi gereken bir başlangıç olarak okudular. "Tam bağımsız Türkiye" şiarını sosyalizm hedefiyle ve Türk ve Kürt halklarının kardeşliğiyle birleştirdiler. Bizim ödevimiz de bu çizgiyi bugünün koşullarında, yapay zeka ve dijital tekeller çağında sürdürmektir.

Şimdi tek tek açalım.


1919'un Dünyası: Bir İmparatorluğun Enkazı ve Yeni Bir Çağ

Mustafa Kemal'i anlamak için önce 1919'u anlamak gerekir. Birinci Dünya Savaşı, emperyalist güçlerin dünyayı yeniden paylaşma savaşıydı. Osmanlı İmparatorluğu bu savaştan yenik çıktı; Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918) fiilen bir teslimiyet belgesiydi. İstanbul işgal altındaydı, İzmir'e Yunan ordusu çıkmıştı, Antep, Maraş, Urfa'da Fransız ve İngiliz kuvvetleri vardı. Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) Anadolu'yu paylaşıma açan bir sömürge haritasıydı.

Ama aynı dünyada bir başka şey daha olmuştu: 1917 Ekim Devrimi. Bolşevikler gizli antlaşmaları, bu arada Anadolu'yu paylaşan Sykes-Picot'u açıklamış, ezilen halklara kendi kaderini belirleme hakkını tanımış, emperyalist zinciri en zayıf halkasından kırmıştı. Bunu daha önce Ekim Devrimi Dünyaya Ne Kazandırdı? yazısında ayrıntılı ele almıştık. Kurtuluş Savaşı, işte bu iki gerçeğin arasında doğdu: bir yanda dünyayı paylaşan emperyalizm, öbür yanda o paylaşımı ilk kez durduran bir devrim.

Anadolu'nun toplumsal yapısı ise ağırdı. Nüfusun büyük çoğunluğu köylüydü, okuryazarlık oranı 1927 sayımında bile yüzde 10 civarındaydı. Bir avuç Müslüman tüccar ve eşraf, savaş yıllarının fırsatlarıyla zenginleşmeye başlamıştı. İşçi sınıfı küçüktü, dağınıktı. Böyle bir toplumda kurtuluş mücadelesine önderlik edecek olan, ordudan ve bürokrasiden gelen aydın kadrolar ile yükselmeye çalışan yerli burjuvaziydi. Bu, Mustafa Kemal'in hem gücünü hem sınırını belirleyecekti.


Kurtuluş Savaşı: Emperyalizm Yenilebilir

19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkan Mustafa Kemal, Amasya Genelgesi'nde "milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" diyerek egemenliğin kaynağını saraydan halka taşıyan ilk adımı attı. Erzurum ve Sivas kongreleri, 23 Nisan 1920'de Büyük Millet Meclisi'nin açılması, padişahın ve İstanbul hükümetinin meşruiyetinin fiilen reddi anlamına geliyordu. Bu bir kurtuluş savaşı olduğu kadar, bir egemenlik devrimiydi.

Bu savaşın uluslararası ittifakı da anlamlıdır. Meclis açıldıktan üç gün sonra, 26 Nisan 1920'de Mustafa Kemal, Lenin'e bir mektup yazarak emperyalist hükümetlere karşı mücadelede Sovyet Rusya ile iş birliği önerdi ve yardım istedi. 16 Mart 1921 Moskova Antlaşması ile Ankara hükümeti, onu tanıyan ilk büyük devletlerden birine kavuştu. Sovyet Rusya'nın gönderdiği altın, silah ve cephane, Sakarya'dan Büyük Taarruz'a uzanan yolda belirleyici bir destek oldu. Bu, kendisi de yoksulluk ve iç savaşla boğuşan bir devrimin, emperyalizme karşı savaşan bir başka halka uzattığı eldi.

Sakarya (1921), Büyük Taarruz (26-30 Ağustos 1922) ve Lozan (24 Temmuz 1923) bu sürecin askeri ve diplomatik sonuçlarıdır. Lozan'da kapitülasyonların kaldırılması, yani yabancıların Osmanlı topraklarında yüzyıllardır sahip olduğu hukuki ve ekonomik ayrıcalıkların sona ermesi, yarı sömürge statüsünün resmen bitişi demekti.

Sınıfsal açıdan söylersek: Kurtuluş Savaşı, ezilen bir ulusun emperyalizme karşı haklı savaşıydı. Lenin'in ezen ve ezilen uluslar ayrımı tam da bu tür savaşları anlamak için geliştirilmişti. Ezilen bir ulusun burjuvazisinin emperyalizme karşı savaşı, o burjuvazinin sınıf karakterine rağmen ilericidir; çünkü dünya ölçeğinde emperyalist sistemi zayıflatır. Mustafa Kemal'in tarihsel saygınlığının ilk ve en sağlam dayanağı budur.


Cumhuriyet ve Devrimler: Ortaçağ Kurumlarına Karşı

29 Ekim 1923'te ilan edilen Cumhuriyet'in sınıf karakterini Cumhuriyet Neden Bir Burjuva Devrimidir? yazısında ve Cumhuriyet Kimin? 103. Yılında Bir Temel Bilgi Kılavuzu kılavuzunda ayrıntılı tartışmıştık: Cumhuriyet bir burjuva devrimidir. Ama burjuva devrimi demek küçümsemek demek değildir. Marx ve Engels Komünist Manifesto'da burjuvazinin tarihte "son derece devrimci bir rol oynadığını", feodal, ataerkil ilişkileri parçaladığını yazar. Anadolu'da bu rolü üstlenen önderlik, aşağı yukarı on beş yıl içinde şunları yaptı:

  • Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922) ve Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923): Egemenliğin hanedandan alınması.
  • Halifeliğin kaldırılması ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924): Dinsel otoritenin siyasal iktidardan ayrılması, eğitimin tek çatı altında birleştirilmesi, medreselerin kapatılması.
  • Tekke ve zaviyelerin kapatılması (1925): Tarikatların toplumsal denetim ağının kırılması.
  • Türk Medeni Kanunu (1926): Tek eşliliğin, kadının boşanma ve miras hakkının, mahkeme önünde eşitliğinin tanınması.
  • Anayasadan "devletin dini İslam'dır" ibaresinin çıkarılması (1928) ve laikliğin anayasaya girmesi (1937).
  • Harf Devrimi (1 Kasım 1928) ve Millet Mektepleri: Okuma yazmanın kitlesel hale getirilmesi için devasa bir seferberlik.
  • Kadının seçme ve seçilme hakkı: Belediyelerde 1930, Meclis'te 1934. Fransa'da kadınlar bu hakkı 1944'te, İtalya'da 1946'da, İsviçre'de federal düzeyde ancak 1971'de kazandı.
  • Üniversite reformu (1933): Darülfünun'un yerine İstanbul Üniversitesi; Nazizmden kaçan çok sayıda bilim insanının Türkiye'ye kabulü.
  • Kabotaj Kanunu (1926): Kıyılarda taşımacılığın yabancı şirketlerden alınması.
  • Devletçilik ve Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1934): Sovyet kredisi ve uzmanlarıyla Kayseri ve Nazilli bez fabrikaları başta olmak üzere ilk büyük kamu sanayi yatırımları.

Mustafa Kemal'in kadınlar üzerine 1923'te söylediği sözler, o çağın Orta Doğu'su için olağanüstüdür: Bir toplumun yarısını ilerletip öbür yarısını ihmal ederek o toplumun bütünüyle yükselemeyeceğini söyledi. "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir" sözü de dinsel otoritenin yerine bilimi koyan aydınlanmacı bir tavrın ifadesidir.

Bunların her biri, aynı dönemde Orta Doğu'nun ve İslam dünyasının büyük bölümünde ya hiç yapılmamış ya da ancak çok sonra, çok daha sınırlı biçimde yapılmış adımlardır. Bir köylü toplumunda, savaştan yeni çıkmış, nüfusunun onda dokuzu okuma yazma bilmeyen bir ülkede bunlar yapıldı. Kendi çağının ölçüsüyle devrimci diyoruz, çünkü durum budur.


Dünyaya Etkisi: Ezilen Doğu'nun Örneği

Mustafa Kemal'in etkisi sınırların ötesine taştı. Bu etkinin kaynağı, emperyalizme karşı kazanılmış bir savaş ile ardından gelen modernleşme hamlesinin bir arada olmasıydı. Sömürge ve yarı sömürge ülkelerin aydınları için Anadolu, "hem bağımsız hem modern olunabilir" iddiasının somut örneğiydi.

  • Afganistan: Kral Amanullah Han, 1920'lerde kadın eğitimi, peçenin kaldırılması ve hukuk reformları için Türkiye'yi örnek aldı; 1928'de Ankara'yı ziyaret etti. Reformları gerici ayaklanmayla devrildi; bu da yukarıdan reformların toplumsal tabanı yoksa ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi.
  • İran: Rıza Şah, 1934'te Türkiye'yi ziyaret etti ve ardından eğitim ve kıyafet reformlarına girişti. Ama monarşiyi korudu; bu, iki modernleşmenin temel farkıydı.
  • Tunus: Habib Burgiba, bağımsızlık sonrası kadın haklarını ve laik hukuku Mustafa Kemal'i örnek alarak kurduğunu açıkça söyledi.
  • Hindistan: Jawaharlal Nehru, cezaevinde kızına yazdığı mektuplardan oluşan Dünya Tarihine Bakışlar'da (Glimpses of World History) Kurtuluş Savaşı'nı ve Türkiye'deki reformları ezilen Doğu için büyük bir örnek olarak anlattı. Hindistan'daki Hilafet hareketinin Kurtuluş Savaşı'na yardım kampanyası da bu bağın öbür yüzüdür.
  • Endonezya, Mısır, Pakistan: Sukarno, Nasır ve Cinnah, farklı biçimlerde Mustafa Kemal'i bağımsızlık ve ulus inşasının örneği olarak andılar.

Bu tabloyu yazarken bir şeyi de eklemek gerekir: Ezilen Doğu'nun uyanışını mümkün kılan uluslararası alanı açan, Ekim Devrimi'ydi. 1920 Bakü Doğu Halkları Kongresi'nden Komintern'in sömürge tezlerine uzanan çizgi, sömürgelerin kurtuluşunun düşünsel ve maddi zeminiydi. Mustafa Kemal'in örnekliği bu genel dalganın bir parçasıydı; dalgayı yaratan değil ama dalgada en görünür olan önderlerden biriydi.


Keşke Şunları da Yapabilseydi

Bir mirası saygıyla anmak, eksiklerini görmezden gelmek demek değildir. Tersine, bir devrimin nerede durduğunu bilmeyen, onu nereye kadar götürmesi gerektiğini de bilemez. Aşağıdaki "keşke"leri iyi niyetle, ama sınıfsal açıklıkla yazıyoruz. Bunların çoğu Mustafa Kemal'in kişisel kusurları değil, önderlik ettiği sınıfın ve kurduğu iktidar bloğunun sınırlarıdır.

Keşke halkçılığı sınıf temelinde kurabilseydi. Cumhuriyet'in resmi ideolojisi Türkiye'yi "imtiyazsız, sınıfsız, kaynaşmış bir kitle" olarak tanımladı. Bu söylem, gerçekte var olan sınıfları ortadan kaldırmadı; yalnızca sınıf mücadelesini yasakladı. 1936 tarihli İş Kanunu grevi yasakladı, 1938 Cemiyetler Kanunu sınıf esasına dayalı dernek kurmayı yasakladı. Yerli burjuvazi devlet eliyle büyütülürken işçinin örgütlenme hakkı elinden alındı. "Köylü milletin efendisidir" (1 Mart 1922) sözü ile işçinin ve köylünün örgütsüz bırakılması arasındaki çelişki, devrimin sınıfsal sınırının ta kendisiydi.

Keşke toprak reformunu yapabilseydi. Anadolu'da büyük toprak sahipliği ve ağalık, Cumhuriyet'in yerel iktidar ortağı olarak kaldı. Köylünün topraklandırılması ertelendi; 1945'te çıkarılan Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu da hem geç kaldı hem büyük ölçüde sulandırıldı. Toprak sorununu çözmeyen bir devrim, köylüyü gericiliğin kucağına bırakır; 1950'den bu yana yaşadıklarımızın bir kökü buradadır.

Keşke Kurtuluş Savaşı'nın komünist yoldaşlarıyla ittifakı sürdürebilseydi. Kurtuluş Savaşı sürerken, Mustafa Suphi ve on dört yoldaşı Ocak 1921'de Trabzon açıklarında öldürüldü. Bu cinayet hiçbir zaman aydınlatılmadı. 1925 Takrir-i Sükun Kanunu ile sol basın kapatıldı, komünistler defalarca yargılandı; Nazım Hikmet 1938'in başında, Mustafa Kemal hayattayken, ağır hapis cezasına çarptırıldı. Emperyalizme karşı savaşta yanında duranlarla, savaş sonrasında kurulan düzende yan yana durulamaması, burjuva önderliğin işçi sınıfından duyduğu korkunun ifadesiydi.

Keşke Kürt halkıyla kurulan kardeşliği koruyabilseydi. Kurtuluş Savaşı, Türklerin ve Kürtlerin ortak savaşıydı; Birinci Meclis'te bunun izleri açıktır. Sonraki yıllarda bu ortaklık inkar ve bastırma politikalarına dönüştü; 1925 ve 1937-38 bu sürecin acı durakları oldu. Tek bir ulus kimliğinde birleştirme çabası, Kurtuluş Savaşı'nın kardeşlik ruhunu zedeledi. Deniz Gezmiş'in mahkemede tam da bu noktayı vurgulaması tesadüf değildir; aşağıda döneceğiz.

Keşke devrimleri halkın örgütlü katılımıyla yapabilseydi. Reformların neredeyse tamamı yukarıdan, tek parti yönetimi altında, kitlelerin örgütlü ve demokratik katılımı olmadan yapıldı. Halkevleri gibi değerli kurumlar bile devletin uzantısı olarak kaldı. Yukarıdan yapılan devrim, aşağıda kök salmadığı ölçüde yukarıdan geri alınabilir. 1950'den sonra, özellikle de 12 Eylül: Bir Sınıf Darbesinin Tarihi, Bilançosu ve Bugünü dosyasında anlattığımız süreçte laikliğin ve aydınlanmanın bu kadar kolay aşındırılabilmesinin bir nedeni budur.

Keşke devletçiliği halkın mülkiyetine bağlayabilseydi. 1930'ların devletçiliği, kamu sanayisini kurdu, ama bu sanayi halkın denetiminde değil bürokrasinin ve onunla iç içe büyüyen burjuvazinin hizmetindeydi. Devletçilik, sosyalizme bir geçiş değil, burjuvazi yaratmanın bir yoluydu. Bu yüzden 1980'lerden itibaren o fabrikalar aynı devlet eliyle kolayca özelleştirildi. Kamu mülkiyeti ancak toplumsal denetimle birleştiğinde gerçekten "kamunun" olur.


Tablo: Çağına Göre Devrimci Adım ve Yarım Kalan Yanı

Çağına göre devrimci adımKeşke dediğimiz yer
Emperyalizme karşı kazanılmış bir kurtuluş savaşı, Sovyet Rusya ile ittifakSavaşın komünist yoldaşlarının (Mustafa Suphi) katli ve sonrasında komünistlerin bastırılması
Saltanatın ve halifeliğin kaldırılması, egemenliğin halka taşınmasıEgemenliğin tek parti ve bürokrasi eliyle kullanılması, halkın örgütlü katılımının kurulmaması
Laiklik, Tevhid-i Tedrisat, tekke ve zaviyelerin kapatılmasıDiyanet aracılığıyla dinin devlet denetiminde tutulması, aşağıda kök salmayan yukarıdan laiklik
Medeni Kanun, kadının seçme ve seçilme hakkıKadın haklarının hukukta kalıp emekçi kadının ev ve tarla emeğinin dönüştürülmemesi
Harf Devrimi, Millet Mektepleri, üniversite reformuEğitimin halkın denetiminde değil, devletin ideolojik aygıtı olarak kurulması
Kapitülasyonların kaldırılması, kabotaj, ekonomik bağımsızlıkYerli burjuvazinin devlet eliyle büyütülmesi, işçinin grev ve sendika hakkının yasaklanması
"Köylü milletin efendisidir"Toprak reformunun yapılmaması, ağalığın iktidar ortağı olarak kalması
Türk ve Kürt halklarının ortak Kurtuluş SavaşıKürt halkına yönelik inkar ve bastırma politikaları

Denizlerin Mustafa Kemal'i: "Tam Bağımsızlık İçin Mustafa Kemal"

1968 güzünde bir grup devrimci genç, Mustafa Kemal'in 1919'daki yolunu bu kez tersinden, Samsun'dan Ankara'ya yürüyerek izledi. Deniz Gezmiş, Bozkurt Nuhoğlu ve Kazım Kolcuoğlu'nun başlattığı, sonradan Cihan Alptekin ve Hüseyin Cevahir'in de katıldığı "Tam Bağımsızlık Yürüyüşü", 29 Ekim 1968'de Samsun'dan yola çıktı ve 10 Kasım sabahı Anıtkabir'in kapısına vardı. Yürüyüşün sloganı netti: "Tam bağımsızlık için Mustafa Kemal." (Oral Çalışlar'ın tanıklığı, Serbestiyet) Bu slogan, 68 kuşağının en temel şiarlarından biriydi.

Aynı yıl 6. Filo'ya karşı eylemler, NATO üslerine ve ABD askerlerinin varlığına karşı mücadele, "İkinci Kurtuluş Savaşı" fikri ile birleşti. 1960'ların devrimci gençliği Kurtuluş Savaşı'nı "Birinci Kurtuluş Savaşı" olarak, NATO'ya, ABD üslerine ve yabancı sermayeye bağımlı hale gelmiş Türkiye'yi ise yeniden kurtarılması gereken bir ülke olarak gördü. Mustafa Kemal'in tam bağımsızlık ilkesi, bu gençliğin elinde emperyalizme karşı bir silaha dönüştü.

Deniz Gezmiş'in 1971-72 yargılamasındaki sözleri bu okumanın en açık ifadesidir. Mahkemede, Birinci Meclis'in ve Misak-ı Milli'nin Türkleri ve Kürtleri iki kardeş halk olarak kabul ettiğini, "bu iki kardeş unsurun Birinci Kurtuluş Savaşı'nı müştereken başardığını" söyledi. Bugünkü inkar politikası karşısında "Mustafa Kemal sağ olsaydı çok şaşırırdı" dedi. Ve ekledi: "Türkiye'nin bağımsızlığından başka bir şey istemedim. Ve ben, 24 yaşımdayken kendimi Türkiye'nin bağımsızlığına armağan etmekten onur duyuyorum." Babasına yazdığı mektupta da, babasının Mustafa Kemal döneminde yaşayıp bağımsızlığın ne olduğunu gördüğünü, bu yüzden bağımsızlık için ölmenin anlamını anlayacağını yazdı. (Cumhuriyet)

6 Mayıs 1972'de darağacında son sözleri bütün bu çizgiyi tek cümlede topladı: "Yaşasın tam bağımsız Türkiye! Yaşasın Marksizm-Leninizmin yüce ideolojisi! Yaşasın Türk ve Kürt halklarının bağımsızlık mücadelesi! Kahrolsun emperyalizm! Yaşasın işçiler ve köylüler!"

Bu cümlenin yapısına dikkat edelim, genç yoldaşlar. "Tam bağımsız Türkiye" Mustafa Kemal'den devralınmıştır. Ama hemen arkasından Marksizm-Leninizm, Türk ve Kürt halklarının kardeşliği, işçiler ve köylüler gelir. Yani Denizler Mustafa Kemal'i olduğu yerde dondurmadılar; onun durduğu yerden ileri yürüdüler. Yukarıda "keşke" dediğimiz yerlerin neredeyse her biri, Denizlerin son cümlesinde bir yanıt bulur: sınıf, halkların kardeşliği, işçi ve köylünün iktidarı.

Bu okuma 1960'ların Türkiye solunda tartışmasız değildi. Kurtuluş Savaşı'nın antiemperyalist karakterini kabul edenler arasında bile Kemalizmin sınıf karakteri, ordunun ve "zinde güçlerin" rolü, ulusal demokratik devrim ile sosyalist devrim arasındaki ilişki sert tartışmalara konu oldu. 12 Mart'ın darağacı, "ordu-gençlik el ele" umudunun da sonu oldu: Mustafa Kemal'in adına and içen bir devlet, onun tam bağımsızlık şiarını taşıyan gençleri idam etti. Bu acı ders, Kemalizmin içindeki iki çizginin, antiemperyalist devrimci çizgi ile burjuva düzen çizgisinin, nihayetinde ayrıştığını gösterdi.


Bugün Kim Anıyor, Kim Tasfiye Ediyor?

Mustafa Kemal'i bugün en çok anan çevrelerin bir kısmı, onun en temel ilkelerini en çok tasfiye eden düzenin parçasıdır. Yine Cumhuriyet, Ama Kimin Cumhuriyeti? yazısında ve Cumhuriyetin Hukuku Kimin Hukuku? yazısında bu çelişkiye değinmiştik: Kimlik kutuplaşması, sınıf gündemini örttükçe Mustafa Kemal'in adı bir bayrak olur, ama içi boşalır.

Mustafa Kemal'in koyduğu ilkeBugünkü düzenin yaptığı
Tam bağımsızlık: siyasi, mali, iktisadi, askeriNATO üyeliği, yabancı üsler, IMF programları, dış borca dayalı birikim
Kabotaj ve ekonomik egemenlikLimanların, enerjinin, madenlerin yabancı ve yerli tekellere devri
Devletçilik ve kamu sanayisiSümerbank'tan Tekel'e kamu fabrikalarının özelleştirilmesi
Laiklik ve Tevhid-i TedrisatEğitimin dinselleştirilmesi, tarikat ve cemaat vakıflarına protokollerle okul kapılarının açılması
Kadının eşit yurttaşlığıİstanbul Sözleşmesi'nden çekilme (2021), kadın emeğinin güvencesizleştirilmesi
"Hayatta en hakiki mürşit ilimdir"Üniversitelerin özerkliğinin kaldırılması, bilim insanlarının ihracı, bilimin sermayeye bağlanması

Bu tablo, "Atatürkçü" ile "Atatürk düşmanı" kavgasının neden çoğu zaman sahte bir kavga olduğunu da gösterir. Mustafa Kemal'in adını bayrak yapıp NATO'yu, IMF'yi, özelleştirmeyi savunan bir siyaset ile adını hiç anmayıp aynı programı uygulayan bir siyaset arasında sınıfsal açıdan fark yoktur. Fark, tam bağımsızlığı ve aydınlanmayı emekçilerin çıkarıyla birleştirenlerle, bunları sermayenin çıkarına feda edenler arasındadır.


Yapay Zeka Çağında Tam Bağımsızlık

Mustafa Kemal'in "tam bağımsızlık" tanımını hatırlayalım: Siyasi, mali, iktisadi, adli, askeri ve kültürel her alanda tam bağımsızlık. 1920'lerde kapitülasyonlar, yabancı şirketlerin limanları, demiryollarını ve madenleri elinde tutmasıydı. Bugün kapitülasyonların yeni biçimi dijitaldir.

Verimiz yabancı tekellerin veri merkezlerinde duruyor. Kamu kurumlarının yazışmaları yabancı bulut şirketlerinden geçiyor. Çocuklarımızın okul hayatı Google'ın platformlarına bağlanıyor. Gazetecilerin emeğiyle üretilen haber, arama tekelinin yapay zeka özetlerinde ücretsiz bir hammadde oluyor. Dilimizle, kültürümüzle eğitilen büyük dil modelleri birkaç ABD ve Çin şirketinin mülkü. Bu, tam bağımsızlık ilkesinin dijital çağdaki sınavıdır.

Ama burada da Denizlerin dersini unutmamak gerekir: Tam bağımsızlık, "yerli ve milli" sermayeye teslimiyet değildir. Yabancı tekelin yerine yerli tekeli koymak, kapitülasyonu kaldırmak değil, ayrıcalığın sahibini değiştirmektir. Dijital çağda tam bağımsızlık, verinin halkın mülkiyetinde, modelin kamusal denetimde, altyapının müşterek olarak kurulmasıdır. Bilgi Müşterekleri'nin "halkın verisi, halkın modeli" çizgisi, tam bağımsızlık ilkesinin bugünkü sınıfsal karşılığıdır. Mustafa Kemal'in 1920'lerde kabotaj ile yaptığını, bugün verinin ve hesaplama gücünün müştereklere kazandırılması ile yapmak gerekiyor.


Bugün İçin Somut Görevler

  1. Anmayı ezberden çıkarmak: 10 Kasım'da okulda, işyerinde, sendikada Kurtuluş Savaşı'nın antiemperyalist karakterini, Sovyet Rusya ile ittifakı ve Lenin'e yazılan mektubu anlatmak; resmi tarihin sildiği bu bağı görünür kılmak.
  2. Yarım kalanı söylemekten çekinmemek: Mustafa Suphi'yi, grev yasağını, toprak reformunun yapılmamasını ve Kürt halkına yönelik politikaları saygılı ama açık bir dille konuşmak. Eleştiri, mirasa ihanet değil, mirası tamamlama ödevidir.
  3. Aydınlanma kazanımlarını savunmak: Laik ve bilimsel eğitimi, kadının eşit yurttaşlığını, üniversitenin özerkliğini emekçilerin gündemi olarak savunmak; bunları kimlik kavgasına değil sınıf mücadelesine bağlamak.
  4. Tam bağımsızlığı dijital alana taşımak: Kamu verisinin yabancı tekellere teslimine, okulların platform bağımlılığına karşı kamusal ve özgür yazılım altyapısını, açık modelleri, veri müştereklerini savunmak.
  5. Denizlerin çizgisini yaşatmak: Tam bağımsızlık şiarını her zaman işçiler, köylüler ve halkların kardeşliğiyle birlikte dile getirmek; ulusalcılığın sınıf gündemini örtmesine izin vermemek.
  6. Örgütlenmek: Mustafa Kemal'in yukarıdan yaptığını, bugün aşağıdan, örgütlü emekçilerin gücüyle yapmak. Sendikada, odada, mahallede, okulda örgütlenmeden hiçbir kazanım kalıcı olmaz.

Sevgili genç yoldaşlar,

Mustafa Kemal'i anarken iki kolay yoldan uzak durun. Birincisi onu bir put haline getirip her sözünü tartışılmaz saymak. Bu, onu kendi çağından koparır ve bugün adına and içip mirasını satanların işine yarar. İkincisi onu bir "burjuva önder" diye bir kenara atmak. Bu da emperyalizme karşı kazanılmış bir savaşı, ortaçağ kurumlarına karşı yapılmış devrimleri, ezilen Doğu'ya verilen ilhamı görmemek demektir ve gericiliğe meydanı boş bırakır.

Doğru yol, Denizlerin yoludur. 1968'de Samsun'dan Ankara'ya yürüyen o gençler Mustafa Kemal'i bir başlangıç olarak gördüler: Birinci Kurtuluş Savaşı'nı o kazanmıştı, ikincisini emekçiler kazanacaktı. Tam bağımsızlık bir son değil, bir eşikti. O eşiğin ötesinde sömürünün kaldırıldığı, halkların kardeşçe yaşadığı, bilimin ve aklın sermayenin değil insanlığın hizmetinde olduğu bir ülke vardı.

Bugün 10 Kasım'da saat 09.05'te durduğunuzda, o bir dakikayı yalnızca yasla değil, bir ödevle doldurun. Emperyalizmin yenilebileceğini gösteren o savaşı, kadınları ve aklı özgürleştirmeye çalışan o devrimleri ve onları ileri taşımak için darağacına yürüyen o gençleri birlikte düşünün. Mustafa Kemal'in yarım bıraktığını tamamlamak, onu en doğru anma biçimidir.

Tam bağımsız, demokratik ve sömürüsüz bir Türkiye için. Daha güzel gelecekler için, hep birlikte.


Kaynaklar

Bilgi Müşterekleri'nden ilgili yazılar


Bu yazı CC BY-SA 4.0 lisansıyla yayımlanmıştır. Canlı belgedir; eleştiri ve katkılarla güncellenir.

İlgili Başlıklar

Haber Bülteni Aboneliği