Tebeşirin Hesabı: Eğitim Bütçesi Kimin Çocuğuna Yazılıyor?
Yüz Yıllık Bir Öncelik Sorunu, Ticarileşen Okul ve Yapay Zeka Çağında Diplomalı İşsizler

Bugün TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu'nda Milli Eğitim Bakanlığı'nın 2027 bütçesi görüşülüyor. Masaya gelen rakam 2 trilyon 458 milyar lira. Kulağa büyük geliyor; nominal olarak yüzde 26,5'lik bir artış var. Ama aynı rakam, toplam kamu harcamaları içinde eğitimin payının yüzde 9,5'ten yüzde 8,3'e gerilediğini de söylüyor. Bütçe büyürken eğitimin bütçe içindeki yeri küçülüyor.
Bu yazı, Demokratik Eğitim Dosyamızın devamı niteliğinde. O dosyada eğitimin sınıfsal verilerini, teknoloji ve yapay zeka eksenini ve politeknik bir eğitim programını tartışmıştık. Şimdi aynı soruyu paranın diliyle soruyoruz: Cumhuriyetin ilk bütçelerinden bugüne eğitime nasıl para ayrıldı, bu para hangi sınıfın ihtiyacına göre biçimlendi, ticarileştirilen eğitim neden hem pahalı hem niteliksiz ve yapay zeka çağında üniversite diploması neden giderek işsizliğe açılan bir kapıya dönüşüyor? Önce kısa bir özet, ardından ayrıntılar.
Özet: On İki Tezde Eğitim Bütçesi
- Bütçe bir muhasebe belgesi değil, bir sınıf belgesidir. Devletin topladığı vergiyi nereye harcadığı, toplumsal artığın hangi sınıfın yararına yeniden dağıtıldığını gösterir.
- Eğitim harcaması, emek gücünün yeniden üretim maliyetidir. Sermaye okuma yazma bilen, disiplinli, vasıflı işçiye ihtiyaç duyar; ama bunun maliyetini mümkün olduğunca düşük tutmak ve toplumun geneline yaymak ister.
- Cumhuriyetin ilk çeyrek yüzyılında eğitim hiçbir zaman bütçenin önceliği olmadı. 1924–1938 arasında Maarif'in genel bütçedeki payı ortalama yüzde 3,7'de kaldı; aynı dönemde savunmaya bunun yaklaşık yedi katı ayrıldı.
- Eğitim payı yalnızca sermayenin vasıflı işgücü ihtiyacı arttığında ve emekçiler örgütlü olduğunda yükseldi. Planlı kalkınma döneminin "insan gücü yatırımı" dili bunun ifadesiydi.
- 1980 sonrasında eğitim, kamusal hizmetten piyasa malına dönüştürülmeye başlandı. Okul aile birliği "bağışları", ek vergiler, dershane ekonomisi bu dönüşümün araçlarıydı.
- AKP döneminde eğitim yatırımlarının payı çöktü. 2002'de MEB bütçesinin yüzde 17,18'i yatırıma ayrılıyordu; 2027 teklifinde bu oran yüzde 7,75.
- Kamu okulu daralırken kamu parası özel okula, vakıflara ve din eğitimine akıyor. Özel öğretim hizmet alımları bir yılda yüzde 62 artarak 90,1 milyar liraya çıkıyor; din öğretimine ayrılan pay 108,9 milyar lira.
- Bütçenin yüzde 82'si personele gidiyor ama öğretmen yine yok. 80 bin 449'luk norm kadro açığı, 71 bin 757 ücretli öğretmenle kapatılmaya çalışılıyor.
- Eğitimin gerçek faturası hane halkına kesiliyor. Kayıt "bağışı", temizlik, kırtasiye, servis, özel ders; emekçi ailesi devletin çekildiği her boşluğu kendi cebinden dolduruyor.
- Ticarileştirilen eğitim pahalıdır ama nitelikli değildir. Piyasa okulu bilgi değil diploma, kavrayış değil sınav puanı satar; öğrenciyi dünyayı anlamaya değil, müşteri memnuniyetine göre biçimlendirir. Gerçek dünyaya, yani üretime, topluma ve doğaya seslenmez.
- Yapay zeka çağında yedek sanayi ordusunun yeni bileşeni diplomalı gençlerdir. Lisans mezunlarının kayıtlı istihdam oranı geriliyor, mezunların beşte biri kayıtlı bir işe giremiyor; giriş düzeyindeki zihinsel işler otomasyona açıldıkça işsizler ordusuna üniversite mezunları daha çok katılacak.
- Ortaya çıkan, ikiye bölünmüş bir eğitim düzenidir. Varlıklıların çocukları için piyasa, emekçi çocukları için asgari kamu okulu ve hayırseverlik. Talebimiz bu bölünmeye son veren, bütçesi demokratik denetim altında olan, parasız, bilimsel ve üretimle bağı kurulmuş bir kamusal eğitimdir.
Şimdi bu tezleri ayrıntılı olarak açalım.
Bütçe Neden Bir Sınıf Belgesidir?
Bütçe, her yıl Meclis'te "milletin bütçesi" diye sunulur. Oysa bir toplumda "millet" ortak bir kasanın eşit ortakları değildir. Vergiyi kimin ödediği, harcamadan kimin yararlandığı, toplumdaki sınıf ilişkilerinin doğrudan aynasıdır. Türkiye'de vergi gelirlerinin büyük kısmının KDV ve ÖTV gibi dolaylı vergilerden, yani en çok emekçinin tüketiminden toplandığını daha önce enflasyon üzerine yazarken de vurgulamıştık. Bu durumda eğitim bütçesi, aslında emekçilerin kendi ceplerinden çıkan paranın ne kadarının kendi çocuklarına geri döndüğünün hesabıdır.
Marx, 1875'te Alman işçi partisinin Gotha Programı'nı eleştirirken ilginç bir ayrım yapar. Programdaki "devlet eliyle halk eğitimi" talebine karşı çıkar; okulların giderlerinin, öğretmenlerin niteliklerinin, öğretim konularının genel bir yasayla belirlenmesini ve devletin bu harcamayı karşılamasını kabul eder, ama devletin "halkın eğitmeni" yapılmasını kabul etmez. Hükümeti de kiliseyi de okul üzerindeki her türlü etkiden uzak tutmak gerektiğini söyler. Yani Marx'ın tutumu açıktır: Eğitimin finansmanı kamusal olmalı, içeriği ise iktidarın ve dinin ideolojik denetiminden bağımsız olmalıdır. Bugün Türkiye'de olan bunun tam tersidir: Finansman giderek özelleşirken içerik üzerindeki siyasal ve dinsel denetim artmaktadır.
Eğitim harcamasının ekonomideki yerini anlamak için bir kavram daha gerekli: emek gücünün yeniden üretimi. Bir işçinin her gün işe gidebilmesi için beslenmesi, barınması, dinlenmesi gerekir. Bir sonraki kuşak işçinin yetişmesi için de çocukların büyütülmesi ve eğitilmesi gerekir. Kapitalizmde bu maliyetlerin bir kısmını ücret karşılar, bir kısmını devlet üstlenir. Sermaye açısından ideal durum, ihtiyaç duyduğu niteliklerde işgücünü en düşük maliyetle bulmaktır. Bu yüzden eğitim bütçesinin seviyesi, hiçbir zaman "toplumun ihtiyacına" göre değil, sermayenin o dönemki işgücü ihtiyacına ve sınıflar arasındaki güç dengesine göre belirlenir.
Amerikalı iktisatçılar Samuel Bowles ve Herbert Gintis bunu "yazışma ilkesi" diye adlandırmıştı: Okulun iç düzeni, işyerinin iç düzenini yansıtır. Kimi çocuk itaat etmeyi, kimi çocuk karar vermeyi öğrenir; hangisini öğreneceğini büyük ölçüde ailesinin sınıfı belirler. Pierre Bourdieu ise ailelerin çocuklarına aktardığı "kültürel sermayenin" okul tarafından nasıl "yetenek" ve "başarı" diye ödüllendirildiğini gösterdi. Bütçe kesintisi bu mekanizmayı hızlandırır: Kamu okulu zayıfladıkça aile kaynağının belirleyiciliği artar.
Kuruluş Yılları: Ulus İnşası, Kıt Bütçe
Cumhuriyetin ilk yıllarına dair yaygın bir anlatı var: Eğitim seferberliği, alfabe devrimi, millet mektepleri. Bunların her biri gerçek ve ilerici adımlardı. Ama rakamlar bu dönemde eğitimin bütçenin önceliği olmadığını da açıkça gösteriyor.
Maarif Vekaleti'nin genel bütçe içindeki payına dair akademik derlemeler şu tabloyu çiziyor:
| Yıl | Maarif'in Genel Bütçedeki Payı | Savunmanın Payı |
|---|---|---|
| 1924 | %4,4 | %27,1 |
| 1928 | %2,6 (başlangıç ödeneği) | %30,1 |
| 1932 | %3,0 | %21,3 |
| 1938 | %4,7 | %28,0 |
| 1941 | %4,8 | %48,8 |
| 1946 | %7,8 | %31,1 |
| 1949 | %9,4 | %27,4 |
Kaynak: Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi'nde yayımlanan 1924–1950 bütçe derlemesi.
1924–1938 arasında ortalama pay yüzde 3,7, 1938–1950 arasında yüzde 5,8. Savunmanın ortalaması ise yüzde 31,6. Savaştan çıkmış genç bir cumhuriyetin koşulları, dünya savaşının gölgesi, bu tablonun bir kısmını açıklar. Ama asıl açıklama sınıfsaldır: Kuruluş döneminin egemen bloku, bürokrasi ile yeni yeni palazlanan ticaret ve sanayi burjuvazisinden oluşuyordu. Bu blokun ihtiyacı, kendi devlet aygıtını yönetecek memur ve öğretmen kadrosuydu, nüfusun yüzde seksenini oluşturan köylülüğün kitlesel eğitimi değil.
Köy Enstitüleri (1940) bu çelişkinin en çarpıcı örneğidir. Enstitüler, Türkiye eğitim tarihinin belki en ilerici deneyimidir: Üretimle eğitimi birleştiren, köylü çocuğunu kendi çevresini dönüştüren bir özneye çeviren bir model. Ama binalar, tarlalar, atölyeler büyük ölçüde öğrencilerin ve köylülerin kendi emeğiyle yapıldı. Bütçenin vermediğini köylünün imecesi tamamladı. Ve enstitüler, toprak ağalarının ve gerici çevrelerin baskısıyla 1946'dan itibaren tasfiye edilip 1954'te kapatıldı. Köylü çocuğunun bilinçlenmesi, toprak düzenine dokunmaya başladığı anda "fazla" bulundu. Bu ders bugün de geçerli: Egemen sınıf eğitime, kendi düzenini sarsmayacak ölçüde izin verir.
Planlı Dönem: Eğitim "İnsan Gücü Yatırımı" Olunca
1960 sonrasında Devlet Planlama Teşkilatı kuruldu ve 1963'ten itibaren beş yıllık kalkınma planları hazırlanmaya başlandı. İthal ikameci sanayileşme, fabrikalara teknisyen, mühendis, vasıflı işçi; büyüyen kamu sektörüne memur gerektiriyordu. Eğitim ilk kez açıkça bir "insan gücü yatırımı" olarak planlandı. Meslek liseleri, teknik okullar, yeni üniversiteler bu dönemde yaygınlaştı.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şu: Eğitim harcaması arttı, çünkü sermaye birikiminin o aşaması bunu gerektiriyordu. 1960'ların sonunda güçlenen işçi hareketi, öğretmen örgütlenmesi (TÖS) ve öğrenci hareketi de eğitimi kamusal bir hak olarak savunarak bu artışa toplumsal bir zemin kazandırdı. Bütçe rakamları ile sınıf mücadelesinin yükselişi aynı dönemde örtüşür. Bu tesadüf değildir.
1980 Sonrası: Kamusal Hizmetten Piyasa Malına
24 Ocak 1980 kararları ve onu uygulanabilir kılan 12 Eylül darbesi, Türkiye'de sermaye birikim modelini ihracata ve ucuz emeğe dayalı bir modele çevirdi. 12 Eylül dosyamızda ayrıntılı anlattığımız gibi bu, sendikaların, öğretmen örgütlerinin ve üniversitelerin susturulmasıyla birlikte geldi. Eğitim alanında da yeni bir dil yerleşti: "Kaynak yetersizliği", "toplumun katkısı", "verimlilik".
Bu dönemin eğitim politikalarını üç başlıkta toplayabiliriz:
- Okul masraflarının ailelere devri. Okul aile birlikleri, kayıt dönemlerinde "gönüllü bağış" adı altında fiilen zorunlu ödemeler toplamaya başladı. Kamu okulunun temizliği, ısınması, kırtasiyesi, giderek velinin sorunu haline geldi.
- Dershane ekonomisinin büyümesi. Kamu okulunun sınavlara hazırlamakta yetersiz kalması, devasa bir özel dershane piyasası yarattı. Merkezi sınavlar, aile gelirini doğrudan "başarıya" çeviren bir mekanizma işlevi gördü.
- Ek vergilerle kaynak yaratma. 1997'de sekiz yıllık kesintisiz eğitime geçilirken, gerekli kaynak büyük ölçüde 4306 sayılı Kanun'la getirilen ek vergilerle (banka işlemleri, telefon, harçlar gibi) sağlandı. Yani yeni yükün faturası yine tüketim üzerinden, yine emekçilere kesildi.
Bu dönemin özü şudur: Eğitim, devletin yurttaşa borçlu olduğu bir hizmet olmaktan çıkıp ailenin "yatırım yaptığı" bir mala dönüşmeye başladı. Bir kez bu mantık yerleşince, kimin çocuğunun ne kadar eğitim alacağı ailenin ödeme gücüne bağlanır.
AKP Dönemi: Yatırımın Çöküşü, Piyasanın ve Cemaatin Yükselişi
2002'den bugüne eğitim politikası iki ayaklı bir dönüşümle tarif edilebilir: Bir yanda piyasalaşma, öte yanda vakıf ve cemaat ağları üzerinden ideolojik dönüşüm. Bütçe rakamları bu iki ayağın da izini taşıyor.
Yatırım payının çöküşü. Eğitim Sen'in bütçe analizlerine göre 2002'de MEB bütçesinin yüzde 17,18'i yatırıma ayrılıyordu. Bu oran 2009'da yüzde 4,57'ye kadar düştü, 2025'te yüzde 9,73'e çıktı. 2027 teklifinde ise yüzde 7,75'e, yani 190,6 milyar liraya iniyor. Üstelik ayrılan yatırım ödeneği bile harcanmıyor: 2026'nın ilk altı ayında 160,5 milyar liralık yatırım ödeneğinin yalnızca yüzde 18,3'ü kullanılmış. Bunun anlamı somut: Kalabalık sınıflar, ikili öğretim, prefabrik derslikler, depreme dayanıksız binalar. Yıldırım Kaya, resmi verilerden yaptığı tahminle yaklaşık 1.400 okulun güvenlik riski taşıdığını söylüyor. Deprem ülkesinde okul binasına yatırım yapmamak, emekçi çocuğunun hayatını riske atmak demektir.
Bütçe payının gerilemesi. Farklı kaynaklar farklı bölenler kullandığı için oranlar değişiyor, ama yön her hesapta aynı:
- Strateji ve Bütçe Başkanlığı'nın Orta Vadeli Programı'na dayanan Sözcü haberine göre MEB'in merkezi bütçedeki payı on yıl önce yüzde 13,1 idi; 2026'da yüzde 11,2'ye, 2027'de yüzde 9,8'e iniyor. MEB son on yılın en düşük payını alıyor.
- BirGün'ün derlemesine göre pay 2014'te yüzde 13 civarındaydı; uluslararası ölçüt olarak ise yüzde 12 düzeyi anılıyor.
- Yıldırım Kaya'nın toplam kamu idareleri ödenekleri üzerinden yaptığı hesapta pay yüzde 9,5'ten yüzde 8,3'e geriliyor.
Bir not: OVP'de 2027 MEB bütçesi 2 trilyon 248 milyar lira olarak görünürken, Meclis'e gelen teklifte rakam 2 trilyon 458 milyar liraya çıkmış. Rakam yükselse bile genel bütçe daha hızlı büyüdüğü için eğitimin payı yine geriliyor.
Bütçenin bileşimi. 2027 teklifinde personel giderleri ve sosyal güvenlik primleri birlikte bütçenin yüzde 82,1'ini oluşturuyor; mal ve hizmet alımları yüzde 8,1, yatırım yüzde 7,75. Bu tablo sık sık "eğitim bütçesi zaten maaşa gidiyor" diye savunulur. Oysa sorun maaşların fazlalığı değil, geri kalan her şeyin sıkıştırılmasıdır. Öğretmen maaşları enflasyon karşısında eriyor; buna rağmen bütçenin geri kalanı o kadar küçük ki, toplamın beşte dördü personele gitmiş gibi görünüyor. Okulun elektriğini, temizliğini, öğrencinin yemeğini, laboratuvarın malzemesini karşılayacak pay ise yüzde 8 civarında. Eğitim Sen Mersin Şubesi'nin çocukların beslenmesinden tasarruf edilemeyeceğini, temizlik ve kırtasiye masraflarının velilere yüklenmesine son verilmesi gerektiğini söylemesi bu yüzden.
Kamu parasının özel okula akışı. 2014'te dershanelerin kapatılmasıyla birlikte dershane sermayesinin büyük kısmı "temel lise" ve özel okula dönüştürüldü; devlet de özel okula giden öğrenci başına "eğitim öğretim desteği" adıyla teşvik ödemeye başladı. Kamu kaynağıyla özel okula talep yaratıldı. Bugün geldiğimiz noktada:
- Özel Öğretim Kurumları Genel Müdürlüğü'nün hizmet alımı ödeneği 2026'da 55,6 milyar liradan 2027'de 90,1 milyar liraya çıkıyor; artış yaklaşık yüzde 62. Bakanlık bütçesinin genel artışı ise yüzde 26,5.
- MEB'in 2025–2026 istatistiklerine göre 17,7 milyon öğrencinin yaklaşık 1,49 milyonu, yani yüzde 8,4'ü özel okulda okuyor. 75 bin okulun 15 bini özel.
- TÜİK'in 2024 eğitim harcamaları istatistiklerine göre eğitimde harcanan her 100 liranın yaklaşık 18 lirası özel kurumlara gidiyor.
Yani bütçe, kamu okulundan esirgediği büyümeyi özel okula veriyor. Bu bir "tercih özgürlüğü" meselesi değil, kamusal kaynağın sermayeye aktarımıdır.
Vakıflar, dernekler, din eğitimi ve yeni akademiler. 2027 teklifinde vakıf ve derneklere aktarılan tutar 9,43 milyar lira. Bu aktarımlar, Bakanlığın protokollerle okullara soktuğu vakıf ve derneklerin, kamu bütçesinden pay alan bir ideolojik ağ haline gelmesinin mali zeminidir. Türkiye Maarif Vakfı'nın bütçesinin 2022'de bir yılda yüzde 285 artırılması bu yönelimin erken bir işaretiydi. Yeni kurulan Milli Eğitim Akademisi'nin ödeneği ise 2025'te 2,49 milyar liradan 2027'de 15,7 milyar liraya çıkıyor; 2029 projeksiyonu yaklaşık 42 milyar lira. 2025'te ayrılan ödeneğin yalnızca yüzde 16'sı harcanmış olmasına rağmen. Öğretmen yetiştirmenin üniversitelerden alınıp doğrudan iktidarın denetimindeki bir yapıya devredilmesi, Marx'ın uyardığı "devletin halkın eğitmeni olması" durumunun ta kendisidir.
Evrensel ve BirGün'ün Kayıtları
Bütçe görüşmeleri boyunca resmi açıklamalar "en büyük pay eğitime" başlığıyla verilirken, emekten yana basın başka bir tablo çizdi. Evrensel ve BirGün'de yazılanları bir araya getirdiğimizde üç ortak tespit öne çıkıyor.
Birincisi, "aslan payı" söyleminin rakamlarla çelişmesi. BirGün, 7 Eylül'de OVP rakamlarını ilk duyuranlardan biri oldu: MEB'in merkezi bütçedeki payı 2014'te yüzde 13 iken 2026'da yüzde 11'e, 2027'de yüzde 9,8'e geriliyor. İktidarın "aslan payını eğitime ayırıyoruz" sözü, BirGün'ün ifadesiyle "kuşa döndü". Evrensel'in Eğitim Sen uzmanı Erkan Aydoğanoğlu ile yaptığı 2023 tarihli söyleşi ise aynı söylemi daha önce "aslan payı velinin sırtında" başlığıyla yanıtlamıştı: Okullar temel ihtiyaçlarını kayıt bağışları ve velilerden toplanan düzenli ödemelerle karşılıyor, devletin eğitim finansmanındaki payı azalırken ailelerin payı artıyor. Bu söyleşide verilen yatırım serisi (2002'de yüzde 17,18, 2009'da yüzde 4,57, 2024'te yüzde 9,16) bugünkü yüzde 7,75'lik oranla birlikte okunduğunda, yirmi yılın kesintisiz bir geri çekilme olduğu görülüyor.
İkincisi, bütçenin ideolojik bileşimi. BirGün'ün 18 Ekim tarihli "Eğitimde ideolojik bütçe" haberi, 2027 teklifinin program dağılımını ortaya koydu: Genel ortaöğretime (Anadolu, fen ve sosyal bilimler liseleri dahil) 276,1 milyar lira, din öğretimine 108,9 milyar lira, mesleki ve teknik eğitime 285,8 milyar lira. Din öğretimi ile mesleki eğitimin toplamı, genel ortaöğretimin yaklaşık bir buçuk katına ulaşıyor. Bu dağılım tesadüf değildir: Bir yanda itaatkar, öte yanda ucuz emek. Mesleki eğitimin büyük kısmının MESEM gibi "çalışırken öğren" modelleriyle çocuk emeğini doğrudan işyerine aktardığını, bu çocukların iş cinayetlerinde hayatını kaybettiğini düşündüğümüzde, bütçenin hangi insan tipini yetiştirmeyi hedeflediği netleşiyor.
Üçüncüsü, eğitimin sınıfsal ayrışmayı derinleştirmesi. Evrensel yazarı Adnan Gümüş'ün 21 Ağustos tarihli "YKS'de büyük ayrışma" yazısı, ÖSYM verilerinden yola çıkarak şu tabloyu çiziyor: Devlet üniversitelerine yerleşenlerin ortalama taban puanı 349, vakıf üniversitelerininki 305. Boğaziçi 488 puanla zirvede, Ardahan 253 puanla en altta. Gümüş'ün vurgusu önemli: Bir zamanlar eşitsizliği azaltma işlevi gören okul ve üniversite, bugün eşitsizliği yeniden üretiyor ve derinleştiriyor; parası olan, çok daha düşük puanla istediği programa girebiliyor.
Bu üç tespit, bütçe rakamlarının bir muhasebe meselesi olmadığını, bir toplum tasarımı olduğunu gösteriyor.
Öğretmen Yok, Ücretli Öğretmen Var
Bütçenin dörtte üçünden fazlası personele gidiyorsa öğretmen açığı olmaması gerekir, değil mi? Oysa resmi verilere göre 80 bin 449'luk bir norm kadro açığı var ve bu açık 71 bin 757 ücretli öğretmenle kapatılmaya çalışılıyor.
Ücretli öğretmenlik, eğitim alanındaki güvencesizleşmenin en çıplak biçimidir. Ders saati başına, asgari ücretin altında kalabilen ücretlerle, kadrosuz, iş güvencesiz bir çalışma biçimi. Bu, gig ekonomisinde gördüğümüz "esnek emek" modelinin kamu sektöründeki karşılığıdır. Devlet, kendi okulunda taşeron mantığıyla çalışıyor.
Burada bir çelişki daha var: Atanamayan yüz binlerce öğretmen adayı varken açık ücretli öğretmenle kapatılıyor. TÜİK verilerine göre eğitim fakültesi mezunlarının yaklaşık dörtte biri kayıtlı bir işte çalışamıyor. Bu, yedek sanayi ordusunun eğitimdeki biçimidir. İşsiz öğretmen kitlesi, hem ücretli öğretmenliği "kabul edilebilir" kılıyor hem de kadrolu öğretmenin ücret ve hak taleplerini bastırıyor.
Faturayı Kim Ödüyor? Hane Halkının Görünmeyen Bütçesi
Eğitim bütçesi tartışmalarında genellikle görünmeyen bir bütçe daha var: ailelerin bütçesi. TÜİK verilerine göre toplam eğitim harcamasının milli gelire oranı 2019'da yüzde 5,8 iken 2024'te yüzde 4,9; devletin eğitim harcamasının milli gelire oranı ise yüzde 4. Eğitim Sen'in derlediği OECD verilerine göre ilköğretimde öğrenci başına harcama Türkiye'de 4.036 dolar, OECD ortalamasında 9.923 dolar; ortaöğretimde 4.793'e karşı 11.400 dolar.
Bu açığı kim kapatıyor? Emekçi ailesi. Kayıt döneminde "bağış", her ay temizlik ve kırtasiye parası, servis ücreti, sınav dönemlerinde etüt ve özel ders. Okulların açıldığı her eylülde yazdığımız gibi, zil herkese aynı çalmıyor.
Ücretsiz okul yemeği tartışması da bu çerçevede okunmalı. Bir öğün yemek "sosyal yardım" ya da "lütuf" değil, çocuğun öğrenebilmesinin maddi koşuludur. Aç bir çocuktan başarı beklemek, sonra başarısızlığını "yeteneksizlik" diye etiketlemek, sınıf eşitsizliğinin bireysel bir kusurmuş gibi gösterilmesidir.
Ticarileşen Eğitim: Pahalı, Ama Nitelikli Değil
Eğitimin piyasaya açılması hep aynı vaatle savunuldu: "Rekabet kaliteyi artırır, aile en iyisini seçer." Yirmi yılın deneyimi bu vaadin tersini gösteriyor.
Fiyat kalite değildir. Özel okul ücretleri bu yıl 500 bin lira ile 3 milyon lira arasında değişiyor. Ama Sözcü'nün derlediği verilerde görüldüğü gibi, LGS'de tam puan alan öğrencilerin büyük çoğunluğu en pahalı özel okulları değil, köklü kamu liselerini, fen liselerini ve birkaç eski yabancı dilli okulu tercih ediyor. Son beş yılda 2 binden fazla özel okulun kapanması da piyasanın "kalite" ile değil, kar hesabıyla hareket ettiğini gösteriyor: Kriz büyüdüğünde okul kapanır, öğrenci ortada kalır. Özel okul sahiplerinin örgütü TÖZOK'un bile "bir okul, öğretmeni kadar iyidir" demesi anlamlı. Ama özel sektörde öğretmen, düşük ücretli, sendikasız, her yıl sözleşmesi yenilenip yenilenmeyeceğini bilmeyen bir emekçidir. Öğretmenini güvencesiz çalıştıran bir sistemin kaliteli olması beklenemez.
Vakıf üniversitesi: Puanla değil parayla giriş. 2026 YKS'de ilk yerleştirmede boş kalan 45 bin kontenjanın yaklaşık yüzde 79'u vakıf üniversitelerindeydi; vakıf üniversitelerinin kontenjanlarının yaklaşık beşte biri doldurulamadı. Devlet üniversitelerinde doluluk yüzde 99,5. Vakıf üniversitelerinin ortalama taban puanı devlet üniversitelerinden yaklaşık 45 puan düşük. Burada bireysel öğrenciyi suçlamıyoruz; sorun, yükseköğretime girişin bir bölümünün ödeme gücüne bağlanmış olmasıdır. Diploma, bilgiyle değil parayla edinilebilen bir mala dönüştükçe değeri de düşer.
Piyasa okulu ne satar? Ticarileştirilmiş eğitimin asıl sorunu yalnızca pahalılık ya da eşitsizlik değildir; ürettiği bilginin kendisidir. Piyasa okulunun ürünü üç şeydir:
- Sınav puanı. Okulun pazarlama değeri, LGS ve YKS derecelerine bağlanır. Öğretim, soru tipine göre biçimlenir; kavramak değil, doğru şıkkı hızlı bulmak ödüllendirilir.
- Müşteri memnuniyeti. Veli müşteridir, öğrenci müşterinin çocuğudur. Öğrenciyi rahatsız eden, alışkanlıklarını sorgulatan, emek isteyen eğitim "hizmet kusuru" sayılır.
- Prestij işareti. Okulun adı, yabancı dil, kampüs görüntüsü, sınıfsal bir aidiyet belgesine dönüşür. Bourdieu'nun diliyle, satın alınan şey bilgi değil, sınıfın sembolik sermayesidir.
Bu üçünün hiçbiri gerçek dünyaya seslenmez. Gerçek dünya; bir fabrikanın nasıl işlediği, bir binanın neden yıkıldığı, bir ilacın nasıl üretildiği, bir ekosistemin nasıl çöktüğü, ücretin nasıl belirlendiği, toplumun nasıl değiştiğidir. Marx ve Engels'in politeknik eğitim fikri tam da bu kopuşa karşı bir yanıttı: Eğitimi üretici emekle, bilimin temel ilkelerini üretimin pratik bilgisiyle birleştirmek. Demokratik Eğitim Dosyamızda politeknik eğitim programını bu yüzden merkeze koymuştuk.
Bugün Türkiye'de eğitim iki uç arasında sıkışmış durumda: Bir yanda üretimden ve toplumdan kopuk, sınav ve prestij odaklı piyasa eğitimi; öte yanda üretimle bağı yalnızca ucuz çocuk emeği olarak kurulan MESEM modeli. Birincisi gerçek dünyayı göstermez, ikincisi gerçek dünyayı yalnızca sömürü olarak gösterir. Politeknik eğitim ise üçüncü yoldur: Emeği öğrenmenin konusu yapan ama çocuğu emek pazarına satmayan bir eğitim.
TÜİK'in Yükseköğretim İstihdam Göstergeleri 2025 verileri bu kopuşun sonuçlarını açıkça gösteriyor: Lisans mezunlarının yalnızca yüzde 56,7'si kendi alanıyla uyumlu bir işte çalışıyor. Sosyal bilimler, gazetecilik ve enformasyon mezunlarında bu oran yüzde 20 civarına düşüyor; eleman.net'in derlemesine göre bu alandan mezun olanların yaklaşık beşte dördü alanı dışında çalışıyor. Yani eğitim sistemi, toplumun ve üretimin ihtiyacıyla değil, kontenjan pazarının ve diploma talebinin mantığıyla şekilleniyor.
Yapay Zeka Çağında Diplomalı İşsizler Ordusu
Bir zamanlar "oku da adam ol" denirdi. Emekçi aileleri için üniversite diploması, çocuğun kol emeğinden kurtulup güvenceli bir iş bulmasının, sınıf atlamasının yolu olarak görülürdü. Bu yol bugün giderek kapanıyor ve yapay zeka bu kapanmayı hızlandırıyor.
Rakamlar ne söylüyor? TÜİK'in Yükseköğretim İstihdam Göstergeleri'ne göre lisans mezunlarının kayıtlı istihdam oranı 2023'te yüzde 75,6 iken 2025'te yüzde 73,9'a geriledi; ön lisansta yüzde 67,7'den yüzde 65,7'ye. 2015–2024 arasında mezun olanların en az beşte biri 2025 itibarıyla kayıtlı bir işte değil. Lisans mezunu bir genç ilk işine ortalama 14,2 ayda, iş, yönetim ve hukuk mezunu 18,3 ayda giriyor. Sanat ve beşeri bilimlerde kadın mezunların istihdam oranı yüzde 52,6'da kalıyor. DİSK-AR'ın hesaplarına göre atıl işgücü ve geniş tanımlı işsizlik yüzde 28'in üzerinde; OECD verilerine göre Türkiye'de gençlerin yaklaşık yüzde 30'u ne eğitimde ne istihdamda, genç kadınlarda bu oran yüzde 40'ı aşıyor (Karar). TÜİK işgücü verileri üzerine yazımızda dar ve geniş tanım arasındaki bu makasın ideolojik işlevini tartışmıştık.
Gidebilen gidiyor. Evrensel'in 23 Ekim tarihli haberine göre yükseköğretim mezunlarında beyin göçü oranı 2025'te yüzde 2,2'ye çıktı; bilişim ve iletişim teknolojileri mezunlarında bu oran yüzde 7. Kamu kaynağıyla yetiştirilen bilgisayar mühendisleri en çok Almanya'ya, Birleşik Krallık'a ve Hollanda'ya gidiyor. Yani emekçilerin vergileriyle eğitilen nitelikli işgücü, merkez ülkelerin sermayesine bedavaya aktarılıyor.
Yapay zeka neden üniversite mezununu vuruyor? Önceki otomasyon dalgaları ağırlıklı olarak kol emeğini, tekrarlı fiziksel işleri hedef almıştı. Büyük dil modelleri ise doğrudan giriş düzeyindeki zihinsel işleri hedefliyor: rapor yazmak, veri derlemek, basit kod yazmak, çeviri yapmak, müşteri yazışmalarını yanıtlamak, hukuki metin taramak, sunum hazırlamak. Bunlar tam da yeni mezunların iş hayatına girerken yaptığı, öğrenme merdiveninin ilk basamaklarını oluşturan işlerdir.
Beyaz Yakalının Sefaleti yazımızda beyaz yaka işe alımlarındaki düşüşü, Kodun Yüzde Kırkı, Kadronun Dörtte Biri yazımızda yazılım şirketlerinde kodun giderek daha büyük bölümünü yapay zekanın üretirken kadroların küçüldüğünü anlatmıştık. Döngüdeki İnsan yazımızda ise bunun emeğin bileşimini nasıl değiştirdiğini tartışmıştık: Kıdemli çalışan, yapay zekanın ürettiğini denetleyen bir "döngüdeki insan" olarak kalırken, o kıdeme ulaşmanın yolu olan giriş düzeyi işler ortadan kalkıyor. Merdivenin alt basamağı çekiliyor, ama üst basamaklardakiler hala merdivenin varlığını savunuyor.
Bunun sınıfsal anlamı açık. Marx, sermaye birikiminin kendi ihtiyacını aşan bir nispi artı nüfus, yani yedek sanayi ordusu yarattığını gösterir. Bu ordu, çalışanların ücretlerini ve taleplerini bastırmanın aracıdır. 19. yüzyılda bu ordunun saflarını topraksızlaşan köylüler, 20. yüzyılda fabrikadan atılan işçiler doldurdu. 21. yüzyılda ise saflara diplomalı gençler katılıyor. Üniversite mezunu artık "aydın" ya da "uzman" ayrıcalığına sahip değil; zihinsel emeğin proleterleşmesi tamamlanıyor. Bu yeni yedek ordunun varlığı, işe girebilen mezunların da asgari ücrete razı edilmesini, "deneyim" bahanesiyle bedava staj yaptırılmasını, fazla mesainin olağanlaşmasını kolaylaştırıyor.
Burada kritik bir nokta var: Sorun yapay zekanın kendisi değil, kimin elinde olduğudur. Aynı teknoloji, çalışma saatlerini kısaltmak, herkese daha nitelikli bir eğitim sunmak, insanları tekrarlı işlerden kurtarıp yaratıcı işlere yöneltmek için kullanılabilir. Ama sermayenin elinde verimlilik artışı, çalışma saatinin kısalması olarak değil, işten çıkarma olarak gerçekleşir. Ve bu işsizliğin maliyeti yine kamuya, yine emekçi ailesine kesilir. Sosyalist Yapay Zeka Manifestosu'nda bu yüzden üretim araçlarının, verinin ve modellerin toplumsallaştırılmasını savunmuştuk.
Eğitim bütçesinin bu tabloyla doğrudan ilişkisi var. Devlet, yükseköğretimde kalite yerine yıllarca kontenjan genişletti; şimdi de 2023–2025 arasında toplam kontenjanı yaklaşık 246 bin azaltarak sorunu "fazla mezun" sorunu gibi sunuyor. Oysa sorun mezun fazlalığı değil, emeğin örgütsüzlüğü ve üretimin planlanmamasıdır. Bir toplumda mühendis, öğretmen, hekim, sosyolog fazlası olmaz; ancak onları çalıştıracak kamusal bir planlama ve yatırım iradesi eksik olabilir. 80 bin öğretmen açığı varken eğitim fakültesi mezunlarının dörtte birinin işsiz olması, bunun en açık kanıtıdır.
Üniversite Kimin İçin? yazımızda sorduğumuz soru bugün daha da yakıcı: Yapay zeka çağında üniversite, gençleri sermayenin değişen ihtiyaçlarına göre "yeniden becerilendirilecek" esnek bir işgücü olarak mı yetiştirecek, yoksa dünyayı anlayan ve dönüştüren özgür bireyler olarak mı? Birincisi piyasa üniversitesidir. İkincisi ancak kamusal, parasız, bilimsel ve demokratik bir üniversiteyle mümkündür.
İki Okul, İki Ülke
Bütün bu rakamlar bir araya geldiğinde ortaya tek bir eğitim sistemi değil, iki ayrı eğitim dünyası çıkıyor:
| Söylenen | Rakamların Gösterdiği |
|---|---|
| "Bütçeden aslan payını eğitime ayırıyoruz." | MEB'in bütçe payı on yılın en düşük düzeyinde; 2027'de bir kez daha geriliyor. |
| "Eğitime yatırımı hiç olmadığı kadar artırdık." | Yatırımın MEB bütçesindeki payı 2002'deki yüzde 17,18'den yüzde 7,75'e düştü; ayrılan ödeneğin büyük kısmı da harcanmıyor. |
| "Ailelere tercih özgürlüğü sunuyoruz." | Özel öğretime aktarılan kamu kaynağı bir yılda yüzde 62 artıyor; kamu okulu küçülürken özel okul kamu parasıyla büyüyor. |
| "Özel okul kaliteyi artırır." | Son beş yılda 2 binden fazla özel okul kapandı; vakıf üniversitelerinin ortalama taban puanı devletinkinden 45 puan düşük. |
| "Öğretmen ihtiyacını karşılıyoruz." | 80 bini aşan norm kadro açığı, 71 binden fazla güvencesiz ücretli öğretmenle kapatılıyor; eğitim fakültesi mezunlarının dörtte biri işsiz. |
| "Eğitim parasızdır." | Kayıt bağışından temizliğe, servisten özel derse kadar eğitimin faturası hane halkına kesiliyor. |
| "Değerler eğitimiyle nesil yetiştiriyoruz." | Din öğretimine 108,9 milyar lira, vakıf ve derneklere 9,43 milyar lira aktarılıyor; öğretmen yetiştirme iktidarın denetimindeki bir akademiye bağlanıyor. |
| "Gençlerimiz geleceğin mesleklerine hazırlanıyor." | Lisans mezunlarının kayıtlı istihdamı geriliyor, beşte biri kayıtlı işte değil, yarıya yakını alanı dışında çalışıyor; bilişim mezunları yurt dışına gidiyor. |
Bu iki dünya, ülkenin iki sınıfına karşılık geliyor. Varlıklı ailelerin çocukları için iyi donanımlı özel okul, yabancı dil, özel ders, yurt dışı. Emekçi çocukları için kalabalık sınıf, ücretli öğretmen, eksik laboratuvar, velinin cebinden temizlik, ideolojik içerikle doldurulmuş müfredat ve sonunda diplomalı işsizlik. Eğitim, sınıf atlamanın aracı olmaktan çıkıp sınıfın yeniden üretiminin aracı haline geliyor.
Bunu yalnızca "kötü yönetim" ya da "yanlış öncelik" diye okumak eksik kalır. Ucuz emeğe dayalı bir birikim modeli, kitlesel olarak yüksek nitelikli bir eğitime ihtiyaç duymaz; ihtiyaç duyduğu küçük bir nitelikli kadroyu özel okuldan ve seçkin kamu okullarından devşirir, geri kalanını "çırak", "stajyer", "MESEM öğrencisi" olarak doğrudan ucuz işgücüne aktarır. Bütçe, bu birikim modelinin rakamlarla yazılmış halidir.
Kamusal Eğitim İçin Ne İstiyoruz?
Eğitim emekçilerinin sendikaları, veliler ve öğrenci örgütleri yıllardır benzer talepleri dile getiriyor. Bunları bir program olarak şöyle toplayabiliriz:
- Eğitime ayrılan kamu kaynağı milli gelirin en az yüzde 6'sına çıkarılmalı, MEB'in bütçe payı uluslararası ölçütlerin altına düşürülmemeli.
- Yatırım payı en az 2002 düzeyine, yüzde 17'nin üzerine yükseltilmeli; öncelik deprem riski taşıyan okulların güçlendirilmesine, ikili öğretimin ve kalabalık sınıfların sona erdirilmesine verilmeli.
- Özel okullara yönelik teşvikler ve hizmet alımları durdurulmalı; bu kaynak kamu okuluna aktarılmalı. Vakıf üniversiteleri kamusal denetime alınmalı.
- Vakıf, dernek ve cemaatlere yapılan aktarımlar ve okullarla yapılan protokoller kaldırılmalı; eğitimin içeriği bilimsel ve laik olmalı.
- Ücretli öğretmenlik sona erdirilmeli, norm kadro açığı kadrolu ve güvenceli atamalarla kapatılmalı.
- Her öğrenciye, okul öncesinden liseye kadar, en az bir öğün ücretsiz ve besleyici yemek verilmeli.
- Okulların temizlik, ısınma, kırtasiye ve personel giderleri tümüyle kamu bütçesinden karşılanmalı; veliden "bağış" adı altında para toplanması yasaklanmalı.
- MESEM gibi çocuk emeğine dayalı modeller kaldırılmalı; yerine üretimle bilimi birleştiren, çocuğu emek pazarına değil dünyayı anlamaya hazırlayan politeknik bir eğitim kurulmalı.
- Mezun işsizliğine karşı kamusal istihdam planlaması yapılmalı: Öğretmen, hekim, mühendis, sosyal hizmet uzmanı açığı olan her alanda kamu kadroları açılmalı; yapay zekanın getirdiği verimlilik artışı işten çıkarmaya değil, ücret kaybı olmadan çalışma saatlerinin kısaltılmasına yönlendirilmeli.
- Okul bütçeleri şeffaf ve demokratik denetime açık olmalı; öğretmen, veli, öğrenci ve çalışan temsilcilerinden oluşan okul meclisleri bütçenin nasıl harcandığını izleyebilmeli.
Somut Görevler
Bu talepler kendiliğinden gerçekleşmez. Bütçe her yıl yeniden yazılır ve her yıl yeniden mücadele konusu olabilir. Bugünden yapılabilecekler:
- Okulunun bütçesini sor. Velisi olduğun, öğrencisi olduğun ya da çalıştığın okulun ödeneğini, okul aile birliğinin topladığı ve harcadığı parayı öğren. Bilgi edinme hakkını kullan.
- "Bağış" makbuzlarını biriktir. Kayıt döneminde istenen paraları, temizlik ve kırtasiye taleplerini belgeleyip sendikalara ve veli örgütlerine ilet. Görünmeyen bütçeyi görünür kılmak ilk adımdır.
- Ücretli öğretmenlerle dayanışmayı örgütle. Ücretli öğretmenler, eğitim emekçileri arasında en kolay sesi kesilen kesim. Sendikal örgütlenmeye katılmalarının yollarını aç.
- Mezun ve öğrenci örgütlenmesini büyüt. Diplomalı işsizlik bireysel bir başarısızlık değil, ortak bir sınıf sorunudur. Mezunların, stajyerlerin ve beyaz yaka çalışanların sendikal örgütlenmesi, yapay zeka çağının en acil görevlerinden biridir.
- Bütçe görüşmelerini izle ve yaz. Plan ve Bütçe Komisyonu tutanaklarını, vekillerin soru önergelerini takip et; rakamları kendi çevrene anlaşılır dille aktar.
- Yerelde ortak platformlar kur. Eğitim sendikaları, veli dernekleri, öğrenci kolektifleri ve mahalle örgütleri bir araya gelerek ücretsiz yemek, güvenli okul binası gibi somut taleplerde ortak kampanya yürütebilir. Örgütlenme 2.0 yazımızda anlattığımız ağ tipi örgütlenme modeli bu tür yerel ittifaklar için bir başlangıç noktası olabilir.
- Bilgi müştereği oluştur. Yıllara göre bütçe verilerini, okul bazlı ihtiyaç listelerini, öğretmen açığı ve mezun istihdamı haritalarını açık veri olarak derleyip herkesin kullanımına sun. Bilgi tekelleştiğinde bütçe de tekelleşir.
Sevgili Genç Yoldaşlar
Bütçe rakamları ilk bakışta soğuk ve uzak görünür. Trilyonlar, yüzdeler, ödenekler. Ama her rakamın arkasında bir sınıf, bir çocuk, bir öğretmen var. Yüzde 7,75'lik yatırım payı, depreme dayanıksız bir binada ders gören bir çocuktur. 90 milyar liralık özel öğretim aktarımı, kamu okulunda eksik kalan bir laboratuvardır. 71 bin ücretli öğretmen, güvencesiz bir geleceğe hazırlanan 71 bin emekçidir. Ve kayıtlı bir işe giremeyen her beş mezundan biri, size "çok çalışırsan kazanırsın" diyen düzenin verdiği sözün tutulmadığının kanıtıdır.
Size söylenen, diplomanın bir kurtuluş bileti olduğuydu. Oysa diploma, bireysel bir bilet değil, ancak örgütlü bir sınıfın elinde bir güce dönüşebilir. Yapay zeka çağında bilgiyle çalışan herkes, kod yazan da, öğretmen de, çevirmen de, hukukçu da aynı soruyla karşı karşıya: Üretilen zenginlik kimin elinde, kimin denetiminde, kimin yararına?
Cumhuriyetin ilk yıllarında köylünün imecesiyle yükselen Köy Enstitüleri bize iki şey öğretti: Birincisi, emekçiler kendi eğitimlerini kurabilecek bir yaratıcılığa sahiptir. İkincisi, egemen sınıf bu yaratıcılık kendi düzenini sarsmaya başladığında onu kapatmaktan çekinmez. Bu yüzden eğitim mücadelesi yalnızca daha fazla bütçe mücadelesi değildir; bütçenin kimin denetiminde, kimin yararına ve kimin elinde olacağı mücadelesidir.
Eğitim bir mal değil, bir haktır. Bilgi bir meta değil, insanlığın ortak birikimidir. Okul, sınıfları yeniden üreten bir ayıklama makinesi değil, her çocuğun kendi yeteneğini özgürce geliştirebileceği ve dünyayı anlayıp dönüştürmeyi öğrenebileceği bir müşterek olmalıdır. Bu da ancak örgütlü emekçilerin, öğretmenlerin, velilerin ve öğrencilerin ortak mücadelesiyle mümkün.
Tebeşirin hesabını sormak, geleceğin hesabını sormaktır.
Kaynaklar
Bütçe verileri ve açıklamalar
- ANKA Haber, "CHP'li Yıldırım Kaya: MEB bütçesi büyüyor ama kamu bütçesindeki ağırlığı küçülüyor", Kasım 2026. ankahaber.net
- Haberler.com, "Yıldırım Kaya, MEB'in 2027 bütçesinde kamu payının yüzde 8,3'e düştüğünü söyledi". haberler.com
- Sultan Uçar, "Eğitimden kıstılar!", Sözcü, 19 Eylül 2026. sozcu.com.tr
- Eğitim Sen, MEB Bütçe Broşürü, Kasım 2024. egitimsen.org.tr
- Yeni Anamur Gazetesi, "Eğitim Sen 2027 MEB bütçesine karşı çıktı", 8 Kasım 2026. yenianamur.com.tr
- MEB, "2025-2026 Örgün Eğitim İstatistikleri Açıklandı", 1 Ekim 2026. meb.gov.tr
- Bloomberg HT, "Eğitimde geçen yıl yapılan 100 liralık harcamanın 18 lirası özele" (TÜİK Eğitim Harcamaları İstatistikleri, 2024), 5 Aralık 2025. bloomberght.com
- Memurlar.net, "Öğretmen açığı kartopu gibi büyüyor: Norm kadro açığı 55 ilde 80 bin 449". memurlar.net
- Diken, "Eğitimde 'aslan payı' Maarif'in: MEB'in bütçesi yüzde 20, vakfınsa yüzde 285 arttı", Kasım 2021. diken.com.tr
- Medyascope, "Eğitim Sen Genel Başkanı Nejla Kurul: Bütçede eğitim yatırımlarına ayrılan pay 20 yıl öncesinin yarısına bile yaklaşamadı", 2 Kasım 2021. medyascope.tv
- Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 1924–1950 dönemi Maarif ve savunma bütçeleri derlemesi. j-humansciences.com
Evrensel ve BirGün
- BirGün, "Eğitim bütçesinden tasarruf: 'Aslan payı' kuşa döndü", 7 Eylül 2026. birgun.net
- BirGün, "Eğitimde 'ideolojik' bütçe: Dini ve mesleki eğitime 385 milyar TL", 18 Ekim 2026. birgun.net
- Adnan Gümüş, "YKS'de büyük ayrışma: Boğaziçi 488, Ardahan 253, devlet 349, vakıf 305", Evrensel, 21 Ağustos 2026. evrensel.net
- Eylem Nazlier, "Eğitim bütçesi temel ihtiyaçları karşılamaktan uzak, aslan payı velinin sırtında", Evrensel, 21 Ekim 2023. evrensel.net
- Evrensel (DHA), "Yükseköğretim mezunlarında beyin göçü oranı arttı", 23 Ekim 2026. evrensel.net
Ticarileşme, mezun istihdamı ve işsizlik
- Sultan Uçar, "Çok pahalı okul kaliteli okul anlamına gelmez!", Sözcü, 5 Haziran 2026. sozcu.com.tr
- Euronews Türkçe, "Boş kalan kontenjanların çoğu vakıf üniversitelerinde", 19 Ağustos 2026. tr.euronews.com
- Alomaliye, "Yükseköğretim İstihdam Göstergeleri, 2025" (TÜİK), 23 Temmuz 2026. alomaliye.com
- Dünya, "Üniversite mezununda yeni tablo: İstihdam düştü, işe giriş süresi uzadı". dunya.com
- Eleman.net, "TÜİK Verileri Ortaya Koydu: Üniversite Mezunlarının Beşte Biri İş Bulamıyor", 5 Ağustos 2026. eleman.net
- Karar, "TÜİK işsizlik oranı gerçeği yansıtıyor mu? Üniversite mezunları neden iş bulamıyor?", 3 Eylül 2026. karar.com
Kuramsal kaynaklar
- Karl Marx, Gotha Programının Eleştirisi, 1875.
- Karl Marx, Kapital, Cilt I, 23. Bölüm: "Kapitalist Birikimin Genel Yasası".
- Samuel Bowles ve Herbert Gintis, Schooling in Capitalist America, 1976.
- Pierre Bourdieu ve Jean-Claude Passeron, Yeniden Üretim: Bir Eğitim Sistemi Kuramı İçin İlkeler.
Bilgi Müşterekleri'nden ilgili yazılar: Demokratik Eğitim Dosyası · Zil Herkese Aynı Çalmaz · Üniversite Kimin İçin? · Beyaz Yakalının Sefaleti · Kodun Yüzde Kırkı, Kadronun Dörtte Biri · Döngüdeki İnsan · TÜİK İşgücü Verileri · Sosyalist Yapay Zeka Manifestosu · İki Termometre · 12 Eylül Dosyası · Örgütlenme 2.0 · Gig Ekonomisi Dosyası
Bu yazı CC BY-SA 4.0 lisansıyla yayımlanmıştır. Kaynak gösterilerek paylaşılabilir, çoğaltılabilir ve geliştirilebilir.









