Bilgi Müşterekleri
AnasayfaKonularDizilerKılavuzlarPopüler İçeriklerHakkımızdaİletişim

Kazanılan Saat, Küçülen Pay

ILO'nun Yeni Döneminde Yapay Zeka, Verimlilik ve Bölüşüm Kavgası

21 dk okumaYazar: Oğuz Demirkapı
Kazanılan Saat, Küçülen Pay
Sevgili Genç Yoldaşlar

Bir hafta içinde, kapitalist dünyanın iki ayrı kurumundan iki uyarı geldi.

12 Kasım'da ABD Merkez Bankası (Fed) Yönetim Kurulu üyesi Michael Barr, Yale'deki konuşmasında yapay zekanın ciddi kısa vadeli sarsıntılar yaratabileceğini, kazancın sermayeye akabileceğini ve emeğin gelirden aldığı payın düşebileceğini söyledi. İki gün önce yayımladığımız Yapay Zeka Büyürken Emeğin Payı Neden Küçülüyor? yazısında bu uyarıyı ve arkasındaki rakamları ayrıntılı biçimde ele aldık.

Bugün, 16 Kasım'da ise Cenevre'de Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) Yönetim Kurulu, Gilbert F. Houngbo'yu ikinci kez Genel Direktör seçti. Houngbo yeni dönemin temel meselesini açıkça koydu: yapay zekanın işgücü piyasasını dönüştürmesi. Kamuoyundaki tartışma da tek bir soruya düğümlendi: Verimlilik artışı çalışma süremizi mi kısaltacak, yoksa istihdamı ve ücretleri mi baskılayacak?

Bu yazıda iki uyarıyı ve iki yazıyı birleştiriyoruz. Çünkü aslında tek bir sorunun iki yüzüyle karşı karşıyayız. Verimlilik artışı emekçiye ancak iki biçimde dönebilir: ya daha yüksek ücret olarak ya da daha kısa çalışma süresi olarak. Biri payımız, öbürü saatimiz. Bugünkü veriler ikisinin de elimizden alındığını gösteriyor.

Yanıtımızı baştan söyleyelim: Teknoloji bu soruyu kendi başına yanıtlamaz. Yanıtı, kazanılan zamanın ve üretilen zenginliğin kimin mülkü olduğu belirler. Bu da bir mühendislik sorusu değil, bir sınıf sorusudur.


Önce Özet: On İki Tez

  1. Haber: Houngbo 16 Kasım 2026'da 56 oyun 51'iyle (5 çekimser) yeniden seçildi. Rakipleri Yolanda Díaz ve Javier González-Olaechea son anda çekildi. Yeni dönem 1 Ekim 2027'de başlıyor, 2032'de bitiyor.
  2. Bir haftada iki uyarı: Fed de ILO da aynı şeyi söylüyor: Yapay zekanın kazancı sermayeye akabilir. İkisi de mülkiyeti sormadan çözüm öneriyor: eğitim, iş eşleştirme, rekabet politikası, "adil paylaşım" çağrısı.
  3. Verimliliğin iki para birimi var: ücret ve zaman. Kazanım emekçiye ya pay olarak ya saat olarak döner. Şu an ikisi de dönmüyor.
  4. Pay küçülüyor: ABD'de emeğin payı 2026'nın üçüncü çeyreğinde yüzde 53,0'a indi; 1947'den bu yana en düşük düzey. Dünyada emek payı 2025'te yüzde 52,6. Türkiye'de işgücü ödemelerinin katma değerdeki payı yüzde 38,1.
  5. Saat kısalmıyor, yoğunlaşıyor: Yapay zeka şirketlerinde haftada 70–90 saat çalışanlar var. Yapay zekanın kazandırdığı saatler yeni toplantı ve yeni görevle doluyor.
  6. Kopuş eski, hız yeni: Verimlilik ile ücret arasındaki makas 1979'dan beri açılıyor. Yapay zeka bu eğilimi yaratmadı; devralıp hızlandırıyor.
  7. Mekanizma Marx'ın göreli artı değeri: Verimlilik, kapitalizmde gerekli emek zamanını kısaltıp artı emek zamanını büyütmenin aracıdır. Kendiliğinden ne ücreti yükseltir ne saati kısaltır.
  8. Verimlilik üç kapıdan çıkar: işten çıkarma, yoğunlaştırma, ücret baskısı. Dördüncü kapı, yani saatin kısalması ve payın büyümesi, tarihte ancak örgütlü mücadeleyle açıldı.
  9. Pay ve saat birlikte kazanıldı, birlikte kaybediliyor: 1886'dan 1917'ye, 1919 ILO'sundan 1945–1975 dönemine, saat kısalırken pay da büyüdü. İkisini aynı güç kazandırdı: örgütlü işçi sınıfı ve sermayenin korkusu.
  10. ILO'nun sınırı yapısal: Üçlü yapı güç dengesini yansıtır, değiştirmez. Örgüt bugün parasız, bölünmüş ve en büyük finansörünün ödeme takvimine bağlı.
  11. Türkiye en sert sınav: Avrupa'nın en uzun fiili çalışma haftası, en düşük emek paylarından biri ve yüzde 10'luk toplu sözleşme kapsamı. Yapay zeka bu tablonun üstüne geliyor.
  12. Talebimiz iki ayaklı: Ücret kaybı olmadan haftada 32 saate doğru kısalma ve "enflasyon + verimlilik" ücret formülü. Ama ikisinin de güvencesi aynı: mülkiyet sorusunu açmak ve örgütlenmek.

Şimdi bu tezleri açalım.


Cenevre'de Ne Oldu?

ILO, 1919'da kurulmuş, Birleşmiş Milletler'in en eski uzman kuruluşu. Kararlarını hükümet, işveren ve işçi temsilcilerinden oluşan üçlü bir yapıyla alıyor; Genel Direktörünü de bu üçlü Yönetim Kurulu seçiyor.

16 Kasım'daki seçim ilginç bir tabloyla sonuçlandı. İki rakip aday oylamadan önce çekildi; Houngbo tek aday olarak 51 oy aldı, 5 üye çekimser kaldı. Çekilen adaylardan İspanya Çalışma Bakanı Yolanda Díaz ayrılırken sert konuştu: Mevcut yönetimin örgütü tarihinin en kötü krizine soktuğunu, hiçbir şey değişmezse ILO'nun gerilemeyi sürdüreceğini söyledi. Krizin somut yüzü para: Örgütün geleneksel olarak en büyük finansörü olan ABD ödemelerini geciktiriyor; ILO personel azaltmak zorunda kalabileceğini açıkladı.

Houngbo kabul konuşmasında yapay zekanın işgücü piyasasını dönüştürmesini temel zorluk olarak tanımladı ve teknolojik ilerlemenin insanın hizmetinde kalması gerektiğini söyledi. İkinci dönem öncelikleri arasında çalışma standartlarının ve denetim işlevinin güçlendirilmesi, sahada daha çok bulunma, yapay zekanın etkisi ve mali sürdürülebilirlik sayıldı. En çok vurguladığı kavram ise üçlü yapı, yani "tripartizm" oldu.

Bu tablo bize ilk ipucunu veriyor: Dünya emeğinin en büyük uluslararası kurumu, yapay zeka çağına parasız, bölünmüş ve en güçlü üyesinin keyfine bağlı biçimde giriyor.


Bir Haftada İki Uyarı: Fed ve ILO

Bir merkez bankacısıyla bir çalışma örgütü başkanının aynı hafta aynı konudan söz etmesi rastlantı değil.

Barr'ın uyarısı: Emeğin Payı yazısında ayrıntılı anlattığımız gibi, Fed üyesi Barr yapay zekanın kazancının sermayeye akabileceğini ve birkaç dev şirketin "eşi görülmemiş" bir üstünlük kurabileceğini söyledi. Bunu tekelci kapitalizmin resmi bir itirafı olarak okumuştuk. Barr'ın çözüm önerileri ise eğitim, iş eşleştirme ve rekabet politikasıydı.

Houngbo'nun uyarısı: Houngbo, Haziran 2026'daki 114. Uluslararası Çalışma Konferansı'na "Bir seçim anı: Yapay zekayı insana yakışır iş için kullanmak" başlıklı bir rapor sundu. Açılışta, işçilerin her yerde yapay zekanın yarattığı verimlilik kazanımlarından pay alabilmesi ve bu kazanımların daha iyi ücretlerle, daha güçlü korumalarla, daha kapsayıcı büyümeyle adil biçimde dağıtılması gerektiğini söyledi. Bir de önemli bir cümle kurdu: Çalışmanın geleceğini yalnızca teknoloji belirlemeyecek.

İki uyarının ortak noktası, sorunu doğru teşhis edip mülkiyeti sormadan çözüm aramaları. Biri piyasayı, öbürü diyaloğu öneriyor. Oysa sorulması gereken soru, bu iki kurumun da sormadığı soru: Kazancı kim alıyor ve neden alabiliyor?

Küçük ama anlamlı bir ayrıntı: Houngbo'nun o raporunun künyesinde, metnin okunabilirliğini artırmak için OpenAI'ın ChatGPT Enterprise aracının kullanıldığı yazıyor. Dünyanın emek örgütü, yapay zekanın emeğe etkisini tartışan ana raporunu, tartıştığı tekelin ticari ürünüyle cilalamış. Bu bir ikiyüzlülük suçlaması değil; bugün herkesin aynı altyapıya ne kadar bağımlı hale geldiğinin küçük bir fotoğrafı.


Verimliliğin İki Para Birimi: Ücret ve Zaman

Tartışmayı netleştirmek için basit bir çerçeve kuralım.

Bir işçi bugün sekiz saatte yaptığı işi, yapay zeka sayesinde altı saatte yapabiliyor olsun. Ortaya iki saatlik bir verimlilik kazancı çıktı. Bu iki saat nereye gidebilir?

  • Emekçiye ücret olarak: İşçi yine sekiz saat çalışır ama artan üretimin bir bölümü ücretine eklenir. Bu, emeğin payının korunması ya da büyümesi demektir.
  • Emekçiye zaman olarak: İşçi altı saat çalışır, ücreti düşmez. Bu, çalışma süresinin kısalması demektir.
  • Sermayeye: İşçi yine sekiz saat çalışır, ücreti aynı kalır, iki saatlik ek üretimin tamamı kara yazılır. Ya da aynı iş daha az sayıda işçiyle yapılır ve işten çıkarma gündeme gelir.

İlk iki yol emekçinin kazanımıdır. Üçüncüsü sermayenin. ILO'nun "çalışma süresi mi kısalacak, ücret mi baskılanacak" sorusu aslında bu üç yol arasındaki seçimi soruyor. Veriler ise bugün üçüncü yolun işlediğini gösteriyor.


Rakamlar: Pay Küçülüyor, Saat Kısalmıyor

Birinci Para Birimi: Pay

ABD'de: Emeğin Payı yazısında derlediğimiz verilere göre ABD'de emeğin payı 2026'nın üçüncü çeyreğinde yüzde 53,0'a indi; bu, 1947'den bu yana ölçülen en düşük düzey. Aynı çeyrekte verimlilik önceki çeyreğe göre yıllıklandırılmış yüzde 3,6 arttı, birim emek maliyeti aynı yöntemle yüzde 0,7 düştü; enflasyondan arındırılmış saatlik ücret ise son dört çeyrekte yalnızca yüzde 1,0 arttı. Şirket kar marjları milli gelirin yüzde 14,9'una ulaştı. Daha uzun pencerede tablo daha da çarpıcı: 1979–2025 arasında net verimlilik yüzde 90,2, tipik işçinin ücreti yüzde 33,0 arttı.

Dünyada: ILO'nun kendi istatistik birimi ILOSTAT'a göre küresel emek geliri payı 2015'te yüzde 53,0 iken 2025'te yüzde 52,6'ya indi; bu, kişi başına yılda yaklaşık 196 dolar (satın alma gücü paritesiyle) daha az demek. ILO'nun ifadesiyle verimlilik kazanımları orantısız biçimde ücrete değil sermayeye aktığında büyümenin dağılımı daha eşitsiz hale geliyor. ILO'nun 2024 raporuna göre 2004'ten beri emek payındaki 1,6 puanlık düşüş, pay sabit kalsaydı işçilerin kazanacağına kıyasla 2024 için yıllık 2,4 trilyon dolarlık bir açığa denk geliyordu. ILO aynı raporda, otomasyon dahil teknolojik ilerlemenin verimliliği ve üretimi artırdığını ama işçilerin bu kazanımlardan hakça pay almadığını açıkça yazıyor.

Türkiye'de: Tablo çok daha sert. Ekonomi 2026'nın ikinci çeyreğinde yüzde 2,3 büyüdü ama işgücü ödemelerinin katma değerdeki payı yüzde 38,1'e geriledi. DİSK-AR'ın hesabına göre asgari ücret, kişi başına milli gelirin 1974'te yüzde 80,6'sı iken 2025'te yüzde 43,6'sına düştü. Sigortalı işçilerin yılın ilk sekiz ayında uğradığı toplam gelir kaybı 1 trilyon 863 milyar lira. Toplu sözleşme kapsamı yaklaşık yüzde 10. Ayrıntılar ve kaynaklar Emeğin Payı yazımızda.

İkinci Para Birimi: Zaman

Teknoloji patronları birkaç yıldır dört günlük çalışma haftasını müjdeliyor. Zoom'un kurucusu Eric Yuan, Bill Gates, Jamie Dimon; hepsi yapay zekanın bizi beş gün çalışmaktan kurtaracağını söyledi. OpenAI bile bu yıl şirketlere ücret düşürmeden dört günlük haftayı denemeleri çağrısı yaptı.

Peki bu şirketlerin kendi çalışanları ne yaşıyor? BBC'nin aktardığına göre OpenAI, Anthropic ve Meta çalışanları 70 ile 90 saate varan haftalık mesailerden söz ediyor; bazıları işleri yetiştirmek için cumartesi ve pazar da çalışıyor.

Masa başı çalışanların genelinde de durum farklı değil. Boston Consulting Group'un 2026 araştırmasına göre yapay zekayı düzenli kullanan çalışanların önemli bir bölümü haftada sekiz saate varan zaman kazanıyor; ama boşalan saatler yeni toplantılar, daha fazla e-posta ve bitmeyen operasyonel işlerle doluyor. Ekonomi Gazetesi'ndeki bir köşe yazısı bunu iyi özetliyor: Yapay zeka zaman kazandırıyor, kurumlar o zamanı çalışana değil işe teslim ediyor.

Türkiye'de ise Eurostat'ın 2025 yılı fiili haftalık çalışma süresi verilerine göre haftada ortalama 42,4 saatle Avrupa'nın en uzun çalışma haftası bizde. Almanya'da bu süre 33,9 saat, Fransa'da 35,6 saat. Yasal haftalık süre 4857 sayılı İş Kanunu'na göre hala 45 saat.

Yan yana koyalım: Türkiye'de emekçi Avrupa'nın en uzun haftasını çalışıyor ve katma değerin yalnızca yüzde 38'ini alıyor. Saatimiz de payımız da kayıpta. Yapay zeka bu iki kaybın üstüne geliyor.

İş Kaybı: Kıyamet de Değil, Rahatlık da Değil

ILO ile Dünya Bankası'nın Mart 2026'daki ortak çalışmasına göre yüksek gelirli ülkelerde istihdamın yüzde 30–32'si üretken yapay zekaya maruz. Gelişmekte olan ülkeler içinse daha sinsi bir tehlike işaret ediliyor: Bu ülkelerde yıkım verimlilik kazanımlarından önce gelebilir. Çalışma bir kavram da öneriyor: "beyaz yaka baypası", yani gelişmiş ülkelerde sınıf atlamanın ve kadınların işgücüne katılımının yolu olan büro işlerinin, gelişmekte olan ülkelerde hiç oluşmadan yok olması. Beyaz Yakalının Sefaleti yazımızda Türkiye'deki genç beyaz yakalıların merdivenin ilk basamağından nasıl düşürüldüğünü anlatmıştık.

ILO aynı zamanda dürüst bir uyarı da yapıyor: Maruziyet göstergeleri tek başına iş kaybı tahmini olarak okunmamalı. Güneydoğu Asya araştırmasında yaklaşık 80 milyon işçinin maruz olduğu ama şimdilik büyük ölçekli iş kaybına dair kanıt bulunmadığı belirtiliyor.

Bu uyarı bizi iki kolay anlatıdan da koruyor: Ne "robotlar hepimizin işini alacak" kıyametçiliği doğru, ne de "korkacak bir şey yok" rahatlığı. Gerçek daha sinsi: İş ortadan kalkmadan önce içeriği, temposu, ücreti ve pazarlık gücü değişiyor. Pay ve saat tam da burada kaybediliyor.


Mekanizma: Verimlilik Neden Emekçiye Dönmüyor?

Göreli Artı Değer

Emeğin Payı yazısında paradoksu Marx'ın göreli artı değer kavramıyla açıklamıştık. Kısaca hatırlayalım: İşçinin iş günü iki parçadan oluşur. Bir parçasında kendi ücretinin karşılığını üretir (gerekli emek zamanı), öbür parçasında kapitaliste artı değer üretir (artı emek zamanı). Verimlilik arttığında işçi ücretinin karşılığını daha kısa sürede üretir. İş günü aynı kaldığında, kazanılan süre artı emek zamanına eklenir.

Bu yüzden kapitalizmde verimlilik artışının "doğal" eğilimi, emeğin payını küçültmek ve iş gününü kısaltmamaktır. İkisi aynı mekanizmanın iki sonucu.

Makine Her Seferinde Kimin İçin Çalıştı?

Kapital'in birinci cildinde makineye ayrılan bölüm bugünkü tartışmanın neredeyse birebir haritası. Marx'ın gösterdiği şuydu: Kapitalist kullanımda makine emeği hafifletmek için değil, artı değeri büyütmek için kullanılır. Bu yüzden ilk dönemlerde makine iş gününü uzatmanın en güçlü aracı oldu. Yasa iş gününü sınırlayınca bu kez yoğunlaştırma devreye girdi: Aynı saatin içine daha çok iş, daha çok dikkat, daha çok sinir enerjisi sıkıştırıldı.

Mantık basit. Kapitalist için bir saatlik kazanç, işçiye bir saatlik serbestlik ya da bir saatlik ücret olarak geri verilirse kayıptır. Rakibi aynı saati yeni işle doldurursa, saati geri veren piyasada geride kalır. Rekabet yasası bireysel patronun iyi niyetinden güçlüdür. Bu yüzden "kazanımları adil paylaşın" çağrısı, ne kadar samimi olursa olsun, rekabetin dişlileri arasında ezilir.

Verimlilik artışı kapitalizmde üç kapıdan çıkar:

  • Birinci kapı, işten çıkarma: Aynı iş daha az kişiyle yapılır, geri kalanlar yedek sanayi ordusuna katılır. Yedek ordu büyüdükçe içerdekilerin pazarlık gücü, dolayısıyla payı düşer.
  • İkinci kapı, yoğunlaştırma: Kimse çıkarılmaz ama herkes aynı sürede daha çok iş yapar. Yapay zeka şirketlerindeki 90 saat ve BCG'nin "dolan saatleri" bu kapının örnekleri.
  • Üçüncü kapı, ücret baskısı: İşin bir kısmı makineye devredildiği için insan emeği "daha az değerli" ilan edilir. Junior pozisyonları kapanır, deneyimliler "gözetmen"e dönüşür, ücret skalası aşağı çekilir. Döngüdeki İnsan ve Kodun Yüzde Kırkı, Kadronun Dörtte Biri yazılarımızda bu sürecin yazılım sektöründeki biçimini anlatmıştık.

Dördüncü kapı ise iki kanatlıdır: payın büyümesi ve saatin kısalması. Bu kapı tarihte hiçbir zaman kendiliğinden açılmadı.

Ölü Emek, Canlı Emek ve Tekel

Yapay zekayı önceki makinelerden ayıran şey, canlı emeğin ölü emekle (model, veri merkezi, hesaplama altyapısı) ikamesini kitlesel ölçekte zihinsel emek alanına taşıması. Üstelik bu ölü emek, milyonlarca insanın ortak bilgisinden, kitaplardan, kodlardan, ansiklopedilerden ve forumlardan damıtılıyor. Marx'ın "genel zeka" dediği toplumsal bilgi, bir avuç şirketin özel mülkü olarak çitleniyor.

Barr'ın "eşi görülmemiş üstünlük" uyarısı burada anlam kazanıyor. Tekel hem ürün piyasasında fiyat belirleme gücü hem de işgücü piyasasında alıcı tekeli (monopsoni) gücü demek. İkisi birlikte, verimlilik kazancının hem fiyat düşüşü olarak topluma hem de ücret ya da zaman olarak emekçiye yayılmasını engelliyor.

Keynes'in Torunları Neden On Beş Saat Çalışmıyor?

1930'da Keynes, torunlarının kuşağında verimliliğin o kadar artacağını yazdı ki insanlar haftada on beş saat çalışarak geçinebilecekti. Verimlilik tahmini aşağı yukarı tuttu; çalışma süresi tahmini tutmadı.

Keynes'in hatası teknik değil, sınıfsaldı. Verimliliği doğru hesapladı ama verimliliğin kimin denetiminde olduğunu hesaba katmadı. Kazanılan zaman, ücretli emekçinin değil, üretim araçlarının sahibinin mülkü olarak kaldı. Gates'ten İnciler yazımızda bunu tek cümleyle söylemiştik: Azalan zamanın kime kaldığı bir mülkiyet sorusudur. Bugün buna ekliyoruz: Büyüyen zenginliğin kime kaldığı da.


Tarih Ne Öğretiyor? Pay ve Saat Birlikte Kazanıldı

Çalışma süresinin kısalması da emeğin payının büyümesi de teknolojinin hediyesi olmadı. İkisi de aynı mücadelelerin ürünü.

  • 1800–1840, İngiltere: Sanayi devriminin ilk on yıllarında verimlilik arttı, ücretler durdu. İktisat tarihçileri buna "Engels'in duraklaması" diyor. Ücretler ancak sendikalar, Çartist hareket ve fabrika yasalarıyla yükseldi; 1847'de on saat yasası çıktı.
  • 1886, Chicago: Sekiz saatlik iş günü için grev ve Haymarket. 1 Mayıs'ın kökeni.
  • 1917, Petrograd: Ekim Devrimi'nden dört gün sonra çıkarılan kararname ile sekiz saatlik iş günü Sovyet Rusya'da genel bir hak olarak yasalaştı. Daha önce Uruguay ve Meksika dahil başka ülkelerde de sekiz saatlik iş günü yasaları kabul edilmişti. Ekim Devrimi'nin Getirdikleri yazımızda anlattığımız gibi, sekiz saatin tarihi 1917'den geçer.
  • 1919, Washington: ILO'nun ilk Uluslararası Çalışma Konferansı'nda kabul ettiği sözleşme sanayide günlük çalışmayı 8, haftalık çalışmayı 48 saatle sınırladı. Tarihe dikkat edin: Ekim'den iki yıl sonra. ILO, kısmen, Batılı burjuvazinin Ekim korkusuna verdiği kurumsal yanıttı.
  • 1935: ILO 40 saatlik haftayı öngören sözleşmeyi kabul etti; Büyük Bunalım'ın ve işsizlik ordusunun basıncı altında.
  • 1936, Fransa: Halk Cephesi döneminde fabrika işgalleriyle 40 saat ve ücretli tatil kazanıldı.
  • 1945–1975: Batı'da emeğin payı yüksek kaldı, çalışma haftası kısaldı. Bunun nedeni sermayenin cömertliği değil; örgütlü işçi sınıfı, sosyalist blokun varlığı ve sermaye üzerindeki baskıydı.
  • 1979 ve sonrası: Volcker şoku, sendikasızlaştırma, taşeronlaşma, finansallaşma. Verimlilik ile ücret arasındaki makas açıldı; çalışma süresinin kısalması da durdu. 1989'da Türkiye'de Bahar Eylemleri, örgütlü emeğin payı kısa sürede nasıl büyütebileceğini gösterdi.

Bu listede tek bir istisna yok: Saat kısaldıysa ve pay büyüdüyse, işçi sınıfı örgütlüydü ve sermaye korkuyordu. Örgütlülük gerileyince ikisi birlikte geriledi.

ILO'nun bugünkü krizi de bu tarihin tersine dönmesinin kurumsal yansıması. Ekim'in gölgesinde doğan örgüt, o gölge çekilince parasız ve dişsiz kaldı.


İki Anlatı Yan Yana

Sermayenin ve "Ortalama Politikanın" AnlatısıEmeğin Anlatısı
Yapay zeka herkesi daha verimli yapacak, kazanımlar kendiliğinden yayılacak.Verimlilik kırk yıldır artıyor; emeğin payı eriyor, saatler kısalmıyor. Kazanım kendiliğinden yayılmaz, örgütle alınır.
Çözüm eğitim ve beceri: Yeniden eğitilen işçi işini korur.Beceri bireysel bir kurtuluş vaadidir; yedek ordunun büyüklüğünü değiştirmez. Pazarlık gücü toplu sözleşmeyle kurulur.
Rekabet politikası tekellerin gücünü dengeler.Rekabet, kazanılan saati işçiye geri vermeyi cezalandırır. Sorun rekabetin azlığı değil, mülkiyetin kimde olduğu.
Dört günlük hafta, ileri görüşlü şirketlerin bir "yan hakkı" olabilir.Kısa çalışma haftası yan hak değil, yasal ve evrensel hak olmalı; ücret kaybı olmadan.
Ucuzlayan yapay zeka herkese yarar.Ucuzlama tek başına payı büyütmez; ucuzlayan ürünün üreticisi işsizse, ucuzluk ona yaramaz.
Üçlü diyalogla adil bir geçiş sağlanabilir.Diyalog güç dengesini yansıtır. Masaya oturabilecek kadar güçlü olmayan, masadan eli boş kalkar.
Yapay zeka nötr bir araçtır; nasıl kullanıldığına bağlı.Araç nötr olabilir; mülkiyeti nötr değildir. Modeli, veriyi ve altyapıyı kim tutuyorsa kullanımı o belirler.

Dürüst Olalım: Tartışmalı Noktalar

Emeğin Payı yazısında ele aldığımız itirazlar burada da geçerli; kısaca hatırlatalım:

  • "Payın düşüşünün nedeni yapay zeka değil." Kısmen doğru. Düşüş 1979'dan beri sürüyor. Tezimiz yapay zekanın bu eğilimi yarattığı değil, devralıp hızlandırabileceği.
  • "Doğru ölçülürse düşüş yok." Ölçüm yöntemine dair itirazlar ciddiye alınmalı; ama verimlilik ile ücret arasındaki uzun vadeli kopuş her ölçümde görülüyor.
  • "Maruziyet iş kaybı demek değil." Doğru, ILO da bunu söylüyor. Ama pay ve saat, iş ortadan kalkmadan önce kaybediliyor.
  • "Son yıllarda ücretler toparlandı." Toparlanmanın olduğu yerlerde, ABD'deki 2023 grev dalgası gibi, arkasında örgütlü pazarlık gücü vardı. Bu itiraz tezimizi zayıflatmıyor, güçlendiriyor.

Türkiye: En Uzun Hafta, En Küçük Pay

Türkiye bu tartışmanın en sert sınandığı yerlerden biri.

Avrupa'nın en uzun fiili çalışma haftası, katma değerde yüzde 38'lik bir emek payı, milli gelire oranla yarı yarıya erimiş bir asgari ücret, yüzde 10 civarında bir toplu sözleşme kapsamı. TÜİK işgücü verileri üzerine yazdığımız yazıda dar işsizlik ile atıl işgücü arasındaki makasın yüzde 30'lara dayandığını, İki Termometre yazısında ise ücretlerin her yıl enflasyonun gerisinde nasıl eridiğini görmüştük.

Türkiye'de payı küçülten mekanizma bugüne kadar ağırlıkla enflasyon, vergi yükü ve örgütsüzlük oldu. Yapay zeka bu tabloya yeni bir katman ekleyecek. Uzun saat kültürünün hakim, sendikalaşmanın düşük olduğu bir ülkede verimlilik kazancının "dördüncü kapıdan" çıkması için hiçbir kendiliğinden mekanizma yok. Tersine, ilk üç kapı ardına kadar açık: Çağrı merkezlerinde, bankacılıkta, muhasebede, yazılımda kadro küçülüyor; kalanlar daha çok iş yapıyor; "esnek çalışma" adı altında fazla mesai normalleşiyor. Platform kapitalizminin algoritmik yönetimi ise Gig Ekonomisi Dosyası'nda anlattığımız gibi zaten kurye ve depo işçisinin günlük gerçeği.

Örgütsüz kalırsak sonuç belli: daha az kadro, daha yoğun tempo, daha sıkı gözetim, daha küçük pay.


ILO'nun Sınırı ve Değeri

ILO'yu küçümsemek kolay, ama doğru değil. Bu örgütün sözleşmeleri dünya işçilerinin yüz yıllık birikimini kayda geçirdi: sendikal özgürlükler, çocuk işçiliği yasağı, zorla çalıştırmanın yasaklanması, iş sağlığı ve güvenliği standartları. Türkiye'deki her sendikal mücadele, iç hukukta kapı kapandığında bu metinlere başvurur.

Ama sınırını da açıkça görmeliyiz:

  • Zorlayıcı gücü yok. ILO tavsiye eder, sözleşme önerir, denetler ve raporlar. Uymayan hükümeti ya da şirketi durduracak aracı yoktur.
  • Üçlü yapı güç dengesini yansıtır, değiştirmez. İşçi temsilcilerinin masadaki ağırlığı, sahadaki örgütlülükleri kadardır.
  • Parasal bağımlılık. Örgüt bugün, en büyük finansörünün ödeme takvimine bağlı.
  • Dil sorunu. "Kazanımlar adil paylaşılsın" cümlesi kimin, nasıl paylaştıracağını söylemez; ahlaki bir temenni olarak kalır. Barr'ın "eğitim ve rekabet" önerileri gibi, mülkiyet sorusunun etrafından dolaşır.

Bu yüzden ILO'yu ne kurtarıcı olarak görüyoruz ne de bir kenara atıyoruz. Onu bir mevzi olarak görüyoruz: mücadelenin kazanımlarını kayda geçiren, uluslararası dayanışmaya dayanak veren bir alan. Mevzinin değeri, arkasındaki ordunun büyüklüğüyle ölçülür.


Felsefi Zemin: Özgürlük Alanı Nerede Başlar?

Marx, Kapital'in üçüncü cildinde zorunluluk alanı ile özgürlük alanını birbirinden ayırır. Zorunluluk alanı, yaşamı sürdürmek için yapmak zorunda olduğumuz emektir. Özgürlük alanı, insanın kendi yeteneklerini kendi amacı olarak geliştirdiği zamandır. Marx'a göre özgürlük alanı ancak zorunluluk alanının ötesinde başlar ve bunun temel koşulu iş gününün kısaltılmasıdır.

Grundrisse'deki "makineler üzerine" bölümünde daha cesur bir şey söyler: Bilim ve teknik geliştikçe zenginliğin gerçek ölçüsü emek zamanı olmaktan çıkar, serbest zaman olur. Kapitalizm bu çelişkiyi taşır: Bir yandan zorunlu emek zamanını teknolojiyle en aza indirir, öte yandan değerin ölçüsü olarak hala emek zamanında ısrar eder. Bu yüzden kazanılan zamanı serbest zamana değil, artı emek zamanına çevirmek zorundadır.

Pay ile saat bu yüzden aynı sorunun iki yüzüdür. Pay, toplumsal zenginliğin emekçiye düşen kısmıdır; saat, emekçinin kendine kalan hayatıdır. Kapitalizm ikisini de artı emek lehine sıkıştırır.

Yapay zeka bu çelişkinin bugünkü en keskin hali. Bir yanda insanlığın ortak bilgisinden damıtılmış dev bir genel zeka birikimi var. Öte yanda bu birikimin ürettiği her saat ve her lira, birkaç şirketin bilançosuna yazılıyor. Anthropic'in 81 bin kişilik anketi üzerine yazarken buna "koşu bandı paradoksu" demiştik: Daha hızlı koşuyoruz ama aynı yerdeyiz, çünkü bandın hızını biz belirlemiyoruz.

Paul Lafargue 1880'de "Tembellik Hakkı"nı yazdığında alay ediliyordu. Bugün o kitap bir öngörü gibi okunuyor: Makine çağında insanın hakkı, makinenin ürettiği bolluğun içinde boğulmak değil, makineyi kendi serbest zamanının ve ortak refahın hizmetine koşmaktır.


Üç Soru

Her yazımızda sorduğumuz üç soruyu burada da soralım:

  • Kimin elinde? Modeller, veri ve hesaplama altyapısı birkaç tekelin elinde. Kazanılan saat ve büyüyen zenginlik de onların hanesine yazılıyor.
  • Kimin denetiminde? Yapay zekanın işyerine nasıl getirileceğine, kimin işinin dönüştürüleceğine, kazanılan saatin nasıl kullanılacağına işveren tek başına karar veriyor. İşçi bu kararların ne öznesi ne de denetçisi.
  • Kimin yararına? Rakamlar ortada: kar marjları rekorda, emeğin payı tarihi dipte, saatler kısalmıyor.

Somut Görevler

Teori bir yol haritasına çevrilmediğinde bir yakınma metnine dönüşür. Pay ve saat için birlikte mücadele etmenin yollarını üç düzlemde sıralayalım.

Sendikal Düzlem
  • Yapay zeka maddesi: Her toplu iş sözleşmesine, yapay zeka ve algoritmik araçların işyerine getirilmesini sendikanın onayına ve ortak değerlendirmesine bağlayan bir madde. İkame, iş yükü ve gözetim bu maddenin üç başlığı olmalı.
  • Pay için formül: Ücret talebinin "enflasyon + verimlilik artışı" formülüne bağlanması. Verimlilik artışı ölçülmeli ve masaya getirilmeli.
  • Saat için formül: Yapay zeka kaynaklı verimlilik artışının belirli bir bölümünün, ücret kaybı olmadan çalışma süresinin kısalmasına yansıtılması. Uzun vadeli hedef haftada 32 saat.
  • Kadro güvencesi: Yapay zeka gerekçesiyle işten çıkarmanın toplu sözleşme dönemi boyunca yasaklanması; işin dönüşümü durumunda eğitim ve yeniden yerleştirmenin işveren yükümlülüğü olması.
  • Algoritmik yönetim denetimi: Performans ölçümü, vardiya planlaması ve görev dağıtımı yapan sistemlerin işçi temsilcilerine açık olması; işçinin algoritmanın kararına itiraz hakkı.
  • Ulaşılamama hakkı: Mesai dışı e-posta, mesaj ve "hızlı bir bakış" taleplerinin yasaklanması. Mesai, ekranın kapandığı yerde bitmeli.
  • Beyaz yakalıları örgütlemek: Bilişim, finans, çağrı merkezi, medya. Yapay zekanın ilk vurduğu kesim en örgütsüz kesim; bu bir rastlantı değil.
Siyasal Düzlem
  • 45 saatten 40'a, 40'tan 32'ye: Yasal haftalık çalışma süresinin ücret kaybı olmadan kademeli olarak indirilmesi. ILO'nun 1935'te önerdiği 40 saat, 2026 Türkiyesi'nde hala bir hedef olmamalı.
  • Fazla mesai sınırı: Yıllık fazla çalışma sınırının daraltılması ve fiili denetimin güçlendirilmesi.
  • Asgari ücretin milli gelire bağlanması: DİSK'in önerdiği gibi asgari ücretin kişi başı milli gelirin yüzde 60'ına bağlanması.
  • Yapay zeka rantının vergilendirilmesi: Tekel karlarından alınacak verginin çalışma süresinin kısaltılmasının ve sosyal güvenliğin finansmanına yönlendirilmesi.
  • Kamusal yapay zeka altyapısı: Açık, denetlenebilir, kamusal modeller ve hesaplama altyapısı.
  • Veri ve model müşterekleri: Açık veri, açık model, kooperatif yapılar. İşyerinde toplanan işçi verilerinin işçiye ait sayılması.
Düşünsel Düzlem
  • "Teknoloji kaderdir" söylemine karşı çıkmak. Ne kıyamet ne cennet; teknoloji bir güç ilişkisi alanıdır.
  • Verilere sahip çıkmak ve onları sendikal dile çevirmek. Emeğin payı ve çalışma süresi verileri her toplu sözleşme masasında olmalı.
  • Ortak bilgiyi ortak mülkiyetle buluşturmak. Yapay zekanın hammaddesi toplumsal bilgiyse, ondan doğan verimlilik de toplumsaldır.
  • İttifak halkası kurmak: Bilişim emekçisi, çağrı merkezi çalışanı, kurye ve depo işçisi aynı algoritmanın farklı uçlarında. Örgütlenme 2.0 modelini tam da bu parçalanmış yapıyı birleştirmek için önermiştik.

Sonuç Yerine: Asıl Soru

Fed üyesi de ILO Genel Direktörü de haklı: Yapay zekanın emeğe etkisi temel mesele. Ama mesele, sorulduğu biçimiyle eksik.

"Verimlilik artışı çalışma süresini mi kısaltacak, istihdamı ve ücretleri mi baskılayacak?" sorusu, sanki tarafsız bir doğa olayının sonucunu bekliyormuşuz gibi soruluyor. Oysa bu bir hava durumu tahmini değil. Sonucu, kazanılan saatin ve üretilen zenginliğin kime ait olduğu, makineyi kimin yönettiği, masada kimin örgütlü olduğu belirleyecek.

Tarihin bize öğrettiği ders şu: Teknoloji tek başına kimseyi özgürleştirmedi. Buhar makinesi on altı saatlik iş günlerini getirdi; sekiz saati makine değil, grev getirdi. 1945 sonrasının yüksek emek payını teknoloji değil, örgütlü sınıf ve sermayenin korkusu getirdi. Yapay zeka da kendiliğinden ne dört günlük haftayı ne de büyüyen bir payı getirecek.

Pay da saat de masaya oturabilecek kadar güçlü olanlara gider. Makine yeni, zincir eski. Zinciri kıracak olan da yine aynı: örgütlü emek.

Sevgili Yoldaşlar,

Kazanılan her saat ve üretilen her lira birinin hanesine yazılıyor. Bugüne kadar o hane hep aynı yerde açıldı. Yapay zeka çağı bize hem bir tehdit hem bir imkan sunuyor: Bilgi hiç bu kadar ortak üretilmemişti ve ortak üretilen bilginin özel mülk olarak kalması hiç bu kadar açık bir çelişki olmamıştı. Bu çelişkiyi görünür kılmak, işyerinde, sendikada, mecliste ve sokakta "kazanılan saat de büyüyen pay da bizimdir" diyebilmek bizim görevimiz.

Daha az çalışmak, daha iyi yaşamak, birlikte düşünmek için. Daha güzel günler için, hep birlikte.


Kaynaklar

Bu Yazının Temeli

  • Oğuz Demirkapı, "Yapay Zeka Büyürken Emeğin Payı Neden Küçülüyor? Fed'in Uyarısı, Üretkenlik Paradoksu ve Gelir Dağılımının Sınıfsal Anatomisi", Bilgi Müşterekleri, 14 Kasım 2026. bilgimusterekleri.org/blog/emeginpayi (ABD, Türkiye ve küresel emek payı verilerinin kaynakları — BLS, EPI, DİSK-AR, TÜİK, Evrensel, Fortune vb. — bağlantılarıyla bu yazıdadır.)

Haberin Kendisi

  • ILO, "Gilbert F. Houngbo re-elected Director-General of the International Labour Organization", 16 Kasım 2026. ilo.org
  • BusinessDay / Reuters, "UN labour agency chief Houngbo wins second term", 16 Kasım 2026. businessday.co.za
  • France 24 / AFP, "Former Togo PM re-elected as UN labour agency chief", 16 Kasım 2026. france24.com
  • LPSK (Litvanya Sendikalar Konfederasyonu), Houngbo'nun yeniden seçimi ve ikinci dönem öncelikleri, 16 Kasım 2026. lpsk.lt

ILO Raporları ve Veriler

  • ILO, A moment of choice: Harnessing artificial intelligence for decent work, Genel Direktör Raporu, 114. Uluslararası Çalışma Konferansı, 2026.
  • Dawn / AFP, "Gains generated by AI must benefit workers, says UN", 2 Haziran 2026. dawn.com
  • ILOSTAT, "The world of work and the 2030 Agenda: A ten-year review". ilostat.ilo.org
  • ILO, World Employment and Social Outlook: September 2024 Update (Dawn haberi üzerinden). dawn.com
  • ILO, Employment and Social Trends 2026. ilo.org
  • ILO–Dünya Bankası, üretken yapay zekaya maruziyet ortak çalışması, 27 Mart 2026. ilo.org
  • ILO, yapay zeka maruziyet göstergeleri üzerine araştırma notu, 17 Nisan 2026. ilo.org
  • ILO, Generative AI and labour markets in ASEAN, Temmuz 2026. etradeforall.org

Çalışma Süresi

  • Chip Online, "AI iş yükünü azaltacaktı, tam tersi oldu: Haftada 90 saat çalışanlar var" (BBC haberi üzerinden). chip.com.tr
  • Ekonomi Gazetesi, "Yapay zekanın kazandırdığı zaman kimin?" (BCG, AI at Work 2026). ekonomigazetesi.com
  • Euronews Türkçe, "Avrupa'da en çok kim çalıştı?", 10 Haziran 2026 (Eurostat verileri). tr.euronews.com
  • ILO, sekiz saatlik iş gününün tarihi ve 1919 tarihli ilk sözleşme. ilo.org
  • Uruguay Meclisi, 1915 tarihli sekiz saatlik iş günü yasası. parlamento.gub.uy
  • Konya Ticaret Odası, "Küresel Çalışma Saatleri ve Verimlilik" (ILO 1919 ve 1935 sözleşmeleri). kto.org.tr

Klasikler

  • Karl Marx, Kapital, Cilt I, "Göreli Artı Değer Kavramı" ve "Makine ve Büyük Sanayi" bölümleri; Cilt III, 48. bölüm ("Üçlü Formül").
  • Karl Marx, Grundrisse, "Makineler Üzerine Fragman".
  • Friedrich Engels, İngiltere'de Emekçi Sınıfın Durumu, 1845.
  • John Maynard Keynes, "Torunlarımızın Ekonomik Olanakları", 1930.
  • Paul Lafargue, Tembellik Hakkı, 1880.

Bilgi Müşterekleri'nden İlgili Yazılar

İlgili Başlıklar

Haber Bülteni Aboneliği