10 No'lu İşkolu Bir Kaza Değil, Bir Tasarımdır
Sendikal Mücadeleyi Daraltan Yasal Düzeneğin Teşhiri ve Ona Karşı Yapabileceklerimiz

18 Kasım akşamı yedi sendika ortak bir çağrı yaptı: "Gücümüzün farkındayız! 10 nolu işkolu düzenlensin! Örgütlenme özgürlüğünün önündeki engeller kaldırılsın!" Afişte Bilişim-Sen, Müzik-Sen, Öğretmen Sendikası (Özel Sektör Öğretmenleri Sendikası), Oyuncular Sendikası, Sinema Televizyon Sendikası, Sine-Sen ve Sosyal-İş'in logoları yan yana duruyordu. Bilişim-Sen'in X dizisi çağrıyı şu cümleyle bağlıyordu: Bir araya geldiğimizde bu ölüm düzenini değiştirecek gücümüz var.
Bu yazı o çağrının arkasındaki soruyu ele alıyor: Türkiye'nin en kalabalık işkolunda çalışan dört buçuk milyon insan neden örgütlenemiyor? Yanıtımız açık: Bu bir ihmal, bir eksiklik ya da teknik bir aksaklık değil. Sendikal mücadeleyi daraltmak için kurulmuş, katman katman işleyen, bilinçli bir yasal düzenek. 10 No'lu işkolu bu düzeneğin en yoğun uygulandığı laboratuvar. Önce özet, sonra düzeneğin parçaları, sonra da ona karşı neler yapabileceğimiz.
Özet: On Tez
- Türkiye'de işçi, sendikasını özgürce kuramaz ve seçemez. Nerede, hangi sınırlar içinde örgütleneceğine devlet karar verir. Sendika yalnızca işkolu düzeyinde ve Türkiye çapında kurulabilir; işyeri ve meslek sendikası yasaktır.
- İşçinin hangi işkolunda sayılacağını da devlet belirler. İşkolunu Bakanlık tespit eder; hangi işin hangi işkoluna gireceğini Bakanlık yönetmelikle düzenler. Örgütlenmenin haritasını yürütme çizer.
- Çifte baraj, sendika kurma hakkını toplu sözleşme hakkından koparır. Sendika kurabilirsin, üye yapabilirsin, ama ülke çapında işkolunun yüzde birine ve işyeri veya işletmede aranan çoğunluğa ulaşmadıkça sözleşme yapamaz, bu süreçte yasal grev yapamazsın.
- 10 No'lu işkolu bu düzeneğin en uç örneğidir. 4,5 milyon işçi, yüzde 7 sendikalaşma, 45 bin üyelik baraj, 31 sendikadan yalnızca üçü işkolu barajını aşıyor.
- Zaman da bir silahtır. Yetki ve istatistik itirazları sendikal süreci uzatabilir; işkolu tespiti uyuşmazlıkları da örgütlenmeyi zorlaştırır. Yetki süreci başladıktan sonra işkolu tespit talebi ve buna ilişkin davalar yetki işlemlerinde bekletici neden sayılmaz. Bu sürede örgütlenen işçi işten atılır, ekip dağılır.
- Grev hakkı tanımla daraltılmış, kararnameyle askıya alınabilir haldedir. Yasal grev yalnızca toplu sözleşme uyuşmazlığına bağlıdır; dayanışma ve siyasi grev tanınmaz; hükümet "erteleme" adıyla grevleri fiilen yasaklayabilir.
- Sendikalı işçinin güvencesi kağıttadır. Sendikal nedenle fesih iddiasında işçinin sendikal nedeni kanıtlaması gerekir; genel iş güvencesinin kapsamı dışında kalan işçiler de sendikal feshe karşı özel hukuki güvencelere sahiptir.
- Bu düzenek bilinçlidir. 12 Eylül'de kuruldu, 2012'de makyajlandı, ILO'nun on yıllardır süren eleştirilerine rağmen korundu. Korunuyor, çünkü ucuz ve örgütsüz emeğe dayalı büyüme modelinin sigortasıdır.
- Hukuk, sınıflar arasındaki güç dengesinin yazıya geçirilmiş halidir. Hak kağıt üstünde tanınır, kullanılması imkansız kılınır. Bu, burjuva hukukunun "biçimsel özgürlük, fiili yoksunluk" ikiliğinin ders kitabı örneğidir.
- Bu tür düzenekler tarihte hep fiili mücadeleyle aşıldı. Türkiye'de grev hakkı da önce meydanda ve fabrikada kazanıldı, sonra yasaya yazıldı. Bugün de yol aynı: birlik, eylemlilik, fiili meşruiyet ve sınıfın geri kalanıyla ittifak.
Düzeneğin Parçaları
Sendikal mücadeleyi daraltan yapı tek bir maddeden oluşmuyor. Birbirini tamamlayan altı katmandan oluşuyor. Her biri tek başına "makul" gerekçelerle savunulabilir; ama birlikte işçinin örgütlenmesini neredeyse imkansız kılan bir labirent kuruyorlar.
Birinci Katman: Örgütlenmenin Haritasını Devlet Çizer
6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'na göre işçi sendikaları yalnızca işkolu esasına göre ve Türkiye çapında kurulabilir. Kanunun 4. maddesi açıkça "İşkolları bu Kanuna ekli (1) sayılı cetvelde gösterilmiştir" der; 5. maddesi ise "Bir işyerinin girdiği işkolunun tespiti Bakanlıkça yapılır" hükmünü koyar. Hangi işin hangi işkoluna gireceği de Bakanlığın çıkardığı İşkolları Yönetmeliği'yle belirlenir.
Bunun anlamı şu: İşçi, hangi sendikada kimlerle birlikte örgütleneceğine kendisi karar veremez. Bir yazılım şirketinin çalışanları yazılım emekçileriyle ayrı bir sendika kurup orada toplu sözleşme yapamaz; ister istemez marketlerle, özel okullarla, film setleriyle aynı torbaya konur. Bu harita, 12 Eylül'ün mirasıdır. TBMM'ye verilen bir soru önergesinde hatırlatıldığı gibi, cuntanın yasası olan 2821 sayılı kanunla sendikaların "ancak işkolu düzeyinde ve Türkiye çapında faaliyet sürdürmesi zorunluluğu getirilmiş, işyeri ve meslek sendikaları yasaklanmıştır."
Harita yalnızca çizilmekle kalmaz, işveren lehine oynanabilir de. İşkolu tespitine karşı dava açılabilir. Ancak kanuna göre yeni bir toplu sözleşme için yetki süreci başlamışsa işkolu değişikliği sonraki dönem için geçerlidir; tespit talebi ve buna ilişkin davalar, yetki işlemlerinde ve yetki tespit davalarında bekletici neden sayılmaz. Buna rağmen sınıflandırma uyuşmazlıkları örgütlenmeyi güçleştirebilir. Sanat emekçileri BirGün'e anlattıklarında, işverenlerin çalışanlarını hiç ilgisi olmayan tekstil ya da inşaat işkollarında gösterdiğini aktarmıştı. Yargıtay kararları da işkolu tespiti uyuşmazlıklarının ne kadar yaygın ve uzun soluklu olduğunu gösteriyor. Örgütlenmeye başlayan işçi kendini birden, sendikasının "yanlış işkolunda" olduğunu tartışan bir mahkeme sürecinin içinde bulabiliyor.
İkinci Katman: Çifte Baraj
Bir sendikanın toplu iş sözleşmesi yapabilmesi için iki şart birlikte aranır: işkolundaki tüm işçilerin en az yüzde birini üye yapmış olmak ve sözleşme yapılacak işyerinde çalışanların yarısından fazlasını (işletmede yüzde 40'ını) üye yapmış olmak.
İşkolu barajını aşmak tek başına yetki belgesi alınması anlamına gelmez; işyeri veya işletme koşulunun da sağlanması gerekir.
Bu çifte baraj, sendika kurma hakkıyla toplu sözleşme hakkını birbirinden koparır. Sendika kurmak serbesttir; sendikanın asıl varlık nedeni olan pazarlık ise barajın ötesine kilitlenmiştir. Bir yazılım şirketinde çalışanların yüzde yüzü aynı sendikaya üye olsa bile, o sendika ülke çapında 45 bin üyeye ulaşmadıkça sözleşme yapamaz. Hukukçu Prof. Dr. Gülsevil Alpagut'un belirttiği gibi, ILO yasadaki işyeri ve işkolu barajını toplu sözleşmenin önünde bir engel olarak görüyor ve uzun yıllardır eleştiriyor.
Benzer bir tablo başka torbalarda da var. Uluslararası çalışma standartlarını izleyen Fair Labor Association, bir milyonun üzerinde işçinin çalıştığı tekstil işkolu için barajın birçok sendika açısından pratikte aşılamaz olduğunu not ediyor.
Üçüncü Katman: Zaman
Baraj aşılsa bile işveren zamanla oynayabilir. Sendika yetki başvurusu yaptığında işveren yetki tespitine itiraz eder; dava açılır ve dava süresince toplu sözleşme süreci durur. İşkolu istatistiklerine yapılan itirazlar da benzer bir etki yaratır; Alpagut, 6356 sayılı Kanun'un 41/6. maddesindeki istatistiğe itiraz hükmünün, itiraz eden ve etmeyen bütün sendikaları etkileyebildiğine dikkat çekiyor.
Örgütlenmenin en kırılgan anı, ilk üyelerin kazanıldığı ve yetkinin beklendiği aylardır. Bu aylar dava dosyalarıyla yıllara uzatıldığında, işveren işten çıkarmalarla, terfi vaatleriyle, baskıyla ekibi dağıtmak için gereken zamanı kazanır. Yasa açıkça "örgütlenemezsin" demez; sadece örgütlenmeyi bekletir. Ve bekleyen örgüt çoğu zaman çözülür.
Dördüncü Katman: Daraltılmış Grev
6356 sayılı Kanun'da yasal grev yalnızca toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığına bağlı olarak tanımlanır. Bir sözleşme sürecinin içinde değilsen, örneğin barajı aşamadığın için, yasal grev hakkın da yoktur. Dayanışma grevi, genel grev, siyasi grev tanınmaz. Cumhurbaşkanı, yasanın 63. maddesindeki koşullarda grevi 60 gün erteleyebilir. Sürenin sonunda anlaşma sağlanmazsa taraflardan birinin başvurusuyla uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu'na gider; başvuru yapılmazsa sendikanın yetkisi düşer. Bu mekanizma grevin sürdürülmesini fiilen engeller.
Bu yetkinin nasıl kullanıldığı da bilinçli bir tercihin izini taşıyor. ILO Uzmanlar Komitesi'nin 2019 raporu, Anayasa Mahkemesi'nin 22 Ekim 2014 tarihli kararını ve ardından çıkarılan 678 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'yi not ederek, 6356'nın işçi örgütlerinin faaliyetlerini hükümet müdahalesinden bağımsız düzenleme hakkını ihlal edecek biçimde uygulanmaması gerektiğini hatırlatıyordu. Mahkemenin bankacılık ve şehir içi ulaşımda kaldırdığı grev yasaklarının ardından, 678 sayılı kararname bu alanlarda erteleme yetkisini genişletti. Anayasa Mahkemesi 2019'da bu ek erteleme gerekçelerini de iptal etti; genel sağlık ve milli güvenlik gerekçeleri ise yasada kaldı. Kartal mitinginin talepleri arasında "erteleme adı altındaki fiili grev yasaklarına son" maddesinin yer alması bu yüzden tesadüf değil.
Beşinci Katman: Kağıttaki Güvence
Sendika üyeliği nedeniyle işten çıkarma yasaktır. 6356 sayılı Kanun'un 25. maddesine göre feshin nedenini işveren ispatlar; işverenin ileri sürdüğü nedenin gerçek olmadığını iddia eden işçi ise sendikal nedeni ispatlamakla yükümlüdür. İşveren "performans" ya da "yeniden yapılanma" gerekçesini öne sürdüğünde dava yıllar sürebilir. Genel iş güvencesi hükümleri, belirli istisnalarla, 30'dan az işçinin çalıştığı işyerlerini ve altı aydan kısa kıdemi kapsamaz. Ancak Anayasa Mahkemesi kararı sonrasında bu genel koşullar, sendikal feshe karşı dava ve sendikal tazminat hakkını bütünüyle ortadan kaldırmaz. Belirli süreli sözleşmeler de işçiyi kırılganlaştırabilir: Özel okul öğretmeni her yıl sözleşmesinin yenilenip yenilenmeyeceğini bekler; sendikalı olduğu anlaşılan öğretmenin sözleşmesi "yenilenmemekle" sona erer, ortada bir işten çıkarma bile yoktur.
Yasal güvenceler ile bunların kullanılmasının önündeki fiili güçlükler arasındaki farkın sonucu şudur: işçi sendikaya üye olmadan önce kendine "bunun bedelini kim ödeyecek" diye sorar.
Altıncı Katman: Görünmezlik
Düzeneğin son katmanı kayıtla ilgili. Baraj hesabı, SGK'ya kayıtlı işçi sayısı üzerinden yapılır. Kayıt dışı çalışanlar bu resmi hesapta görünmez; kayıt dışılık sendika üyeliğine erişimi ve hakların kullanılmasını da zorlaştırır. Müzik-Sen başkanına göre müzik ve sahne emekçilerinin yaklaşık yüzde 90'ı sigortasız çalışıyor. Yani alanın neredeyse tamamı istatistikte yok; sendikanın örgütlemesi gereken insanlar resmi olarak var olmuyor.
Bu görünmezliğin tarihsel bir öncülü de var. 6356'nın yasalaşmasından hemen sonra yapılan Anayasa Mahkemesi başvurusunda, eski yüzde 10 barajı döneminde pek çok sendikanın barajı aşamadığı ve bu nedenle işkolu istatistiklerinin yayımının durdurulduğu hatırlatılıyordu. İstatistik, yalnızca bir sayım değil, sendikal yetkinin kaynağı. Ve o kaynak da devletin elinde.
10 No'lu İşkolu: Düzeneğin Laboratuvarı
Bu altı katmanın aynı anda en yoğun uygulandığı yer 10 No'lu işkoludur.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın Temmuz 2026 tebliğine göre işkolunda 4.508.122 işçi var. Bunların 315.206'sı sendikalı; oran yüzde 6,99. Genel tabloda da durum iç açıcı değil: Bakanlığın kendi bülteninde Temmuz 2026 itibarıyla sendikalaşma oranının kamu sektöründe yüzde 76,29, özel sektörde ise yüzde 6,48 olarak kaydedildiği belirtiliyor.
| Gösterge | Temmuz 2026 |
|---|---|
| İşkolundaki işçi | 4.508.122 |
| Sendikalı işçi | 315.206 (%6,99) |
| Sendika sayısı | 31 |
| Toplu sözleşme için gereken üye (%1) | 45.082 |
| İşkolu barajını aşan sendika | 3 (Koop-İş, Tez-Koop-İş, Öz Büro-İş) |
| İlk üç sendikanın sendikalılar içindeki payı | Yaklaşık %94 |
Bu işkolu yalnızca büyük değil, aynı zamanda bileşik. İçinde marketler, mağazalar, AVM'ler, büro hizmetleri, yazılım ve bilişim ofislerinin önemli bir bölümü, çağrı merkezleri, özel okullar ve kurslar, özel üniversiteler, tiyatrolar, setler, müzik ve sahne işleri, muhasebe ve hukuk büroları var. Kansu Yıldırım'ın Evrensel'deki yazısında belirttiği gibi, işkolunun ana gövdesi hizmetler sektörü ve bu durum Türkiye kapitalizminin yıllardır izlediği büyüme stratejisiyle yakından ilişkili.
Torbanın büyüklüğü, barajın etkisini katlıyor. Sine-Sen'den Galip Görür ve hukukçu Murat Özveri'nin aktardığına göre, işkolunda yüzde bir yaklaşık 45 bin üyeye karşılık gelirken kültür-sanat alanındaki fiili çalışan sayısı en iyimser tahminle 20 bin civarında. Alandaki herkes örgütlense bile baraj aşılamıyor. 10 bin üyeli Öğretmen Sendikası da aynı duvara çarpıyor; sendikanın temsilcisi Ankara yürüyüşünde üye sayılarının aslında toplu sözleşme hakkına yetecek düzeyde olduğunu, ama 10 No'lu işkolunda oldukları için sözleşme yapamadıklarını anlatmıştı.
Sonuç: İşkolu şişiyor, örgütlülük yerinde sayıyor. BirGün'ün derlediği verilere göre son iki yılda işkoluna eklenen 510 bin işçiden yalnızca 48 bini sendikaya katılmış. Sosyal-İş'in Ankara anketinde işçilerin yüzde 63,8'i borçlu. Bilişim-Sen'in cümlesiyle: maaş ayın ortasında tükeniyor, her sabah "ben hangi gün çıkarılacağım" kaygısıyla uyanılıyor.
Neden Bilinçli Bir Tasarım?
"Bilinçli" demek, her maddenin arkasında bir komplo aramak demek değil. Bir düzeneğin bilinçli olduğunu, kimin tarafından kurulduğundan, nasıl korunduğundan ve kime yaradığından anlarız. Dört kanıt var.
Birinci Kanıt: Doğum Yeri
Bu düzenek 12 Eylül'ün çocuğudur. 1960'larda Türkiye'de işyeri sendikaları kurulabiliyordu; bilişimin ilk sendikası BİL-İŞ 1968'de IBM Türk'te böyle doğmuştu. İşçi hareketinin yükseldiği o yıllar, sermayenin gözünde durdurulması gereken bir tehlikeydi. 12 Eylül cuntası 1983'te 2821 ve 2822 sayılı yasalarla işyeri ve meslek sendikacılığını yasakladı, işkolu zorunluluğunu ve yüzde 10'luk barajı getirdi. Amaç açıktı: DİSK'in temsil ettiği sınıf sendikacılığını bir daha kurulamaz hale getirmek.
İkinci Kanıt: Makyaj
2012'de çıkarılan 6356 sayılı yasa "12 Eylül'den kurtuluş" olarak sunuldu. CNN Türk'ün aktardığı üzere yasa işkolu barajını yüzde 10'dan yüzde 3'e, işkolu sayısını da 28'den 20'ye indirdi. İlk bakışta bir iyileştirme gibi duran bu düzenleme, ikinci yarısıyla birinci yarısını boşa çıkardı: İşkolları birleştirildi, torbalar büyüdü, yüzde 3 daha büyük bir paydanın yüzde 3'ü oldu. Yasaya karşı yapılan Anayasa Mahkemesi başvurusu bunu açıkça söylüyordu: Yeni düzenleme sorunu çözmek bir yana daha da ağırlaştırmıştı ve bunun ana nedeni hiçbir bilimsel gerekçesi olmayan işkolu birleştirmeleriydi. Baraj sonraki düzenlemelerle yüzde 1'e indi; ama torba yerinde kaldı ve 10 No'lu işkolunda bu yüzde 1, bugün 45 bin üye demek.
Üçüncü Kanıt: Bilerek Sürdürmek
Bu düzenek, uluslararası denetim organlarının uyarılarına rağmen yaşıyor. Türkiye, ILO'nun 87 ve 98 sayılı sözleşmelerine taraf. ILO Uzmanlar Komitesi'nin 2022 raporunda Türkiye'ye ilişkin gözlemlerde, toplu pazarlıkta uzlaşı arayışının hükümetin mevzuatı ve uygulamayı sözleşmeye uygun hale getirme yükümlülüğünün önünde engel oluşturamayacağı hatırlatılarak hükümetten bir kez daha adım istenmişti. 2019'da Türkiye, 87 sayılı sözleşme bakımından ILO Konferansı'nın Normların Uygulanması Komitesi'nin gündemine alınmıştı. Uyarılar biliniyor, yanıt da biliniyor: hiçbir şey yapmamak.
Üstelik yürütme, haritayı yasa çıkarmadan da değiştirebiliyor. İşkolları Yönetmeliği 2012'den bu yana defalarca değiştirildi; örneğin 23 Ocak 2024'te Resmi Gazete'de yayımlanan değişiklik işkolu tespitine ilişkin 4. maddeyi yeniden düzenledi. Demek ki istenirse yönetmelik değişiyor. İşkolları kanuna ekli cetvelde sayıldığı için, yapılacak değişikliğin kapsamına göre yönetmelik veya kanun değişikliği gerekebilir. Değiştirilmemesi bir tercih.
Dördüncü Kanıt: Kime Yarıyor?
En güçlü kanıt sonuçtur. Özel sektörde sendikalaşma yüzde 6,48. Hizmet sektörü, Türkiye kapitalizminin istihdam motoru. Bu motor, düşük ücretli, esnek, sözleşmesiz, sık değişen ve örgütsüz bir emek gücüyle çalışıyor. Kansu Yıldırım'ın Intan Suwandi'den ödünç aldığı kavramla bu bir "piyasa despotizmi": devlet denetimi, piyasa baskısı ve işveren gücü iç içe geçiyor. Torba işkolu ve yüksek baraj, bu modelin sigortası. Barajı kaldırmak, hizmet emekçisine pazarlık gücü vermek demek; pazarlık gücü, ücret ve güvence demek; ücret ve güvence de bu büyüme modelinin dayandığı ucuz emeğin sonu demek.
Marksist Çerçeve: Biçimsel Hak, Fiili Yoksunluk
Marx, burjuva toplumunda hakların nasıl işlediğini analiz ederken siyasal özgürlükle insanın gerçek özgürleşmesi arasındaki farkın altını çizer. Burjuva hukuku hakları herkes için eşit biçimde tanır; ama o hakları kullanmanın maddi koşullarını mülkiyete bağlar. Anatole France bunu acı bir ironiyle söylemişti: Yasa, büyük eşitliği içinde zengini de yoksulu da köprü altında uyumaktan men eder.
Sendika hakkı da böyle işliyor. Anayasa sendika kurma hakkını tanıyor; yasa da tanıyor. Ama bu hak, kullanılmaya kalkıldığında barajlarla, işkolu tespitleriyle, itirazlarla, ertelemelerle ve işten çıkarmalarla boşaltılıyor. Hak var, ama hakkın konusu olan güç yok. Hukuk burada sınıflar arasındaki güç dengesinin kristalleşmiş biçimi olarak karşımıza çıkıyor: Sermaye örgütlüyken işçiyi dağınık tutmak, kağıt üstünde eşitliğin altında gerçek eşitsizliği yeniden üretmek. Daha önce Emeğin Rızası ve Çerçeve Yasa yazılarında konuştuğumuz hegemonya mekanizması burada hukuki bir biçim kazanıyor: İşçiye zorla değil, prosedürle boyun eğdiriliyor.
Düzenek Ne Söylüyor, Gerçekte Ne Yapıyor?
| Düzeneğin söylediği | Gerçekte yaptığı |
|---|---|
| "Güçlü, büyük, ülke çapında sendikalar" | Küçük ve mücadeleci sendikaları büyümeden bastırmak, yetkiyi birkaç büyük yapıda toplamak |
| "Sendikal çokluğu önlemek" | İşçinin sendika seçme özgürlüğünü "yetkisi olan" sendikaya mahkum etmek |
| "Uluslararası standartlara göre işkolu sınıflandırması" | Farklı emek süreçlerini tek torbaya doldurarak hiçbirinin kendine özgü talebini masaya getirmemek |
| "Hukuki güvenlik için itiraz hakkı" | Yetki süreçlerini yıllarca dondurarak örgütlenmeyi zamanla dağıtmak |
| "Kamu yararı için grev ertelemesi" | Etkili olmaya başlayan grevi tam o anda durdurmak |
| "Sendikal nedenle fesih yasağı" | Sendikal nedeni ispatlamanın güçlüğü ve uzun davalar nedeniyle güvenceyi zayıflatmak |
| "Resmi istatistiğe dayalı nesnel ölçüm" | Kayıt dışı çalışanı yok sayarak alanın büyük kısmını örgütlenmenin dışında bırakmak |
| "12 Eylül hukukundan çıkış" | 12 Eylül mantığını yeni bir ambalajla sürdürmek |
Ne Yapılabilir?
Düzenek çok katmanlıysa ona karşı mücadele de çok katmanlı olmak zorunda. Dört düzlem öneriyoruz. Bunların hiçbiri tek başına yetmez; birbirini besledikleri ölçüde güç kazanırlar.
Birinci Düzlem: Hukuki Hedefleri Netleştirmek
Talep listesi kısa ve açık olmalı:
- İşkolu barajının tamamen kaldırılması. İşyerinde çoğunluğu sağlayan sendika, ülke çapındaki üye sayısına bakılmaksızın toplu sözleşme yapabilmeli. Murat Özveri'nin önerdiği gibi baraj en fazla işkolu düzeyindeki sözleşmelerde aranabilir; işyeri sözleşmesinde aranmamalı.
- Örgütlenme biçiminin işçiye bırakılması. İşyeri ve meslek sendikacılığı yeniden serbest olmalı.
- 10 No'lu işkolunun emek süreçlerine göre yeniden düzenlenmesi. Bilişim, kültür-sanat, eğitim, perakende ve büro hizmetleri ayrı ele alınmalı. Ama bu talep barajın kaldırılması talebiyle birlikte savunulmalı; baraj kalırsa küçük işkollarında yeni tekeller doğabilir.
- Zamanla oynamanın önlenmesi. Yetki itirazlarına kısa ve bağlayıcı süreler, itiraz davalarının toplu sözleşme sürecini durdurmaması.
- Grev hakkının özgürleştirilmesi. Erteleme yetkisinin kaldırılması, dayanışma grevinin tanınması.
- Sendikal güvencenin gerçek hale getirilmesi. Sendikal fesihte ispat yükünün işverene geçmesi, işe iadenin tüm işyerlerinde geçerli olması, belirli süreli sözleşmenin istisnaya dönmesi.
Bu taleplerin bir kısmı yasa değişikliği gerektiriyor. İşkollarının kanundaki cetvelle belirlendiği, işlerin dağılımının ise yönetmelikle düzenlendiği gözetilmeli; somut değişikliğin hangi mevzuatı gerektirdiği ayrıca değerlendirilmeli. Kampanya bu ayrımı bilerek yürütülmeli: Yasa değişikliği talebi sürerken Bakanlığın kendi yetkisi içindeki düzenlemeleri yapması için de baskı kurulmalı.
İkinci Düzlem: Kurumsal Kanalları Sonuna Kadar Zorlamak
Hukuk mücadelesi tek başına kurtarmaz, ama boş bırakılmamalı.
- Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru. Mahkeme 2025'te, toplu sözleşmenin tarafı sendikaya üye beyaz yakalı bir çalışanın kapsam dışında bırakılmasına ilişkin davada, mahkemelerin yeterli gerekçe sunmaması nedeniyle sendika hakkının ihlal edildiğine karar verdi. Bu karar, beyaz yakalı ve hizmet emekçisi için yeni kapılar aralıyor. Barajın somut bir işyerinde yarattığı hak ihlali de iç hukuk yolları ve başvuru koşulları gözetilerek ayrıca bu yolla taşınabilir; söz konusu karar doğrudan işkolu barajına ilişkin değildir.
- ILO şikayet mekanizmaları. Sendika Özgürlüğü Komitesi'ne yapılacak somut şikayetler, uluslararası baskının dosyasını kalınlaştırır.
- Uluslararası sendikal dayanışma. Bilişimde, kültür-sanatta, eğitimde Avrupa ve dünya sendikalarıyla ortak açıklamalar, ziyaretler, raporlar.
- Meclis. Emekten yana milletvekillerine somut bir yasa ve yönetmelik önerisi götürmek; soru önergeleriyle Bakanlığı her dönem yanıt vermeye zorlamak.
Üçüncü Düzlem: Fiili Meşruiyet Kurmak
Türkiye işçi sınıfının en önemli dersi şudur: Haklar önce kazanılır, sonra yazılır. 1961'in son günü Saraçhane'de on binlerce işçi grev hakkı için toplandı. 1963 başında Kavel kablo fabrikasının işçileri yasada henüz grev hakkı yokken greve çıktı. Grev hakkı, ancak bunlardan sonra, aynı yıl yasaya girebildi. Yasa, alanda kazanılmış olanı kayda geçirdi.
Bugün de benzer bir yol mümkün:
- Barajı tanımayan pazarlık. Bir işyerinde çoğunluğu sağlayan sendika, yasal yetkisi olmasa da işverene toplu talep sunabilir, imzalı protokol isteyebilir, kamuoyu baskısı kurabilir. Her imzalanan protokol, barajın meşruiyetini aşındıran bir emsal olur.
- İşyeri temsilciliği ve işyeri meclisleri. Yasal yetki beklenmeden işyerinde düzenli toplanan, ortak talepleri belirleyen, yöneticiyle konuşacak temsilcileri seçen yapılar.
- Kamuya açık teşhir. Hangi şirketin hangi işçiyi sendika üyeliği yüzünden çıkardığını, hangi okulun hangi öğretmenin sözleşmesini "yenilemediğini" kayda geçiren, paylaşan bir izleme ağı.
- Sözleşmesiz grevin ve kitlesel eylemin meşruiyeti. Özel sektör öğretmenleri toplu sözleşme yapamıyordu, yasal grev hakları yoktu. Yine de Meclis Parkı'nda oturdular, İstanbul'dan Ankara'ya yürüdüler, gözaltına alındılar, açlık grevine başladılar. Sonuç olarak 30 Temmuz 2026'da Çalışma Bakanlığı'ndaki toplantının ardından sendika, taban maaş, belirsiz süreli sözleşme ve işkolu talepleri için teknik çalışma grupları kurulması konusunda uzlaşı sağlandığını duyurdu. Bu henüz bir zafer değil; ama bir düzeneğin, onu tanımayan kararlı bir eylemle nasıl aralanabildiğinin kanıtı. Bu mücadeleyi Ankara Barikatlarında Üretilen Gelecek yazısında izlemiştik.
Dördüncü Düzlem: Birlik ve İttifak
Düzenek işçiyi böler: işkollarına, konfederasyonlara, "yetkili" ve "yetkisiz" sendikalara, kayıtlı ve kayıt dışı çalışanlara, beyaz ve mavi yakaya. Ona karşı ilk silah, bölünmeyi bilinçli olarak reddetmektir.
- Torbanın içinde kalıcı ortaklık. Aralık 2023'te dokuz sendikanın ortak açıklaması, bugün yedi sendikanın ortak çağrısı değerli. Ama her yıl bir açıklama yetmez. Düzenli toplanan, ortak takvimi, ortak hukuk ve araştırma birimi, ortak kampanyası olan bir 10 No'lu İşkolu Sendikalar Platformu gerekiyor.
- Konfederasyon ayrımlarını ortak taleple aşmak. Afişte DİSK üyesi sendikalarla bağımsız sendikalar yan yana. İşkolundaki büyük sendikaların üyeleri ve temsilcileri de bu talebe çağrılmalı; çünkü baraj onların üyelerinin de seçme özgürlüğünü kısıtlıyor.
- Sendika ve meslek odası birlikte. Bilişimde ikili güç dediğimiz model: oda mesleki bilgiyi ve kamusal sözü, sendika ücret ve iş güvencesi mücadelesini taşır.
- Yeni örgütlenme biçimleri. Dağınık, uzaktan çalışan, sık iş değiştiren emekçiler için dijital ağlar, şeffaf karar alma, üye katılımı. Örgütlenme 2.0 önerisinde bu ayrıntıları tartışmıştık.
- Sınıfın geri kalanıyla ittifak. Barajlar yalnızca 10 No'lu işkolunun sorunu değil; tekstilde, metalde, inşaatta da aynı kilit var. Hizmet emekçisinin talebi sanayi işçisinin talebiyle buluştuğunda güç kazanır.
Bilişim Emekçisi İçin Özel Bir Not
Yapay zeka çağında bu düzeneğin bedeli bilişim emekçisi için katlanıyor. Canva'daki işten çıkarmalar, kodun yüzde kırkını makineye yazdırıp kadronun dörtte birini kesen şirketler ve kazanılan saatin büyüdüğü ama emeğin payının küçüldüğü bir dönem. Bilişim-Sen'in dizisindeki cümle tam yerinde: Sektördeki bütün krizler, dönüşümler, örgütlenmediğimiz her gün bize fatura ediliyor. Teknolojik dönüşümün hızı, kapsamı ve bedelin kime çıkacağı ancak örgütlü bir masada konuşulabilir. Düzenek o masanın kurulmasını engellemek için var.
Bir Durak Olarak 29 Kasım
Bu mücadelenin takviminde yakın bir durak var. DİSK'e bağlı 14 sendikanın çağrısıyla 29 Kasım Pazar günü İstanbul Kartal Meydanı'nda bir emek mitingi yapılacak. Çağrıcılar arasında 10 No'lu işkolundan Sine-Sen ve Sosyal-İş de var; Birleşik Metal-İş Genel Başkanı Özkan Atar'ın 9 Kasım'da açıkladığı talepler arasında ücretler, vergi, bütçe ve fon soygununun yanında sendikal nedenle işten çıkarmalara son verilmesi, yetkiyi geciktiren itiraz süreçlerinin düzeltilmesi, işyeri ve işkolu barajlarının kaldırılması ve "erteleme" adı altındaki fiili grev yasaklarına son verilmesi de yer alıyor. Yani bu yazıda teşhir ettiğimiz düzeneğin neredeyse bütün parçaları o meydanın talep listesinde.
Yedi sendikanın ortak çağrısı bu talebe 10 No'lu işkolunun sesini ekliyor. Ama Kartal bir son değil, bir durak. Bir günlük kalabalık ertesi gün işyerinde temsilciye, üyeye, ağa dönüşmezse dağılır. Daha önce dediğimiz gibi: Meydan yetmez, meydanı taşıyacak örgüt gerek.
10 No'lu İşkolundaki Sendikalar
Ortak Çağrıyı Yapan Yedi Sendika
| Sendika | Alan | Konfederasyon | Üye (Temmuz 2026) |
|---|---|---|---|
| Öğretmen Sendikası (Özel Sektör Öğretmenleri Sendikası) | Özel okul, kurs ve kolej öğretmenleri | Bağımsız | 10.307 |
| Sosyal-İş | Büro, eğitim, ticaret, özel üniversite | DİSK | 6.088 |
| Sinema Televizyon Sendikası | Dizi ve film setleri, televizyon yapımı | Bağımsız | 434 |
| Sine-Sen (Sinema Emekçileri Sendikası) | Sinema emekçileri | DİSK | 110 |
| Bilişim-Sen (Bilişim Emekçileri Sendikası) | Bilişim emekçileri | Bağımsız | 75 |
| Oyuncular Sendikası | Sahne ve ekran oyuncuları | Bağımsız | 28 |
| Müzik-Sen | Müzik ve sahne emekçileri | Bağımsız | 21 |
Yedi sendikanın toplam üyesi 17 bin civarında; toplamları bile barajın yarısına ulaşmıyor. Bu sayılar örgütlenmenin bittiği değil, başladığı yeri gösteriyor ve aynı zamanda düzeneğin nasıl çalıştığının çıplak bir fotoğrafını veriyor: Kayıt dışılık, işten atılma korkusu ve "nasılsa yetki alamaz" caydırıcılığı küçük sendikayı küçük tutuyor.
İşkolundaki 31 Sendikanın Tamamı
| Sıra | Sendika | Konfederasyon | Üye |
|---|---|---|---|
| 1 | Koop-İş | Türk-İş | 125.640 |
| 2 | Tez-Koop-İş | Türk-İş | 122.735 |
| 3 | Öz Büro-İş | Hak-İş | 48.359 |
| 4 | Öğretmen Sendikası | Bağımsız | 10.307 |
| 5 | Sosyal-İş | DİSK | 6.088 |
| 6 | Birlik Sendikası | Bağımsız | 490 |
| 7 | Sinema-TV Sendikası | Bağımsız | 434 |
| 8 | Bağımsız Market-İş | Bağımsız | 183 |
| 9 | İSG-Sen | Bağımsız | 112 |
| 10 | Sine-Sen | DİSK | 110 |
| 11 | T. Büro-İş | Bağımsız | 99 |
| 12 | Bilişim-Sen | Bağımsız | 75 |
| 13 | Kamu İş Sen | Bağımsız | 73 |
| 14 | BİL-İŞ | Bağımsız | 69 |
| 15 | Tüm Birlik İş | Tüm-İş | 51 |
| 16 | Mali Müşavir Sen | Bağımsız | 46 |
| 17 | AVMES | Bağımsız | 41 |
| 18 | TMGD-Sen | Bağımsız | 36 |
| 19 | Öz Büro Sen | Ülkem-İş | 35 |
| 20 | Oyuncular Sendikası | Bağımsız | 28 |
| 21 | EDE-Sen | Bağımsız | 24 |
| 22 | VEB-Sen | Bağımsız | 23 |
| 23 | Öğrenci-Sen | Bağımsız | 22 |
| 24 | Lider Büro Sen | Yeniden MİSK | 22 |
| 25 | Müzik-Sen | Bağımsız | 21 |
| 26 | Avukatlar Sendikası | Bağımsız | 20 |
| 27 | SAT-Sen | Bağımsız | 20 |
| 28 | TYS | Bağımsız | 13 |
| 29 | SANDEN | Bağımsız | 12 |
| 30 | GLOB-İŞ | Bağımsız | 10 |
| 31 | YAZ-İŞ | Bağımsız | 8 |
| Toplam | 315.206 |
Kaynak: ÇSGB Temmuz 2026 tebliği, sendikadata.com üzerinden derlendi.
Somut Görevler
Bilişim ve Hizmet Emekçisi İçin
- Çalıştığın işyerinin hangi işkolunda kayıtlı olduğunu öğren; işkolu tespiti düzeneğin ilk kapısıdır.
- Bir sendikaya üye ol, ama yalnız değil: iş arkadaşlarınla birlikte.
- İşyerinde güvendiğin birkaç kişiyle ortak dertleri yazıya dök: ücret, fazla mesai, sözleşme türü, işten çıkarma, gözetim, yapay zeka uygulamaları.
- Sendikal nedenle baskı ya da işten çıkarma yaşarsan bunu belgele ve paylaş; görünmezlik düzeneğin işine yarar.
10 No'lu İşkolundaki Sendikalar İçin
- Ortak çağrıyı kalıcı bir platforma dönüştürmek.
- Yasa ve yönetmelik düzeyindeki talepleri ayrı ayrı yazan somut bir öneri metni hazırlamak.
- Barajın yarattığı somut hak ihlallerini Anayasa Mahkemesi ve ILO önüne taşıyacak ortak bir hukuk çalışması başlatmak.
- Barajı tanımayan işyeri protokolleri ve fiili pazarlık deneyimlerini biriktirip görünür kılmak.
- İşkolundaki büyük sendikaların üyelerine ve temsilcilerine baraj meselesini taşımak.
Meslek Örgütleri ve Demokratik Kitle Örgütleri İçin
- Bilişimde oda ile sendikanın ortak çalışma hattını güçlendirmek.
- Kültür-sanat ve eğitimde mesleki dernekleri sendikal talebin arkasına çağırmak.
- Sendikal hak ihlallerini izleyen ve raporlayan ortak bir gözlem ağı kurmak.
Bizim İçin
- Düzeneğin katmanlarını anlatan bu yazıyı işyerlerimizin iletişim gruplarına, öğrenci topluluklarına taşımak.
- 10 No'lu işkolunun yeniden düzenlenmesi ve sendikal barajlar üzerine kapsamlı bir dosya çalışmasını gündeme almak.
- 29 Kasım'dan sonra mitingin bıraktıklarını ve bu talebin nasıl sürdürüleceğini değerlendirmek.
Sevgili Genç Yoldaşlar,
Bir yasa metni okurken çoğu zaman tek tek maddelere bakarız. Bu madde makul, şu madde teknik, öteki madde istisnai. Ama bir düzeneği anlamak için maddelerin toplamına, birlikte ne yaptıklarına bakmak gerekir. Bu yazıda yapmaya çalıştığımız da buydu: Örgütlenmenin haritasını devletin çizdiği, barajın hakkı pazarlıktan kopardığı, zamanın sendikayı çözdüğü, grevin kararnameyle durdurulduğu, güvencenin kağıtta kaldığı ve emekçinin istatistikte bile görünmediği bir yapı. Bu yapı tesadüfen oluşmadı. 12 Eylül'de kuruldu, 2012'de yeni bir ambalaja kondu ve ucuz emeğe dayalı büyüme modelinin hizmetinde olduğu için bugün de yaşatılıyor.
Ama tarih bize şunu da öğretiyor: Bu tür düzenekler kalıcı değildir. Grev hakkı yasada yokken Kavel işçileri greve çıktı ve yasa onların arkasından geldi. Özel sektör öğretmenleri toplu sözleşme yapamazken yürüdü ve Bakanlık masaya oturmak zorunda kaldı. Hukuk sınıflar arasındaki güç dengesinin yazıya geçirilmiş haliyse, dengeyi değiştirdiğimizde yazı da değişir.
Bilişim-Sen'in dizisi bu gücün kimlerden oluştuğunu da söylüyordu: çalışan, çalışmayan ve öğrenci bilişim emekçileri. Yazılımcı ile öğretmen, oyuncu ile kasiyer, müzisyen ile çağrı merkezi çalışanı aynı torbadaysa, bizi bölmek için kurulan bu torbayı birleşmenin zeminine çevirebiliriz.
Gücümüzün farkındayız. 10 No'lu işkolu düzenlensin. Örgütlenme özgürlüğünün önündeki engeller kaldırılsın.
Kaynaklar
Çağrı
- Bilişim-Sen, "Gücümüzün farkındayız!" X dizisi ve ortak afiş, 18 Kasım 2026: https://x.com/bilisimsenorg/status/2123054291455787413
Yasal düzenek ve tarihi
- 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu (resmi mevzuat): https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6356.htm
- Anayasa Mahkemesi, 6356 sayılı kanuna ilişkin 2014 kararı: https://www.anayasa.gov.tr/tr/haberler/norm-denetimi-basin-duyurulari/sendikalar-ve-toplu-is-sozlesmesi-kanunu-kararina-iliskin-basin-duyurusu
- 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu metni (TÜRMOB e-kütüphane): https://turmob.org.tr/ekutuphane/Read/89a2f8b3-c8a4-4b9f-974b-9ddb44a6450e
- ÇSGB, İşkolları Yönetmeliği: https://live.csgb.gov.tr/Media/1ovfu3lx/işkolları-yönetmeliği.pdf
- İşkolları Yönetmeliğinde Değişiklik, Resmi Gazete, 23 Ocak 2024: https://www.alomaliye.com/2024/01/23/iskollari-yonetmeliginde-degisiklik-23-01-2024/
- CNN Türk, "Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'na onay" (2012): https://www.cnnturk.com/ekonomi/genel/toplu-is-sozlesmesi-kanununa-onay-299314
- Anayasa Mahkemesi, 2013/1 Esas başvuru dilekçesi: https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/Dosyalar/Kararlar/DilekceWord/2014-161-nrmd.docx
- TBMM soru önergesi, 2821 sayılı yasa ve baraj sistemi: https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D28/Y4/T2/WebOnergeMetni/c4d4f1ae-031c-4c69-af49-6d1910054e5e.pdf
- Gülsevil Alpagut, "İşkolu Barajının Toplu Sözleşme Hakkı Karşısında Değerlendirilmesi ve İstatistiklere İtirazın Yetki Başvurusuna Etkisi": https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2204059
- Lexpera, "İşkolu tespitine itirazda davalı sıfatı": https://www.lexpera.com.tr/literatur/derleme-makaleler/toplu-is-iliskileri-c-iskolu-tespitine-itirazda-davali-sifati-418-421/1
Uluslararası denetim
- ILO, 2022 CEACR Raporu, Türkiye'ye ilişkin gözlemler: https://www.ilo.org/resource/news/summary-observations-ratified-conventions-related-turkey
- ILO Uzmanlar Komitesi 2019 Raporu, Türkiye: https://en.kesk.org.tr/wp-content/uploads/2019/02/ILO_Experts_report_2019_Turkey.pdf
- ILO Konferansı, Normların Uygulanması Komitesi, Türkiye (C87), 2019: https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---relconf/documents/meetingdocument/wcms_710466.pdf
- Fair Labor Association, "Limitations on collective bargaining rights in Türkiye": https://www.fairlabor.org/?p=60417
- Anayasa Mahkemesi, beyaz yakalı çalışanın toplu sözleşmeden dışlanmasına ilişkin ihlal kararı: https://anayasa.gov.tr/en/news/individual-application/press-release-concerning-the-judgment-finding-a-violation-of-the-right-to-trade-union-freedom-due-to-deprivation-of-a-white-collar-employee-from-the-benefits-of-a-collective-labour-agreement
İşkolu verileri ve sahadan sesler
- ÇSGB, Ücret ve Sendikal İstatistikler E-Bülteni, Ekim 2026: https://csgb.gov.tr/yayinlar/calisma-hayati-istatistikleri-e-bulteni/ekim-2026/ucret-ve-sendikal-istatistikler.html
- sendikadata.com, 10 No'lu işkolu (Temmuz 2026): https://sendikadata.com/iskolu/isci/10-nolu-is-kolu
- Kansu Yıldırım, "Piyasa despotizmi kıskacında 10 numaralı iş kolu 'cehennemi'", Evrensel, 3 Nisan 2026: https://www.evrensel.net/yazi/99016/piyasa-despotizmi-kiskacinda-10-numarali-is-kolu-cehennemi
- BirGün, "Sanat emekçileri ve öğretmenler sendikalaşmanın dışına atılıyor: İşkolu bizi sindiriyor", 28 Haziran 2025: https://www.birgun.net/haber/sanat-emekcileri-ve-ogretmenler-sendikalasmanin-disina-atiliyor-iskolu-bizi-sindiriyor-634204
- sendika.org, "10 No'lu işkolundaki sendikalar: TİS hakkımız gasp ediliyor", Aralık 2023: https://sendika.org/2023/12/tis-hakkimiz-gasp-ediliyor-calisma-bakanligindan-gorusme-ve-acil-calisma-talep-ediyoruz-698619
- Evrensel, "İstanbul'dan Ankara'ya yürüyen özel sektör öğretmenleri", 4 Temmuz 2025: https://www.evrensel.net/haber/560029/istanbuldan-ankaraya-yuruyen-ozel-sektor-ogretmenleri-gorusmeler-surecek-ogretmenler-ankarayi-terk-etmeyecek
- Evrensel, "Öğretmenlerden Bakanlık toplantısı sonrası açıklama", 30 Temmuz 2026: https://www.evrensel.net/haber/5994253/ogretmenlerden-bakanlik-toplantisi-sonrasi-aciklama-talepler-icin-teknik-ekipler-kurulacak
29 Kasım
- Evrensel, "Yoksulluğa ve yolsuzluğa karşı 29 Kasım'da Kartal'dayız", 9 Kasım 2026: https://www.evrensel.net/haber/6008680/yoksulluga-ve-yolsuzluga-karsi-29-kasimda-kartaldayiz-gelin-ortak-taleplerde-birleselim
Bilgi Müşterekleri'nden ilgili yazılar
- Bilgisayarın İlk Sendikası: BİL-İŞ ve 1968 Türkiyesi
- 12 Eylül: Bir Sınıf Darbesinin Tarihi, Bilançosu ve Bugünü
- Ankara Barikatlarında Üretilen Gelecek: Özel Sektör Öğretmenlerinin Sınıf Kavgası
- Emeğin Rızası: İşçi Neden Boyun Eğer, Ne Zaman Doğrulur?
- Egemen Sınıfın Oyun Sahasını Reddetmek
- Korporatizm Kıskacından Proleter Denetime: Bilişimde İkili Güç
- Örgütlenme 2.0: Haklı Bir İsyana Fikir Önerisi
- Meydan Yetmez, Meydanı Taşıyacak Örgüt Gerek
- Bilişim Emekçisinin El Kılavuzu
- Beyaz Yakalının Sefaleti
- Cömert Paket, Sessiz Masa
- Kodun Yüzde Kırkı, Kadronun Dörtte Biri
- Kazanılan Saat, Küçülen Pay
Bu metin Bilgi Müşterekleri tarafından hazırlanmış canlı bir belgedir; Creative Commons Atıf-AynıLisanslaPaylaş 4.0 (CC BY-SA 4.0) lisansıyla paylaşılır. Makine yeni, zincir eski.









