Bilgi Müşterekleri
AnasayfaKonularDizilerKılavuzlarPopüler İçeriklerHakkımızdaİletişim

Çocuk Hakları Haftada Bir Gün Geçerlidir

20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü'nde Türkiye'de Çocuk Emeğinin Sınıfsal Gerçekliği

17 dk okumaYazar: Oğuz Demirkapı
Çocuk Hakları Haftada Bir Gün Geçerlidir
Sevgili Genç Yoldaşlar

Bugün 20 Kasım. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin kabul edilişinin 37. yılı. Elli dört maddelik bu sözleşmenin 32. maddesi, çocuğun ekonomik sömürüye ve eğitimine engel olan, sağlığına zarar veren her türlü işte çalıştırılmaya karşı korunma hakkını tanır. Türkiye'de ise yüz binlerce çocuk, haftada bir gün okula, diğer günler işyerine gittiği bir düzenin içinde. Bugün kürsülerden "çocuklarımız geleceğimizdir" cümlesi çok kez kurulacak. Ama bu yazıda çocukluğu kutlamayacağız. Çocukluğun kimden, nasıl ve kimin yararına alındığını konuşacağız.

28 Eylül sabahı Gaziantep Şehitkamil'de 17 yaşındaki Halil İbrahim Yağız, MESEM'deki ilk iş gününde, kask verilmeden, güvenlik ağı olmayan bir şantiyenin altıncı katına tel atmaya gönderildi. İşe başlamasının üzerinden bir saat bile geçmemişti. Düştü ve hayatını kaybetti. Ailesi onun MESEM'e yazılmasına karşı çıkmıştı, okumasını istiyordu. Bakanlığın aileye tek "yanıtı" bir taziye ziyareti oldu (Evrensel).

Evrensel'in haberinin başlığı bu yazının sorusudur: Hangi çocuk şantiyede altıncı kata gönderilir? Patronun çocuğu değil. Bakanın çocuğu değil. Yedi çocuklu bir emekçi ailesinin çocuğu.


Önce Özet: On Tez

  1. Çocuk emeği bir "sapma" değil, birikim modelinin bir parçasıdır. Türkiye'de ucuz emeğe dayalı büyüme, emek piyasasının en alt basamağına çocukları yerleştirerek ayakta duruyor.
  2. Ölümler artıyor. İSİG Meclisi'ne göre 2025-2026 eğitim yılında en az 95 çocuk çalışırken öldü. Bu, bir önceki yıla göre yüzde 32'lik bir artış demek. 2026'da Kasım başına kadar en az 71 çocuk işçi hayatını kaybetti.
  3. Devlet saymıyor, sayılanı da gizliyor. TÜİK 5-17 yaş çocuk işgücü anketini 2019'dan beri yapmıyor. 2026'da 15-17 yaş tablosunu da yayımlamadı.
  4. MESEM, çocuk emeğinin devlet eliyle kurumsallaştırılmış biçimidir. MESEM'e kayıtlı yarım milyonu aşkın öğrenci arasında çok sayıda çocuk haftada bir gün okulda, dört gün işyerinde.
  5. Beş yıl boyunca çocukların ücretini devlet ödedi. MESEM öğrencisine ödenecek yasal asgari ücretin tamamı için işverene işsizlik fonundan katkı sağlandı.
  6. Bakanlığın kendi verisi bile ağır. Bakanlığın 2025 ve 2026 yıllarına ilişkin yanıtına göre 9.950 MESEM öğrencisi iş kazası geçirdi, 37'si öldü.
  7. Çocuk emeği sınıfsal ve coğrafidir. İSİG'in 13 yıllık kayıtlarında ölümlerin yaklaşık yarısı tarım ve ormancılıkta. Şanlıurfa, Gaziantep, Adana mevsimlik tarımın ve sanayinin kesiştiği yerler. Göçmen çocuklar kimi resmi araştırmaların kapsamı dışında kalıyor.
  8. Yoksulluk çocuğu işe iter, sermaye çocuğu çeker. İtme yoksul hanedendir, çekme ise ucuz ve itaatkar emek arayan patrondandır. İkisi aynı sistemin iki yüzüdür.
  9. Marx'ın politeknik eğitimi MESEM değildir. Eğitimle üretimi birleştirme fikri, denetim işçide ve amaç insanın gelişmesi olduğunda özgürleştirir. Denetim patronda ve amaç kar olduğunda köleleştirir.
  10. Çözüm hayırseverlik değil, örgütlülüktür. Çocuk emeğini sınırlayan her yasa, tarihte işçi sınıfının mücadelesiyle kazanıldı. Bugün de öyle olacak.

Şimdi ayrıntılara geçelim.


Rakamların Söylediği

Ölüm Defteri

Türkiye'de çocuk emeğinin en güvenilir kaydını devlet tutmuyor, İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi tutuyor. İSİG'in kayıtlarına göre:

DönemÇalışırken ölen en az çocuk sayısı
2013–2026 (Haziran)862
2023–2024 eğitim yılı66
2024–2025 eğitim yılı72
2025–2026 eğitim yılı95
2025 takvim yılı94
2026 (Kasım başına kadar)71

Kaynaklar: Evrensel, 22 Eylül 2026; Cumhuriyet, 14 Haziran 2026; Evrensel, 2 Kasım 2026.

2025-2026 eğitim yılındaki 95 ölümün 37'si tarımda, 27'si sanayide, 18'i inşaatta, 13'ü hizmet sektöründe yaşandı. Ölen çocukların 28'i 5-14 yaş arasındaydı (soL). Bu, ölümlerin yaklaşık üçte biri. 14 yaşındaki çocuklar için yasada belirli koşullarla hafif iş istisnası bulunsa da tehlikeli işlerde çalıştırılmaları kabul edilemez.

Ekim 2026 raporu bir kırılmayı daha gösteriyor. 14 yaş ve altındaki çocuk ölümleri bir yıl öncesine göre 1'den 4'e çıktı (Evrensel, 10 Kasım 2026). Aynı raporda dikkat çeken bir rakam daha var: ekimde ölen 193 işçinin yüzde 94'ü sendikasızdı. Çocuk işçiler çoğu zaman örgütlü korumadan yoksun bırakılıyor. Bu yazının sonunda bu cümleye döneceğiz.

İSİG'in 13 yıllık verisinde ölümlerin yüzde 52'si tarım ve ormancılıkta. İlleri sıralarsak en başta Şanlıurfa geliyor, ardından Gaziantep, İstanbul, Adana, Konya ve Antalya (Cumhuriyet). Bu harita tesadüf değil. Mevsimlik tarım işçiliğinin çıkış noktası, Antep'in tekstil ve ayakkabı atölyeleri, Çukurova'nın tarlaları ve İstanbul'un sanayi siteleri, çocuk emeğinin sınıfsal coğrafyasını çiziyor.

Sayılmayanlar

Devletin bu tabloya katkısı ne? Kısaca: saymamak.

İSİG'in hatırlattığı gibi, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı kayıtlarına yılda yalnızca 13-14 çocuk işçi ölümü giriyor (bianet). İSİG'in 2025 için tespit ettiği en az 94 ölüm, bu yıllık kayıtların yaklaşık yedi katı; kurumların kapsamları farklı olabileceğinden sayılar doğrudan eşdeğer değil. Fark nereden geliyor? Okul bahçesini temizlerken yıldırım çarpan 13 ve 14 yaşındaki iki çocuk "işçi" sayılmıyor. 25 metreden düşen meslek lisesi öğrencisi "stajyer" sayılıyor (Evrensel). Kategori değiştikçe ölüm de ortadan kalkıyor.

TÜİK'in tutumu daha da açık:

  • 5-17 yaş çocuk işgücü anketi en son 2019'da yapıldı. O zaman bile 720 bin çalışan çocuk açıklanmıştı (Diken).
  • Anket, tarımda çocuk emeğinin en az olduğu Ekim-Aralık aylarında yapılıyordu. Göçmen çocukları da kapsamıyordu (bianet).
  • Nisan 2026'da yayımlanan "İstatistiklerle Çocuk" bülteninden 15-17 yaş işgücü tablosu çıkarıldı (Evrensel).

Kırpılmış veriler bile artışı gösteriyor. 15-17 yaş grubunda işgücüne katılma oranı yüzde 24,9'dan 25,5'e çıktı. Önceki yıl yayımlanan tabloda aynı yaş grubunda 869 bin çocuk istihdamdaydı; bu sayı 2024 verisidir. Aynı bültene göre çocukların yüzde 36,8'i, yani yaklaşık 7 milyon 860 bin çocuk, yoksulluk ya da sosyal dışlanma riski altında (Evrensel).

Kayıt dışı tarım, sokak, çıraklık ve göçmen çocuklar da eklenince araştırmacılar toplam sayıyı 2 milyonun üzerinde (Cumhuriyet), kimi tahminlerse 3-4 milyon arasında veriyor (soL).

İki Termometre yazımızda enflasyon için söylediğimizi burada da söyleyelim: İstatistik tarafsız bir ayna değildir, sınıfların çarpıştığı bir alandır. Ölçülmeyen sorun siyasette yoktur. Çocuk işçiyi saymamak, onu siyasetin dışına itmektir.


MESEM: Devlet Eliyle Kurulan Çıraklık Düzeni

Ne Bu MESEM?

Mesleki Eğitim Merkezi programında öğrenci genellikle haftada bir gün okula gidiyor, dört gün bir işyerinde çalışıyor; uygulamada daha uzun süreler de bildiriliyor. 9. sınıftan itibaren, yani 14 yaşından itibaren. 2025-2026 eğitim yılında MESEM'e kayıtlı öğrenci sayısı 509.085. Buna işyerinde çalışan 254.060 meslek lisesi öğrencisi de ekleniyor (Evrensel). Bu iki sayı toplam 763.145 öğrenciyi gösteriyor; bütün öğrencilerin 18 yaşından küçük olduğu varsayılamaz.

Bakanlık bunu "meslek kazandırma" olarak anlatıyor. İSİG Meclisi ise 12 Haziran raporunda MESEM'i doğrudan çocuk işçiliğini yaygınlaştıran bir mekanizma olarak tanımladı (bianet).

Bakanlığın Kendi Rakamları

Kimin haklı olduğunu Bakanlığın kendi verisiyle sınayalım. Bakan Yusuf Tekin Eylül 2026'da Meclis'e yanıtında şunu açıkladı: 2025 ve 2026 yıllarında MESEM'e kayıtlı 9.950 öğrenci iş kazası geçirdi, 37 öğrenci hayatını kaybetti (Evrensel).

Oysa aynı Bakanlık yalnızca üç ay önce, Haziran'da, 2016'dan bu yana toplam 3.080 iş kazası ve 13 ölüm olduğunu söylemişti (Evrensel). İki yanıt arasındaki büyük fark, verilerin kapsamı ve yöntemine ilişkin açıklama gerektiriyor; bunlar netleşmeden hangi rakamın neden farklı olduğunu kesin olarak söyleyemeyiz.

Bu kayıtlar, mesleki eğitim adı altında işyerlerinde karşılaşılan ciddi güvenlik riskine işaret ediyor. Farklı dönemleri kapsayan kaza ve kayıtlı öğrenci sayılarından doğrudan bireysel kaza oranı hesaplamak ise doğru olmaz.

Şiddet de Programın Parçası

Ölüm ve kaza tek sorun değil. Ekim 2026'da üç ilde çocuklara yönelik işyeri şiddeti haberleri gündeme geldi. Aksaray'da bir oto tamircisi iki MESEM öğrencisine av tüfeğiyle ateş açtı. Tekirdağ Kapaklı'da 14 yaşındaki bir MESEM öğrencisi "okula ve işe gelmedi" diye tekme tokat dövüldü. Niğde'de bir berber iki çırağı tuvalete kilitleyip demir çubukla dövdü (Evrensel).

Bu olaylar bize şunu gösteriyor: Çocuk işyerinde yalnızca ucuz değil, aynı zamanda savunmasız. Çoğu zaman sendikal temsil ve güvenilir başvuru yollarından yoksun; sözleşme ve hakları konusunda yeterince bilgilendirilmiyor. Ustanın şiddeti, eski çıraklık düzeninin "eti senin kemiği benim" anlayışının yeniden üretimidir.

Beş Yıl Bedava Çocuk Emeği

En öğretici ayrıntı paranın yolunda.

MESEM öğrencisinin ücreti yasaya göre net asgari ücretin en az yüzde 30'u, kalfalığa geçen 12. sınıf öğrencisi için yüzde 50'si. 2026'da net asgari ücret 28.075,50 TL. Yani 9. sınıftaki bir çocuğun aylık ücreti 8.422,65 TL (Milli Gazete). Haftada dört gün çalışan bir çocuk için bu, yetişkin asgari ücretinin üçte biri bile değil.

Üstelik yasal asgari ücretin yükü, destek döneminde işverenden kamu kaynağına aktarıldı. 2022'de çıkan Cumhurbaşkanı kararıyla MESEM öğrencilerine ödenecek en düşük ücretin tamamı kadar devlet katkısı 2021-2022 yılından başlayarak beş eğitim yılı için öngörüldü (MEB). Bu katkı 2025-2026 eğitim yılının sonunda süresi dolduğu için durduruldu (Milli Gazete).

Bunu düz bir dille söyleyelim: Beş eğitim yılı boyunca MESEM öğrencilerine ödenen yasal asgari ücretin tamamı kadar işverene devlet katkısı sağlandı. İşverenin önce öğrenciye ödeme yapıp ardından geri aldığı bu katkının kaynağı İşsizlik Sigortası Fonu'ydu. Fon, işçi ve işveren primleri ile devlet katkısından oluşuyor. Bu, sosyal politika değildir. Bu, sermayeye doğrudan emek sübvansiyonudur.

Destek süresi doldu; ancak öğrencinin yasal ücret hakkı ve işverenin ödeme yükümlülüğü devam ediyor. Göreceğiz: Çocuk "eğitimi" bu kadar değerliyse, patron şimdi parasını kendi cebinden ödeyecek mi, yoksa çocuklar sessizce sözleşmesiz, kayıtsız çalışmaya mı kayacak? Okurlarımız bu süreci izlemeli ve bize bildirmeli.


Çocuğu İşe Kim İter, Kim Çeker?

Liberal anlatı çocuk işçiliğini "ailelerin cehaleti" ya da "kültürel alışkanlık" ile açıklar. Bu açıklama suçu yoksul aileye yükler. Marksist açıklama iki gücü birlikte görür: itme ve çekme.

İtme hanededir. Enflasyon karşısında erimiş bir ücret, kira, borç. On Ayda Bir Maaş yazımızda gösterdiğimiz gibi, yetişkinin ücreti hanenin yeniden üretimine yetmeyince hane ikinci, üçüncü ücreti çocuktan çıkarmaya başlar. Yüzde 36,8'lik çocuk yoksulluk ve dışlanma oranı, bu itmenin istatistiksel adıdır.

Çekme sermayedendir. Küçük atölye, tarım aracısı, inşaat taşeronu ucuz, itaatkar, örgütsüz, şikayet etmeyen emek arar. Çocuk bu tanıma en iyi uyandır. Bir de devlet MESEM'le bu emeğe "eğitim" etiketi ve ücret desteği eklediğinde, çekme kurumsal bir güce dönüşür.

Marx bu mekanizmayı Kapital'in makineler bölümünde anlatır. Makine kas gücünü gereksiz kıldığı ölçüde, sermaye kadınları ve çocukları üretime katar. Böylece eskiden yalnızca yetişkin erkeğin ücretine yayılan ailenin geçim değeri bütün aile üyelerine bölünür. Sonuçta ücretin kendisi düşer. Yani çocuk emeği yalnızca çocuğu sömürmez, yetişkin işçinin ücretini de aşağı çeker. Çocuğun çalıştığı her hane, babanın ve annenin pazarlık gücünün de zayıfladığı hanedir.

Bu yüzden çocuk emeği bir "çocuk meselesi" değil, bir işçi sınıfı meselesidir. Ucuz çocuk emeğiyle rekabet eden yetişkin işçi, ücret pazarlığında daha baştan kaybeder.

Geçmişten Bir Ders

Engels 1845'te İngiltere'de Emekçi Sınıfın Durumu'nda dokuz yaşında fabrikaya giren, on iki saat ayakta duran, sakatlanan çocukları anlatıyordu. Kapital'in iş günü bölümü fabrika müfettişlerinin raporlarıyla doludur. İngiltere'de çocuk emeğini sınırlayan Fabrika Yasaları sermayenin vicdanından doğmadı. On Saat Hareketi, Çartistler ve sendikalar yıllarca süren mücadeleyle bu yasaları sermayeye zorla kabul ettirdi. Sermaye her adımda "sanayi çöker" diye direndi.

Bugün Türkiye'de MESEM'e itiraz edildiğinde "ara eleman açığı" ve "sanayinin ihtiyacı" gerekçesi gösteriliyor. 1840'ların İngiliz fabrikatörleri de aynı cümleyi kuruyordu. Makine yeni, zincir eski.


Marx Politeknik Eğitim Derken Ne Kastediyordu?

Burada dürüst olmak zorundayız. MESEM savunucuları zaman zaman "eğitimin üretimle birleşmesi" fikrini kullanıyor. Hatta Marx'ın Gotha Programının Eleştirisi'nde çocuk emeğinin genel yasaklanmasına karşı çıktığı hatırlatılıyor. Bu doğru, ama yarım bir doğru.

Marx 1866'da Birinci Enternasyonal'in Cenevre Kongresi için yazdığı talimatlarda yaşa göre kesin sınırlar önerdi. 9-12 yaş için günde iki saat, 13-15 için dört saat, 16-17 için altı saat çalışma. Bunun yanında zihinsel eğitim, beden eğitimi ve teknolojik (politeknik) eğitim. Gotha eleştirisinde de genel bir yasağın büyük sanayi koşullarında uygulanamayacağını, ama çalışma süresinin yaşa göre sıkı biçimde düzenlenmesi ve çocuğun sağlığını koruyacak önlemlerin şart olduğunu söyledi.

Yani Marx'ın politeknik eğitimi:

  • çocuğu tek bir ustanın tezgahına bağlamaz, üretimin bilimsel ilkelerini bütünüyle öğretir;
  • çalışma süresini çocuğun gelişimine göre sınırlar, yaşa göre günlük iki, dört veya altı saatlik sınırlar önerir;
  • işçi sınıfının denetimini ve devletin sıkı koruma yasalarını şart koşar;
  • amacı kar değil, kafa ile kol emeği arasındaki ayrılığı aşan bütünlüklü insandır.

MESEM bunların tam tersini yapıyor. Aradaki fark, Bilgi Müşterekleri'nin üç sorusuyla açıkça ortaya çıkıyor: Kimin elinde? Kimin denetiminde? Kimin yararına?

MESEMPoliteknik eğitim
Haftada 1 gün okul, 4 gün işyeriEğitim esas, üretimle tanışma sınırlı ve yaşa göre
Tek bir ustanın, tek bir işin dar becerisiÜretimin bilimsel ilkelerinin bütünüyle kavranması
Denetim patronda, okul uzaktan izliyorDenetim öğretmenlerde, işçi örgütlerinde ve toplumda
Ücret en az asgari ücretin yüzde 30'u; yasal asgari tutar için beş eğitim yılı devlet katkısıÇocuğun emeğinden kimse kar elde etmez
İş güvenliği kağıt üzerinde, 9.950 kazaÇocuğun sağlığı her şeyin önünde
Amaç ucuz ara eleman, sanayinin "ihtiyacı"Amaç kafa ve kol emeğini birleştiren özgür insan
Çocuk sınıfına mahkum edilirÇocuk sınıf sınırlarını aşmanın araçlarını edinir

Tablonun son satırı en önemlisi. MESEM, emekçi çocuğuna "senin yerin tezgah başı" der. Patronun çocuğu özel kolejde, üniversitede, yurt dışında okurken emekçinin çocuğu 14 yaşında şantiyede. Bu bir eğitim politikası değil, sınıfsal yazgının devlet eliyle mühürlenmesidir. Eğitim Dosyası'nda ve Zil Herkese Aynı Çalmaz yazımızda anlattığımız ayrışma burada en çıplak biçimine ulaşıyor.


Çocuk Hakları Sözleşmesi ve Kağıt Üzerindeki Haklar

Türkiye BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'yi 1990'da imzaladı, 1995'te onayladı. ILO'nun asgari çalışma yaşına ilişkin 138 sayılı ve çocuk işçiliğinin en kötü biçimlerine ilişkin 182 sayılı sözleşmelerini de onayladı. Kağıt üzerinde çocuk emeğine karşı uluslararası güvencelerin hepsi var.

Ama hak, kağıtta yazılı olduğu için değil, onu uygulatacak bir güç olduğu için vardır. 2012'de 4+4+4 sistemiyle zorunlu eğitim parçalandı, açık öğretim yaygınlaştı. 2016'da çıraklık eğitimi örgün eğitimin içine alındı. 2021'den sonra MESEM bir kampanyaya dönüştü. Yani kağıttaki haklar dururken, onları boşaltan yasal düzenekler adım adım kuruldu. Kimin Ailesi Güvende? yazısında ailenin korunması söylemini konuşmuştuk. Aile kutsanırken o ailenin çocuğu şantiyeye gönderiliyor.

Dünya tablosu da farklı değil. ILO ve UNICEF'in 2024 tahminine göre dünyada yaklaşık 138 milyon çocuk çocuk işçiliğinde yer alıyordu (UNICEF). Çocuk emeği, küresel değer zincirlerinin en alt halkası: Kongo'nun kobalt madenlerinden Bangladeş'in hazır giyim atölyelerine, Türkiye'nin fındık bahçelerinden Antep'in ayakkabı imalathanelerine kadar. Bu ürünlerin bazı tedarik zincirlerinde çocuk emeği riski bulunuyor; hangi üründe nasıl bir emek kullanıldığı somut olarak araştırılmalı.


Görünmeyenler: Tarlada, Sokakta, Göçte

Rakamların arkasında üç büyük grup var. Ve üçü de resmi sayımlarda neredeyse hiç yok.

Mevsimlik tarım işçisi çocuklar. Aileleriyle birlikte Şanlıurfa'dan, Adıyaman'dan, Mardin'den Çukurova'ya, Konya'ya, Karadeniz'in fındık bahçelerine göç ediyorlar. Göç ve hasat takvimi çoğu zaman okul dönemiyle çakışıyor. İSİG'in 13 yıllık kayıtlarında çocuk işçi ölümlerinin yüzde 52'si tarım ve ormancılıkta; güvensiz ulaşım da önemli risklerden biri.

Göçmen çocuklar. İSİG'in 2013-2026 kayıtlarına göre 98 göçmen çocuk çalışırken öldü (Cumhuriyet). Ekim'de Antep'te bir çiftlikte yem makinesinden elektrik akımına kapılan 16 yaşındaki Mustafa El Abbas bunlardan biriydi (Evrensel). Göçmen çocuk iki kez görünmezdir: hem çocuk olduğu için hem de "yabancı" olduğu için. Irkçı söylem göçmeni "işimizi elimizden alan" diye hedef gösterirken, onun çocuğunu en ağır işte çalıştıran Türk patronunu hiç anmaz.

Kız çocukları ve ev içi emek. Ev işleri, kardeş bakımı, evde parça başı iş. Bu emek "işgücü" sayılmaz, çünkü ücretsizdir ya da hanenin içinde kalır. Ama kız çocuğunu okuldan koparan da çoğu zaman tam olarak budur.


Teknoloji Çağında Çocuk Emeği

Bilgi Müşterekleri olarak teknoloji üzerine yazıyoruz. Bu yüzden bir noktanın altını çizelim: Yapay zeka çağı çocuk emeğini bitirmiyor, biçim değiştiriyor.

  • İSİG raporu, hizmet sektöründe çocukların motokurye olarak da çalıştırıldığını bildiriyor. Platform ve taşeronluk ilişkilerinde çocukların korunması ve yaş denetimi ayrıca izlenmeli.
  • Sosyal medyada yaş doğrulamasını konuşurken (Çocuğu Korumak) devlet, çocuğun ekranda neyi göreceğiyle ilgileniyor. Çocuğun hangi şantiyede çalıştığını ise saymıyor bile. Çocuğu ekrandan "korumak" için e-Devlet kurulabiliyor da, iskeleden korumak için bir güvenlik ağı kurulamıyor.
  • Dijital platformlardaki veri etiketleme gibi işlerde de yaş doğrulamasının ve çalışma koşullarının bağımsız biçimde denetlenmesi gerekiyor. Bu alandaki çocuk emeğinin boyutunu ortaya koymak için daha fazla veriye ihtiyaç var.

Makine yeni, zincir eski. Tezgah başındaki ve dijital platformlardaki görünmez emeği anlamak için tedarik zincirlerinin tamamına bakmak gerekiyor.


Peki Ne Yapmalı? Somut Görevler

Çocuk hakları gününde dilek dilemek kolay. Biz görevleri konuşalım.

Talepler düzeyinde:

  1. MESEM kapatılmalı. Mesleki eğitim, okul temelli, kamusal, parasız ve politeknik bir anlayışla yeniden kurulmalı. Çocuk işyerine "uygulama" için gidiyorsa bu, kısa süreli, sıkı denetimli ve okul öğretmeninin gözetiminde olmalı.
  2. Zorunlu eğitim kesintisiz 12 yıl olmalı, eğitim her kademede parasız olmalı. 4+4+4 düzeninden vazgeçilmeli. Açık öğretimin çocukları örgün eğitimden çekmek için kullanılması durdurulmalı.
  3. Çocuk yoksulluğuna doğrudan müdahale edilmeli. Her çocuğa koşulsuz çocuk yardımı, okullarda ücretsiz ve besleyici bir öğün, ücretsiz ulaşım ve kırtasiye sağlanmalı. Çocuğu işe iten yoksulluğu kesmeden çocuk emeğini kesemezsiniz.
  4. TÜİK çocuk işgücü anketini yeniden yapmalı. Anket yılda en az iki dönem (yaz ve kış) yapılmalı, göçmen çocuklar da kapsanmalı, kişisel bilgilerden arındırılmış araştırma verileri çocukların mahremiyeti korunarak erişime açılmalı.
  5. Çocuk ölümleri "kaza" değil, iş cinayeti olarak soruşturulmalı. Çocuğu çalıştıran işveren, aracı ve denetimi yapmayan kamu görevlisi birlikte sorumlu tutulmalı.
  6. Mevsimlik tarımda çadır kentler yerine insanca konaklama, okul ve kreş zorunlu olmalı. Tarım aracılığı (elçilik) düzeni kamusal denetime alınmalı.

Örgütlenme düzeyinde:

  1. Veliler örgütlenmeli. Halil İbrahim'in ailesi MESEM'e karşıydı ama tek başına durduramadı. Okul-aile birlikleri, bu kararların ailelere dayatılmasına karşı ortak bir ses olabilir.
  2. Öğretmenler ve eğitim sendikaları MESEM işyerlerini kayda almalı. Hangi çocuk nerede, kaç saat, hangi koşulda çalışıyor? Bu bilginin sendikal bir haritası çıkarılmalı. Okulun kayıtları ile sahadaki gerçek arasındaki fark tutanağa geçirilmeli.
  3. Sendikalar çocuk işçiyi kendi meselesi saymalı. Çocuk emeği, yetişkin işçinin ücretini aşağı çeken bir rekabettir. Bir işyerinde çocuk çalıştırılıyorsa o işyerindeki yetişkin işçinin de sorunu vardır. Sendikalar MESEM öğrencilerini işyeri örgütlenmesine dahil edip onları koruyabilir.
  4. İSİG Meclisi'nin kayıt çalışması desteklenmeli. Sahadan bilgi akışı kurulmalı. Yerel haber ağları, mahalle dayanışmaları ve sendika temsilcileri çocuk işçi ölümlerini ve kazalarını bildirebilmeli. Bu bir bilgi müştereğidir: Devletin saymadığını halk sayar.
  5. Gençlik örgütleri MESEM öğrencilerine ulaşmalı. Öğrenci Sendikası'nın "Çocuk İşçiliği ve MESEM'le Mücadele Programı" (Evrensel) gibi çalışmalar çoğaltılmalı. MESEM'deki çocuğa "hakların neler, kime başvurursun, kimse seni dövemez" bilgisini götürmek bir dayanışma görevidir.
  6. Çocuk emeği tüketim zincirinde de teşhir edilmeli. Fındıktan pamuğa, ayakkabıdan oto tamirine, hangi markanın tedarik zincirinde çocuk emeği olduğu belgelenmeli ve kamuoyuna duyurulmalı.

Örgütlenme 2.0 yazımızda parçalanmış işçi sınıfının yeni örgütlenme biçimlerini tartışmıştık. Çocuk emeği bu parçalanmanın en uç noktası. Aynı zamanda örgütlenmenin en çok gerektiği yer.


Sevgili Yoldaşlar,

Ekim raporundaki o cümleye dönelim: Ölen işçilerin yüzde 94'ü sendikasızdı. Çocuk işçiler ise çoğu zaman kendilerini koruyacak sendikal temsil ve toplu sözleşme güvencesinden yoksun. Onu koruyacak tek şey, onun da bir işçi sınıfı çocuğu olduğunu bilen ve onun yanında duran örgütlü bir sınıftır.

20 Kasım'da kürsülerden çocuk hakları üzerine çok güzel cümleler kurulacak. Bu sözlerin, işverene beş eğitim yılı boyunca ücret desteği sağlayan politikayla birlikte değerlendirilmesi gerekiyor. Halil İbrahim'in altıncı kattan düştüğü gün, Mustafa'nın yem makinesinde elektriğe kapıldığı gün, Aksaray'da çocuklara tüfekle ateş açıldığı gün o kürsüler sessizdi.

Çocukluk, kapitalizmin bize lütfettiği bir şey değil. İşçi sınıfının mücadeleyle kazandığı bir haktır. Sekiz saatlik iş günü gibi, hafta tatili gibi, parasız okul gibi. Bugün o hak geri alınıyor. Haftada bir güne indirilmiş bir çocukluk, çocukluk değildir.

Bu yüzden bugün dilek değil talep konuşuyoruz: Çocuklar okula, oyuna, bilime. Patronların kasasına değil.

Bütün çocukların haftanın yedi günü çocuk olabildiği bir dünyayı birlikte kuracağız.


Kaynaklar

İSİG Meclisi raporları ve haberleri

  • Evrensel, "Bir eğitim yılında en az 95 çocuk çalışırken hayatını kaybetti", 22.09.2026 — Kaynağa git
  • soL Haber, "İşyerinde, tarlada, şantiyede ölüm: Bir eğitim yılında en az 95 çocuk işçi hayatını kaybetti", 22.09.2026 — Kaynağa git
  • Evrensel, "İSİG Meclisi Ekim ayı iş cinayetleri raporunu yayımladı", 10.11.2026 — Kaynağa git
  • Rudaw, İSİG Ekim 2026 raporu — Kaynağa git
  • bianet, "Çocuk emeğinin bedeli: 2025'te 94 çocuk iş cinayeti" — Kaynağa git
  • bianet, İSİG konu sayfası — Kaynağa git

MESEM

  • Evrensel, "Hangi çocuk şantiyede 6'ncı kata gönderilir?", 02.11.2026 — Kaynağa git
  • Evrensel, "Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin açıkladı: 1,5 yılda 37 öğrenci iş cinayetlerinde can verdi", 10.09.2026 — Kaynağa git
  • Evrensel, "MEB MESEM'ler hakkında verileri paylaştı: 3 bin 80 iş kazası, 13 iş cinayeti", 30.06.2026 — Kaynağa git
  • Evrensel, "MESEM cehenneminde çocuklara şiddet, dayak, işkence", 22.10.2026 — Kaynağa git
  • MEB, "Staj ücretine devlet katkısı 5 eğitim yılı uzatıldı", 05.01.2022 — Kaynağa git
  • Milli Gazete, "MESEM devlet desteği neden kesildi?" — Kaynağa git
  • Milli Gazete, "2026 MESEM maaşları neden yatmadı?" — Kaynağa git
  • Evrensel, "12 Haziran Çocuk İşçiliği ile Mücadele Günü'nde çağrı", 12.06.2026 — Kaynağa git

Resmi istatistik ve sayılmayanlar

  • Evrensel, "Ölümde var, sayımda yok: TÜİK bu kez çocuk işçi sayısını gizledi", 21.04.2026 — Kaynağa git
  • Cumhuriyet, "Türkiye Dünya Çocuk İşçiliğiyle Mücadele Günü'nü kara bir tabloyla geçirdi", 14.06.2026 — Kaynağa git
  • Diken, "Türkiye'de 'çalışan çocuk' sayısı 720 bin" (TÜİK 2019) — Kaynağa git
  • bianet, "TÜİK'in anketi Suriyeli çocukları kapsamadığı için gerçekçi değil" — Kaynağa git
  • Evrensel, "Antep'te çocuk işçi cinayeti: 16 yaşındaki Mustafa El Abbas", 14.10.2026 — Kaynağa git

Klasikler

  • Karl Marx, Kapital, Cilt I, 8. bölüm (İş Günü) ve 13. bölüm (Makineler ve Büyük Sanayi)
  • Karl Marx, Geçici Genel Konsey Delegelerine Talimatlar (Cenevre Kongresi, 1866), "Çocuk ve kadın emeği" maddesi
  • Karl Marx, Gotha Programının Eleştirisi (1875)
  • Friedrich Engels, İngiltere'de Emekçi Sınıfın Durumu (1845)

Bilgi Müşterekleri'nden ilgili yazılar


Bu yazı Bilgi Müşterekleri'nin canlı belgelerindendir; yeni veriler geldikçe güncellenir. CC BY-SA 4.0 lisansıyla paylaşılır.

İlgili Başlıklar

Haber Bülteni Aboneliği