Umut Güneyden Geldi: Lula'nın Zaferi, Brezilya'nın Yüz Yılı ve Sınıfın Önündeki Yol

Umut Güneyden Geldi

Faşizm Sandıkta Durduruldu, Ama Yenilmedi

Kısaca: Ne Oldu, Ne Anlama Geliyor?

Sevgili Genç Yoldaşlar,

25 Ekim 2026 Pazar günü Brezilya'da Luiz Inácio Lula da Silva dördüncü kez cumhurbaşkanı seçildi. Yüksek Seçim Mahkemesi'nin (TSE) verilerine göre sandıkların %98,3'ü açıldığında Lula geçerli oyların %51,75'ini (yaklaşık 63 milyon oy), Jair Bolsonaro'nun oğlu senatör Flávio Bolsonaro %48,25'ini (yaklaşık 58,8 milyon oy) aldı. Üç hafta önce, 4 Ekim'deki ilk turda Flávio %47,03 ile birinci, Lula %45,16 ile ikinci çıkmıştı ve bütün anketler Flávio'yu ikinci turda da önde gösteriyordu. Brezilya tarihinde ilk kez, ilk turu ikinci bitiren bir aday ikinci turu kazandı.

Bu sonuç, dünyayı saran gerici ve faşist dalgaya karşı bir zaferdir. Washington'da Trump, Buenos Aires'te Milei, Santiago'da Kast, Roma'da Meloni, Budapeşte'de Orbán, Almanya'da yükselen AfD, Gazze'de süren soykırım ve Türkiye'de kayyumlarla, tutuklamalarla geçen bir dönemde, Latin Amerika'nın en büyük ülkesinde aşırı sağın adayı, ilk turu kazanmış olmasına rağmen ikinci turda durduruldu. Trump yönetiminin gümrük vergisi ve yaptırımla açıkça desteklediği aday yenildi. "Faşizm kaçınılmaz" diyenlere bir yanıt verildi: Kaçınılmaz değil; durdurulabilir.

Bu zaferi bir adam kazanmadı. Kuzeydoğu'nun yoksulları, favelaların siyah gençleri, kadınlar, topraksız köylüler, evsiz işçiler, sendikalar, sosyalist partiler ve iki yıl önce bir perakende işçisinin videosuyla başlayıp haftada altı gün çalışmayı (6x1) anayasadan silen hareket kazandı. Seçimden dokuz gün önce yürürlüğe giren 40 saatlik çalışma haftası, bu seçimin en somut kazanımıydı.

Ama gerçeği bütünüyle görmek de bizim görevimiz: Aynı seçimde Bolsonaro'nun partisi PL Temsilciler Meclisi'nde en büyük parti oldu, Senato'da en güçlü gruba dönüştü. Sonuç kesinleşir kesinleşmez dolar %10 fırladı. Lula sarayı tuttu; toprak, banka, maden, medya ve Kongre sağın elinde kaldı. Faşizm sandıkta durduruldu, ama yenilmedi.

Bu yazıda önce o Pazar gecesini ve dünyadaki gerici dalganın haritasını anlatıyoruz. Sonra Lula'nın hayatını, geçmişiyle, uzlaşmalarıyla, hapis yıllarıyla birlikte ele alıyoruz. Ardından köleliğin en son kaldırıldığı ülkeden bir işçi partisinin iktidarına uzanan Brezilya tarihine, bugünün Brezilya'sının rakamlarına, zaferi asıl yaratanlara ve Brezilya sosyalist hareketine, CIPOML kayıtlarıyla birlikte bakıyoruz. Sonra dünyaya açılıyor, Nepal'den Kenya'ya, Sırbistan'dan Amerika'ya, Türkiye'den Fransa'ya hak arayan geniş kitlelerin hâlâ talepkâr olduğunu ve dünyayı dönüştürmek için bir yol aradığını gösteriyoruz. Sonunda her zamanki üç sorumuzla bir sınıf değerlendirmesi yapıyor ve somut görevleri sıralıyoruz: Kimin elinde? Kimin denetiminde? Kimin yararına?

---

Birinci Bölüm: Bir Pazar Gecesi

İki tur, iki tablo

	Birinci tur (4 Ekim)	İkinci tur (25 Ekim, %98,3 sayım)
Lula (PT)	%45,16 — 53,9 milyon	%51,75 — 63,0 milyon
Flávio Bolsonaro (PL)	%47,03 — 56,1 milyon	%48,25 — 58,8 milyon
Augusto Cury (Avante)	%2,89	—
Renan Santos (Missão)	%2,24	—
Ronaldo Caiado (PSD)	%2,18	—
Romeu Zema (NOVO)	%0,27	—
Samara Martins (UP)	%0,10 — 122.911 oy	—
Hertz Dias (PSTU)	%0,04	—
Edmilson Costa (PCB)	%0,02	—
Rui Costa Pimenta (PCO)	%0,01	—
Katılım	%78,9 (158,7 milyon kayıtlı seçmen)	Beklenenden yüksek

İlk turda Flávio 14 eyalet ve Federal Bölge'yi, Lula 12 eyaleti kazandı; 2022'de Lula'ya oy veren Minas Gerais ve Tocantins bu kez Flávio'ya döndü. Brezilya'da 18–70 yaş arasında oy vermek zorunlu olmasına rağmen katılımın %79'da kalması, nüfusun beşte birinin "hiçbiri beni temsil etmiyor" dediğini gösteriyor. Bu beşte birin bir kısmı ikinci turda sandığa döndü ve sonucu belirledi.

Üç haftada ne değişti?

4 Ekim akşamı Lula sonucu "beklenmedik" diye nitelendirdi; Flávio "PT çağının sonu geliyor" dedi. 16 Ekim'de anketler hâlâ Flávio'yu 52'ye 48 önde gösteriyordu.

İki tur arasında sonucu belirleyen iki şey oldu. Birincisi, Brezilya solunun bütün bileşenleri, bayraklarını indirmeden ve farklarını gizlemeden tek hedefte birleşti. PCB'nin 6 Ekim'deki çağrısının başlığı "Agora é Lula" (Şimdi Lula) idi ve içinde şu cümle vardı: "Sokaklarda yoğun bir çalışma olmadan aşırı sağı sandıkta yenmek mümkün olmayacak." Kapı kapı, mahalle mahalle kampanya yapıldı. İkincisi, 16 Ekim'de 6x1'i kaldıran ve haftalık çalışmayı 44 saatten 40 saate indiren anayasa değişikliği yürürlüğe girdi. Milyonlarca işçi için haftada bir gün daha dinlenme; elle tutulur bir kazanım.

Seçim günü yüksek katılım Lula lehine çalıştı. Sayımın ilk saatlerinde Flávio önde göründü (sayımın %15'inde %50,1'e %49,9); yarıya gelindiğinde Lula öne geçti ve farkı açtı. Saat 21.00'de sonuç matematiksel olarak kesinleşti.

Yoksulun otobüsü

Seçim günü yaşanan bir kriz, Brezilya'daki mücadelenin ne kadar maddi olduğunu gösterdi. Sabahtan itibaren São Paulo ve Bahia başta olmak üzere birçok yerde toplu taşıma aksaklıkları bildirildi; PT, São Paulo'da otobüs filosunun %31 azaltıldığını iddia etti. Kim otobüsle sandığa gider? Arabası olmayan; yani yoksul; yani büyük çoğunlukla Lula seçmeni. Salvador'da seferleri kısan bir ulaşım yetkilisi aynı gün gözaltına alındı.

Lula kampanyası süre uzatımı istedi; TSE ağırdan alınca Yüksek Federal Mahkeme'ye (STF) gidildi. Lula'nın eski avukatı olan yargıç Cristiano Zanin, Bolsonaro kampanyasının yağış gerekçesiyle yaptığı talebi de birleştirerek oy vermeyi ülke çapında 19.00'a kadar uzattı; sayım iki saat durdu. Bu karar sağın başlıca itiraz konusu oldu: Seçilmiş senatör Marcel van Hattem, Zanin için azil süreci başlatacağını söyledi; Eduardo Bolsonaro kararın "güven vermediğini" açıkladı; bazı Bolsonarocu isimler sonucu tanımayacaklarını ilan etti. Brezilya Avukatlar Birliği (OAB) ise seçilmiş cumhurbaşkanının göreve başlamasını savundu. Bu yazı yazıldığında Flávio Bolsonaro'nun yenilgiyi kabul ettiğine dair doğrulanmış bir açıklama yoktu.

Görünmez sandık: Algoritma da oy verdi

Seçimin bir cephesi de ekranlardaydı. 16 Ekim'de Folha de S.Paulo'nun yayımladığı iç yazışmalar, Meta'nın Lula'nın Instagram hesabının erişimini kısıtladığını, Flávio Bolsonaro'nun ise öneri sistemlerinde öne çıkarıldığını gösterdi; Lula kampanyası tek bir günde 1,3 milyon kişiye ulaşamadığını açıkladı. TSE kasıt kanıtı bulmadı, ama Meta'ya iki adaya eşit davranmasını günlük para cezası yaptırımıyla emretti. Bunu Görünmez Sandık yazımızda ayrıntısıyla ele almıştık: Kasıt olsun ya da olmasın, bir platformun hatası ve o hatayı hangi sırayla düzelttiği siyasi bir karardır; ve bu kararı, kamusal denetimden muaf bir tekel verir.

Algoritmaya karşı model: saatli görev

Meta'nın resmî hesabı kısması, kampanyanın ekranı kaybettiği anlamına gelmedi. Kaybedilen, tek bir hesabın erişimiydi. İkinci turda buna karşı kurulan şey bir yazılım değil, bir WhatsApp yayın kanalıydı.

Kanalın adı "Lula'nın Ordusu" (Exército do Lula). Minas Gerais milletvekili André Janones (Rede) nisan ayında açtı. Janones'in Folha'ya söylediğine göre ilk tura kadar yaklaşık 50 bin üyesi vardı. Agência Brasil'e göre 13 Ekim'de 3,7 milyona çıkmıştı. Folha ve O Globo'ya göre 24 Ekim gecesi 10,8 milyonu geçmişti. Bu bir grup değildir. Yazan tek kişi yöneticidir; kalanı paylaşır ya da emojiyle karşılık verir. O Globo'nun 22 Ekim tarihli haberinde kampanyaların bu kanalı bir "top" diye gördüğü yazılı: birkaç dakikada X'in gündemini değiştirebilir, kitlesel tekrar Instagram'ın öneri sistemine istenen iletiyi bastırabilir. Sağ bu biçimi zaten kullanıyordu. Flávio tarafı ekim ayında, milletvekili Nikolas Ferreira'nın yönettiği "Flávio'nun Birliği"ni (Tropa do Flávio) açtı. O Globo'ya göre 24 Ekim gecesi onun da 2,1 milyon üyesi vardı.

Model, Janones'in kendi anlattığı tekniktir. 13 Ekim'de gazetecilere şunu söyledi: destekçi videoyu izlemeden beğensin, yorum yazsın, paylaşsın. Anında gelen etkileşim Meta'nın algoritmasına "bu ilgili" der ve organik dağıtım büyür. İkincisi saatlidir. Belirli saatte herkes aynı etiketi, hazır yorumu ya da arama sözünü yazar. Poder360, 17 Ekim öğleden sonra en az sekiz Lula yanlısı etiketin X'te aynı anda en çok konuşulanlara girdiğini yazdı. Folha, Janones'in dijital birliğe rakibe karşı aramaları yükseltme görevi verdiğini de aktardı. 22 Ekim'de Lula 109 paylaşım yaptı ve iki adayın aldığı yorumların %94'ü onda toplandı. Flávio aynı gün 14 paylaşım yaptı; beğeni ortalaması daha yüksekti, 175 bine karşı 125 bin. Görev yorumu ve tekrarı büyüttü. Beğeniyi tek başına çözmedi.

Bunun bot olmadığı, platformların TSE'ye verdiği kâğıtta duruyor. Flávio kampanyasının başvurusu üzerine mahkeme başkanı Kassio Nunes Marques, Meta, Google ve X'ten 24 saatte rapor istedi. CNN Brasil'in aktardığı X raporuna göre incelenen 58 etiket yaklaşık 8,2 milyon gönderi ve yaklaşık 476 bin hesap tutuyordu. Hareket belirli saatlerde yoğunlaşmıştı. Hesapların yaklaşık %97'sinde otomasyon, sahte ağ ya da çoklu hesap izi yoktu. X, 12.454 hesabı askıya aldı, 398 hesabı telefonla yeniden doğrulamaya aldı ve gerçek kullanıcıların eşgüdümüne kendi kuralının izin verdiğini yazdı. Google otomatik trafik, kodla yapılan saldırı ya da botnet bulmadığını bildirdi. Meta 23 Ekim'de kanaldaki ve Janones'in Instagram'ındaki eşgüdümde kural ihlali görmediğini söyledi. Yasadışı saydığı şey şiddet ya da suç örgütlemekti; gerçek ve kimliği belli kişilerin siyasal seferberliğini TSE'nin kendi kararı da meşru sayıyordu. Aynı yazıda, delillerin bir kısmının o cuma eline geçen bir bellek olduğunu ve beş gün daha istediğini ekledi. "İhlal yok" cümlesi, inceleme bitmeden verilmiş bir ilk cevaptır.

Mahkeme aynı kanalı kapatmaya da kalktı. Agência Brasil'in aktardığına göre Nunes Marques 11 Ekim'de kanalı tümüyle durdurdu; TSE'nin genel denetçisi hâkim Ricardo Villas Bôas Cueva kararı saatler içinde kaldırdı. 13 Ekim'de yeni ileti ve yeni üye yeniden durduruldu. Gerekçe içeriğin yalan olması değil, kanal adresinin seçim yargısına önceden bildirilmemesiydi. Dönüş, bu bildirime ve 48 saate bağlandı. Meta'ya, bu kanalı ve kampanyaların işaret ettiği diğer geniş kanalları izlemesi emredildi. Kanal sonraki günlerde yeniden işledi. Platform dağıtımı kısabiliyor, mahkeme mikrofonu kesebiliyor. "Ordu" bu ikisinin altındadır.

Buradan iki sonuç çıkar. Birincisi, algoritma yenilmez bir kara kutu değildir. Öneri sistemi, aynı saatte aynı hareketi yapan gerçek hesapları ilgi diye okur. Resmî hesap kısılmışken bu sinyal dışarıdan, milyonlarca insanla üretildi. İkincisi, bu bir sınıf örgütü değildir. Kararı bir milletvekili verir. Dil askerîdir: görev, asker, ordu. "İzlemeden paylaş" komutu, insanın görmediği şeyi çoğaltmasını ister. Janones, muhalefetin WhatsApp'ta kurduğu seferberliği bildiğini ve aynı işi yaptığını saklamadı. Quaest'in dijital ilgi endeksinde Lula, ilk tur arifesinde 10 puandan fazla gerideyken 8–11 Ekim arasında 83,3 puana çıktı. Bu sandık değildir. 16 Ekim'de oy anketleri hâlâ Flávio'yu 52'ye 48 önde gösteriyordu. Ekrandaki çevirme, sandıktaki çevirmenin yerine geçmedi. Sandığı çeviren kapı kapı çalışma, Kuzeydoğu, 6x1 ve ikinci tura dönen seçmendi.

Piyasanın yanıtı

Sonuç kesinleşir kesinleşmez dolar vadeli kontratı yaklaşık %10 fırladı; Bloomberg Economics, Lula zaferinin reali %3,5'ten fazla değer kaybına uğratacağını önceden hesaplamıştı. Halk sandıkta oy verir; sermaye kurda, faizde, tahvilde oy verir. Ve sermayenin oyu daha hızlı sonuç alır: Dolar fırlar, ithal ürün ve akaryakıt zamlanır, Merkez Bankası faizi yükseltir, borç servisi büyür, sosyal harcama kısılır. Buna "piyasa disiplini" diyorlar. Biz adını doğru koyalım: sermayenin seçilmemiş vetosu. Ama şunu da görelim: Bu veto 2003'ten beri her Lula zaferinde çalıştı; Lula hükümetleri yine de yoksulluğu azalttı, açlığı haritadan sildi, iş haftasını kısalttı. Veto güçlüdür; kitlelerin baskısı daha güçlü olduğunda aşılabilir.

Dış müdahale

Bu seçim bir iç mesele olarak yaşanmadı. Reuters, Trump yönetiminin Dışişleri Bakanlığı içinde Bolsonaro ailesini iktidara geri getirmeyi amaçlayan bir kampanya yürütüldüğünü haberleştirdi. 2025 yazında Trump, Jair Bolsonaro'nun yargılanmasını gerekçe göstererek Brezilya mallarına %50 gümrük vergisi koymuş, darbe davasını yürüten yargıç Alexandre de Moraes'e yaptırım uygulamıştı. Lula'nın Adalet Bakanı Jorge Messias kampanya sırasında ABD'yi açıkça müdahaleyle suçladı; Trump seçim öncesinde "izliyoruz" demekle yetindi.

1823 Monroe Doktrini'nden 1964 Brezilya darbesine, 1973 Şili'sinden ve Victor Jara'nın kırılan ellerinden bugüne, ABD kıtayı "arka bahçe" olarak gördü. Yeni olan, bu müdahalenin artık gizli operasyonla değil, tarife ve yaptırımla açıkça yapılması. Amerika'da solun gerçek hâlini anlattığımız yazıda gördüğümüz panik, kıtanın güneyinde de aynı dili konuşuyor.

---

İkinci Bölüm: Dünyayı Saran Dalga

Brezilya'daki sonucun değerini anlamak için dalganın büyüklüğünü görmek gerekiyor.

Ülke	Gelişme	Sınıfsal içerik
ABD	Trump'ın ikinci dönemi: göçmen avı, üniversitelere ve basına baskı, gümrük savaşları, Latin Amerika'ya açık müdahale	Finans ve teknoloji sermayesinin devletle doğrudan birleşmesi; Fütürizmden Tekno-Faşizme yazımızda anlattığımız program
Arjantin	Milei'nin "testere" programı, emekli maaşlarının erimesi, grevlere baskı	IMF reçetesinin sokak diliyle uygulanması
Şili	Pinochet savunucusu Kast'ın iktidarı	2019 isyanının ve anayasa sürecinin tasfiyesi
Ekvador, Peru, El Salvador	"Güvenlik" adına olağanüstü hâl rejimleri, toplu hapis	Yoksul mahallelerin askerîleştirilmesi
İtalya, Macaristan, Hollanda	Meloni, Orbán, Wilders: göçmen düşmanlığı, basın denetimi, yargıya müdahale	Avrupa sermayesinin "düzenli" faşizmi
Almanya	AfD'nin Saksonya-Anhalt'ta %43,8'e ulaşması	AfD Nereye? yazımızda ele aldık: Mülksüzleştirilen Doğu'nun öfkesinin sağa akıtılması
İsrail/Filistin	Gazze'de iki yılı aşan soykırım	Emperyalist düzenin en çıplak yüzü
Hindistan	Modi'nin Hindu milliyetçiliği	Büyük sermaye ile dinsel milliyetçiliğin ittifakı
Türkiye	Belediyelere kayyum, muhalif siyasetçi ve gazetecilerin tutuklanması, kanallara TMSF kayyumu, dijital sansür	Silivri'de Kimin Davası Görülüyor?, Ekranı Kim Kararttı? ve Biz Susarsak yazılarımızda anlattık

Bu dalganın ortak paydası şudur: 2008 krizinden sonra sermaye birikimi yavaşladı, orta sınıflar proleterleşti, sosyal devletin kalıntıları tasfiye edildi. Sosyal demokrasi ve "merkez" bu süreci yönetti ve bedelini işçi sınıfına ödetti. Hak arayan kitleler, kendilerini satan merkeze oy vermeyi bıraktı. Solun bu kitleleri örgütleyecek güçte olmadığı yerlerde boşluğu aşırı sağ doldurdu: öfkeyi göçmene, kadına, "elitlere" yönelterek, sermayeyi gözden kaçırarak.

Brezilya'yı farklı kılan, boşluğun tümüyle sağa bırakılmamış olmasıydı. Kırk yıllık bir işçi partisi, kırk yıllık bir topraksızlar hareketi, kent işgalleri, sosyalist partiler ve yeni kuşağın 6x1 hareketi vardı. Hak arayan kitlenin önünde, sağdan başka bir kapı açıktı. Kitle o kapıdan geçti.

---

Üçüncü Bölüm: Lula Kimdir?

Lula'yı anlatmak, Brezilya işçi sınıfının yirminci yüzyılını anlatmaktır. Onu ne aziz ne cani sayarak, hatalarıyla ve katkılarıyla bir bütün olarak anlatıyoruz.

Kamyon kasasında 13 gün

Luiz Inácio da Silva, 27 Ekim 1945'te Brezilya'nın kurak ve yoksul Kuzeydoğusu'nda, Pernambuco'nun Caetés kasabasında doğdu. Topraksız bir köylü ailesinin sekiz çocuğundan yedincisiydi. Babası, Lula iki haftalıkken güneye, Santos limanına çalışmaya gitti ve orada ikinci bir aile kurdu. 1952'de annesi Dona Lindu, çocuklarını açık kasalı bir kamyonun arkasına bindirdi ve 13 gün süren bir yolculukla São Paulo'ya göç etti. Bu, yüz binlerce "nordestino"nun yolculuğuydu: latifundiyaların ve kuraklığın Kuzeydoğusu'ndan sanayileşen Güneydoğu'nun varoşlarına. Lula'nın hikâyesi, Brezilya proletaryasının oluşum hikâyesidir.

Lula okumayı on yaşında öğrendi, okulu ikinci sınıfta bıraktı. Sekiz yaşında sokakta satıcılık, on ikisinde ayakkabı boyacılığı, on dördünde depo işçiliği yaptı. 1961'de bir vida fabrikasında pres çırağı oldu. 1964'te, askerî darbenin yapıldığı yıl, on dokuz yaşında, gece vardiyasında presin altında sol elinin küçük parmağını kaybetti. Bu parmak sonradan bir simge oldu: Cumhurbaşkanı olan adamın elinde fabrikanın izi vardı.

Sendikaya isteksiz giriş, grevle çıkış

Lula'yı sendikaya ağabeyi Frei Chico götürdü; Frei Chico o dönem yasa dışı olan Brezilya Komünist Partisi'nin üyesiydi ve diktatörlükte işkence gördü. Lula başta politikaya mesafeliydi. 1969'da sendikada yedek yönetici oldu. 1971'de ilk eşi Lourdes, hamileyken hepatitten öldü; Lula sonradan bu kaybı, yoksulun sağlık hakkının ne demek olduğunu öğrendiği an olarak anlattı.

1975'te São Bernardo Metal İşçileri Sendikası'nın başkanı seçildi. 1978 Mayıs'ında Scania fabrikasında işçiler makinelerin başına oturup çalışmayı durdurduğunda, 1964'ten beri grevin yasak olduğu Brezilya'da yeni bir dönem başladı. Volkswagen, Ford, Mercedes fabrikalarının bulunduğu ABC sanayi kuşağında grevler 1979 ve 1980'de tekrarlandı, yarım milyon işçiye yayıldı. Lula, Vila Euclides stadyumunda on binlerce işçinin önünde, ses düzeni olmadan, cümlelerinin kalabalığın içinden arkaya aktarılmasıyla konuştu. 1980'de bir ay hapis yattı, sendika yönetimi görevden alındı. Ama diktatörlük artık işçi sınıfını fabrikaya kapatamıyordu.

Bu grevler, Vargas döneminden kalan devlet güdümlü sendikacılığın dışında, fabrika tabanına dayanan bir hareket yarattı: "yeni sendikacılık". Bu hareketten 1980'de İşçi Partisi (PT), 1983'te Birleşik İşçi Merkezi (CUT) doğdu. PT, Latin Amerika'da ilk kez işçi sınıfının kendi örgütlerinden doğan, sendikacıları, Kurtuluş Teolojisi'ne bağlı taban kiliselerini, topraksız köylüleri, komünist ve Troçkist grupları ve aydınları birleştiren bir kitle partisiydi. Lula ilk başkanıydı.

Üç yenilgi ve bir mektup

1989'da, diktatörlük sonrası ilk doğrudan seçimde Lula ikinci turda Collor'a %47 ile yenildi. Seçimden iki gün önce Globo televizyonu, son tartışmanın Collor lehine kurgulanmış bir özetini yayımlamıştı; medyanın sınıf tarafgirliğinin ders kitabı örneği. 1994 ve 1998'de Cardoso'ya kaybetti. Her yenilgiden sonra PT biraz daha merkeze kaydı. 2002'de Lula "Brezilyalılara Mektup" ile piyasalara borçların ödeneceği ve enflasyon hedefinin korunacağı güvencesini verdi, tekstil sanayicisi José Alencar'ı yardımcı yaptı. Bu, sermayeyle açık bir uzlaşmaydı ve sol içinde ağır eleştiri aldı. Lula %61 ile seçildi.

Bu uzlaşmanın bedelini ve karşılığını birlikte görmek gerekir. Bedel: Bankalar tarihlerinin en yüksek kârlarını açıkladı, toprak reformu durdu, sendikalar hükümete bağlandı, 2005'te Mensalão yolsuzluk skandalı partinin ahlaki üstünlük iddiasını sarstı. Karşılık: Bolsa Família ile 12 milyon aile nakit desteğine kavuştu, asgari ücret reel olarak %50'den fazla arttı, yoksulluk yarıya yakın azaldı, çocuk yetersiz beslenmesi ilk dönemde %46 düştü, yoksul ve siyah gençler kotalarla üniversiteye girdi, IMF borcu 2005'te erken kapatıldı, Brezilya 2008'de net alacaklı oldu, BRICS kuruldu. Lula 2010'da görevi %80 onayla bıraktı; BM Dünya Gıda Programı onu "açlıkla mücadelenin dünya şampiyonu" ilan etti. Kendi deyişiyle: "Yoksullar hiç bu kadar çok kazanmadı, zenginler de."

580 gün

2014'te başlayan Lava Jato operasyonu, Petrobras çevresindeki rüşvet ağını açığa çıkarırken, PT'yi iktidardan uzaklaştırmanın hukuki aracına dönüştü. 2016'da Dilma Rousseff tartışmalı bir mali gerekçeyle Kongre tarafından görevden alındı; bu bir parlamento darbesiydi. 2017'de yargıç Sergio Moro, Lula'yı bir yazlık daire iddiası üzerinden hapse mahkûm etti; ceza istinafta 12 yıla çıktı. Anketlerde açık ara önde olduğu 2018 seçimine girmesi yasaklandı.

7 Nisan 2018'de Lula, kırk yıl önce grevleri yönettiği São Bernardo Metal İşçileri Sendikası binasından, kendisini bekleyen kalabalığın arasından geçerek polise teslim oldu. Curitiba'da 580 gün yattı. Hapishanenin önünde kamp kuran militanlar, 580 sabah boyunca, yağmurda ve soğukta ona "Günaydın Lula!" diye seslendi.

Moro, Lula'yı mahkûm ettikten sonra Bolsonaro'nun adalet bakanı oldu. 2019'da sızan yazışmalar, yargıcın savcılarla gizlice eşgüdüm yaptığını gösterdi. 2021'de Yüksek Mahkeme bütün mahkûmiyetleri iptal etti. Lula 2022'de Bolsonaro'yu %50,9 ile yendi. 8 Ocak 2023'te Bolsonaro taraftarları Kongre'yi, Yüksek Mahkeme'yi ve cumhurbaşkanlığı sarayını bastı; darbe girişimi başarısız oldu. Jair Bolsonaro 2025'te darbe planlamaktan 27 yıl 3 ay hapis cezası aldı.

Üçüncü dönem: Kazanımlar ve sınırlar

2023–2026 arasında işsizlik tarihin en düşük düzeyine (%5,4) indi; yoksulluk %31,6'dan %23,1'e, aşırı yoksulluk %5,9'dan %3,5'e düştü; 8,6 milyon kişi bir yılda yoksulluktan çıktı; Brezilya 2025'te ikinci kez BM Açlık Haritası'ndan çıktı; aylık 5.000 reale kadar gelir vergiden muaf tutuldu; Amazon'da ormansızlaşma on yılın en düşüğüne indi; ve 6x1 kaldırıldı.

Aynı dönemde kamu borcu ve hane borcu rekor kırdı; politika faizi dönemin büyük kısmında %13–15 bandında kaldı ve bütçenin en büyük kalemi faiz ödemeleri oldu; "yeni mali çerçeve" sosyal harcamalara tavan koydu; tarım-ihracat sermayesi tarihinin en yüksek ihracatını yaptı; Banco Master ve INSS yolsuzluk soruşturmaları hükümeti yıprattı; Lula 2024 sonunda beyin ameliyatı geçirdi.

Ve 81 yaşında dördüncü kez seçildi; kendi deyişiyle son kez. Dünyada ülkesini dört kez yönetmek için seçilmiş başka bir fabrika işçisi var mı? Bu soru bile Lula'nın tarihsel yerini anlatır.

Lula olgusu: Sınıf hareketinin ürünü ve sınırı

Lula'yı nasıl değerlendirmeli? Marksist yöntem bize bireyi, onu üreten sınıf ilişkileri içinde okumayı öğretir. Lula, Brezilya işçi sınıfının 1978–1985 ayağa kalkışının ürettiği, bu kalkışı devletin tepesine taşıyan ve orada sermayeyle uzlaşarak sınıfına somut iyileştirmeler sağlayan bir önderdir. Lula bir devrimci değildir; bunu kendisi de iddia etmez. Bir "sınıf haini" de değildir; sınıf uzlaşmasının en yetenekli temsilcisidir.

Bu uzlaşmanın getirdikleri gerçektir: daha dolu tabaklar, daha yüksek asgari ücret, üniversiteye giren ilk kuşak. Bu kazanımları küçümseyen bir sol, yoksullarla konuşamaz. Ama bu kazanımların hiçbiri mülkiyet ilişkilerine dokunmadı: Toprak, banka, maden, medya aynı ellerde kaldı. Bu yüzden her kazanım bir sonraki krizde geri alınabilir durumda kaldı; 2016–2022 tam da bu geri alışın tarihidir. PT'nin birinci döneminde CUT büyük ölçüde hükümetin uzantısına dönüştü, MST toprak reformu yerine kredi ve programla yetinmek zorunda kaldı, sınıfın bağımsız örgütlenmesi geriledi. 2013'te sokaklar PT'ye karşı dolduğunda, bu boşluğu dolduracak bağımsız bir sınıf gücü yoktu; boşluğu sağ doldurdu.

Ama şunu da açıkça söylemek gerekir: Faşizmin yükseldiği bir dünyada, 580 gün hapis yatmış, mahkûmiyeti iptal edilmiş, 81 yaşında aşırı sağın adayını yenmiş bir eski metal işçisinin varlığı, dünyanın her yerindeki hak arayan insan için bir kanıttır. Yoksul bir köylü çocuğu, parmağını fabrikada bırakmış bir işçi bir ülkeyi yönetebilir; ve hapse atıldığında sınıfı onu unutmayabilir.

---

Dördüncü Bölüm: Brezilya'nın Yüz Yılı

Üç yapısal gerçek

Brezilya'yı anlamak için üç gerçeği başa yazmak gerekir. Birincisi, Brezilya Amerika kıtasında köleliği en son kaldıran ülkedir (1888). Afrika'dan zincirle getirilen yaklaşık beş milyon insan, bugün nüfusun %57'sini oluşturan siyah ve melez Brezilyalıların atasıdır; bu nüfus yoksulların %71'ini oluşturur. İkincisi, toprak mülkiyeti dünyanın en yoğun yapılarından biridir: Çiftliklerin %1'i tarım arazisinin yarısına yakınını elinde tutar. Üçüncüsü, Brezilya kapitalizmi bağımlı bir kapitalizmdir: Şeker, altın, kahve, kauçuk, soya, demir cevheri, petrol; her dönemde dünya pazarına hammadde satan, sanayi ve finansı dışa bağımlı bir yapı. Yüz yıllık sınıf mücadelesi bu üç gerçeğin üzerinde akar.

Dönemler tablosu

Dönem	Egemen blok	Sınıf hareketi	Kırılma
1889–1930 Eski Cumhuriyet	Kahve oligarşisi ve sütçüler: "café com leite"	1917 São Paulo genel grevi; 1922'de Komünist Parti (PCB) kuruldu	1929 krizi kahveyi çökertti
1930–1945 Vargas ve Estado Novo	Sanayileşmeci devlet, kentli burjuvazi, ordu	1935 komünist ayaklanması ezildi; Prestes 9 yıl hapiste; eşi Olga Benário Nazilere teslim edildi, kampta öldürüldü; 1943 İş Kanunu: haklar verildi, sendikalar devlete bağlandı	Devlet işçiyi sendikaya, sendikayı devlete bağladı
1945–1964 Popülist Cumhuriyet	Ulusal burjuvazi ile ABD sermayesi gerilimi	PCB'nin kitle etkisi, Köylü Birlikleri, Paulo Freire'nin okuma yazma kampanyası, Goulart'ın toprak ve eğitim reformları	1 Nisan 1964 ABD destekli darbe
1964–1985 Diktatörlük	Ordu, uluslararası sermaye, toprak oligarşisi	Silahlı direniş (ALN, MR-8, PCdoB'nin Araguaia gerillası, PCR) ezildi; 1978–80 ABC grevleri; 1980 PT, 1983 CUT, 1984 MST	"Ekonomik mucize" ve borç krizi; denetimli geçiş
1985–2002 Yeni Cumhuriyet	Finans sermayesi, özelleştirmeci burjuvazi	1988 Anayasası: sosyal haklar ve SUS kamu sağlık sistemi; 1996 Eldorado dos Carajás katliamı (19 topraksız öldürüldü); Vale ve Telebrás'ın özelleştirilmesi	PT merkeze kaydı
2003–2016 PT dönemi	Sınıf uzlaşması: finans, tarım-ihracat, devlet ve işçi örgütleri	Bolsa Família, asgari ücret, kotalar; CUT ve MST'nin hükümete bağlanması; 2013 Haziran protestoları	Emtia döngüsünün bitişi, Lava Jato, 2016 parlamento darbesi
2016–2022 Restorasyon	Finans, tarım-ihracat, evanjelik sağ ve ordu geri döndü	2017 iş reformu (taşeronlaştırma, CUT'ye mali darbe); harcama tavanı; Lula hapiste; Marielle Franco'nun öldürülmesi; pandemide 700 bini aşan ölüm	8 Ocak 2023 baskını
2023–2026 Lula III	Kırılgan uzlaşma; Kongre sağda	Yoksulluk ve işsizlik düştü, açlık haritasından çıkış; 6x1 hareketi ve 40 saat; Bolsonaro'nun mahkûmiyeti	2026: Lula kazandı, Kongre sağa kaydı

Tarihin öğrettiği iki şey

Birincisi: Brezilya işçi sınıfı her yükselişinde (1917, 1935, 1960–64, 1978–85, 2003–13) burjuvaziden ödün kopardı; her seferinde bu ödünler ya darbeyle (1937, 1964, 2016) ya da "piyasa disipliniyle" (1990'lar, 2017) geri alınmaya çalışıldı. Egemen blokta ise bir süreklilik var: Kahve oligarşisinden soya baronlarına toprak sahipleri hiç iktidardan düşmedi; bugün Kongre'deki tarım lobisi partiler üstü en güçlü blok. Finans sermayesi 1990'lardan beri faizle bütçenin en büyük payını alıyor. Ordu 1985'te kışlaya döndü ama hesap vermedi. Evanjelik kiliseler, solun boşalttığı yoksul mahallelerde örgütlendi; bugün nüfusun üçte biri evanjelik ve Flávio'nun en sağlam tabanı.

İkincisi: Hiçbir geri alış tam olmadı. 1943'ün iş kanunu bugün hâlâ yürürlükte. 1988'in kamu sağlık sistemi SUS, pandemide milyonları hayatta tuttu. Bolsa Família'yı Bolsonaro bile kaldıramadı; yalnızca adını değiştirdi. Üniversite kotaları kaldı. Ve 2026'da 40 saat geldi. Brezilya tarihi, hak arayan kitlelerin her darbeden sonra yeniden ayağa kalktığının tarihidir: 1964'ten on dört yıl sonra ABC grevleri; 2016'dan altı yıl sonra Lula'nın dönüşü; 8 Ocak'tan üç yıl sonra faşizmin sandıkta durdurulması. Umudun temeli soyut bir iyimserlik değil, bu yüz yıllık deneyimdir.

Türkiye'den bakanlar için ders tanıdık: Sınıf hareketinin kazanımlarını koruyan anayasa maddesi değil, o maddenin arkasındaki örgütlü güçtür. 12 Eylül dosyamızda anlattığımız gibi, güç dağıldığında madde kâğıtta kalır.

---

Beşinci Bölüm: Bugünün Brezilya'sı Rakamlarla

Gösterge	Veri	Ne anlama geliyor
Nüfus	~213 milyon	Latin Amerika'nın yarısına yakını
İşsizlik (Ocak 2026)	%5,4, tarihin en düşüğü	5,9 milyon işsiz; 2,7 milyon kişi iş aramaktan vazgeçmiş
Kayıt dışılık	%37,5 — 38,5 milyon kişi	Her üç çalışandan biri güvencesiz; 26 milyon "kendi hesabına" çalışan
Ortalama reel gelir	3.652 real/ay	Rekor; ama nüfusun yaklaşık %70'i iki asgari ücretin altında
Yoksulluk (2024)	%23,1 — 49 milyon kişi	2022'de %31,6 idi; büyük düşüş, hâlâ her dört kişiden biri
Aşırı yoksulluk (2024)	%3,5 — 7,35 milyon	Sosyal programlar olmasa %10 olacağı hesaplanıyor
Gini (2024)	0,506	Latin Amerika'da Kolombiya'dan sonra en eşitsiz ülke
Irk ve yoksulluk	Siyah ve melezler nüfusun %56,8'i, yoksulların %71,3'ü	Yoksulluk oranı beyazlarda %15,1, siyahlarda %25,8, melezlerde %29,8
Milyarder sayısı (2025)	56	Servetleri PT döneminde de büyüdü
Toprak	Çiftliklerin ~%1'i arazinin yarısına yakını	MST'ye göre açlığın asıl kaynağı
Kamu bütçesi	En büyük kalem faiz ödemeleri	Rantiye ekonomi: bütçe önce bankaya
Haftalık çalışma	44 → 40 saat (Anayasa Değişikliği 141/2026)	Aralık 2026'da 5x2 ve 42 saat, Aralık 2027'de 40 saat; ücret kesintisi yok
Açlık Haritası	2014'te çıktı, sonra geri girdi, 2025'te yeniden çıktı	2022'de 33 milyon kişi açlıkla karşı karşıyaydı
Kongre (2026)	PL 121/513 sandalyeyle en büyük parti; Senato'da en güçlü grup	Yasama sağda

Tablo iki şeyi birden söylüyor. Birincisi, Lula hükümetinin sosyal politikası yoksulluğu ölçülebilir biçimde azalttı; bunu yok sayan bir sol, 49 milyon yoksula "hiçbir şey değişmedi" diyemez. İkincisi, bu azalma dağılımda oldu, mülkiyette olmadı. Milyarderler çoğaldı; toprak, banka ve maden aynı ellerde. Brasil de Fato'ya konuşan sosyal bilimci Alan Carvalho'nun cümlesi tabloyu özetliyor: "Yoksulluğu azaltmak, eşitsizliği azaltmak anlamına gelmez."

Daha geniş bir çerçeveden bakınca Brezilya, dünyanın en büyük on ekonomisinden biri; ama ihracatının büyük bölümü soya, demir cevheri, ham petrol, et ve şeker. Sanayinin ekonomideki payı 1980'lerden bu yana yarıdan fazla geriledi. En büyük ticaret ortağı Çin'e hammadde satılıyor, Çin'den sanayi ürünü alınıyor. Tarım-ihracat sermayesi döviz getiren sektör olarak her hükümetin dokunamadığı bir güç; finans sermayesi dünyanın en yüksek reel faizlerinden biriyle bütçeden rant topluyor. İşçi sınıfı, bu iki bloğun arasında kalan payla yaşıyor.

%37,5'lik kayıt dışılık ve 26 milyon "kendi hesabına çalışan" rakamına ayrıca dikkat. Bu, GİG Ekonomisi Dosyamızda Türkiye'nin esnaf kuryeleri üzerinden anlattığımız platform kapitalizminin Brezilya hâli: iFood kuryeleri, uygulama sürücüleri, sokak satıcıları. Bu kesim, ne geleneksel sendikaların ne de solun kolayca ulaşabildiği, Bolsonarocu "girişimcilik" söyleminin en kolay ulaştığı kesim. 6x1'in kaldırılması onlara doğrudan dokunmuyor; çünkü onların patronu bir algoritma ve algoritmanın haftası yedi gün.

---

Altıncı Bölüm: Zaferi Kim Yarattı?

Seçim gecesi ekranlarda Lula'nın yüzü vardı. Zaferi yaratanlar ise ekranda görünmeyenlerdi.

Kuzeydoğu. Lula'nın doğduğu bölge, Brezilya'nın en yoksul ve en siyah bölgesi, PT'nin yirmi yıldır en sağlam kalesi. Bolsa Família'nın, SUS'un, asgari ücret artışının ve üniversite kotalarının ne demek olduğunu bedeniyle bilen bölge. Kuzeydoğu'nun oyu bir minnet oyu değil; bir sınıf oyudur.

Kadınlar. Bolsonarizm, kadın cinayetlerinin arttığı, "geleneksel aile" söyleminin devletleştiği bir dönemdi. Brezilya'da kadın seçmen 2018'den bu yana her seçimde sağa karşı erkeklerden belirgin biçimde daha mesafeli durdu. Halkçı Birlik'in kampanyasının merkezine kadın cinayetlerini koyması ve adayının siyah bir kadın işçi olması tesadüf değil.

Siyahlar ve favelalar. Polis şiddetinin her yıl binlerce siyah genci öldürdüğü ülkede, "polis öldürsün" söylemi favelalarda unutulmadı. 2018'de öldürülen Rio belediye meclis üyesi Marielle Franco'nun cinayetinin arkasındaki milis ağları, bu seçimin de gündemindeydi.

Gençler ve 6x1. 2023 sonunda perakende işçisi Rick Azevedo'nun sosyal medyada paylaştığı bir video, "Hayat İş Değil" (Vida Além do Trabalho, VAT) hareketini doğurdu. Hareket 2024'te imza kampanyasından sokak gösterilerine, oradan Kongre'ye taşındı; sendikalar ve sol partiler arkasından geldi. Hükümet başta ağırdan aldı; hareket büyüdükçe konu seçim gündeminin merkezine yerleşti ve Ekim 2026'da sağın bile karşı çıkamadığı bir anayasa değişikliğine dönüştü: Senato'da 75'e 1. Ekim Devrimi Dünyaya Ne Kazandırdı? yazımızda anlattığımız sekiz saat mücadelesinin yüz yıl sonraki devamı, bir telefon ekranından başladı. Bu, Brezilya'daki en umut verici gelişmedir: Yeni kuşak işçi, sendikaların ve partilerin dışından, kendi diliyle sınıf talebi üretti ve kazandı.

Sosyalistler. Halkçı Birlik'in adayı Samara Martins birinci turda %0,10 aldı; PCB'nin ve PSTU'nun adayları daha azını. Ama ikinci turda bu partilerin militanları kapı kapı dolaştı. Zaferin hanesine yazılması gereken, sosyalistlerin bu olgunluğudur: hem faşizme karşı birleşmek hem de kendi programını savunmak.

MST ve MTST. Topraksız Kır İşçileri Hareketi kırk yılda yüz binlerce aileyi toprağa yerleştirdi; Evsiz İşçiler Hareketi kentlerde yüz binleri örgütledi. Bu hareketlerin kampları, işgalleri, okulları ve mutfakları, Bolsonarizmin ulaşamadığı bir dayanışma ağıdır.

Saatli ekran. Resmî hesabın erişimi kısılmışken milyonlarca kişi aynı saatte aynı hareketi yaptı. Bunun nasıl kurulduğunu birinci bölümde yazdık. Sınırını burada koyalım. O kanal zaferin öznesi değildir. Özne, kapıyı çalan, otobüse binen, 6x1'i sokakta tutan insandır. Kanal bir alettir. Komutası bir milletvekilindedir ve aynı aleti Flávio tarafı da kurmuştur.

Zaferi Lula kazanmadı; Lula'ya oy verenler kazandı. Bu ayrım bir söz oyunu değil. Önümüzdeki dört yılda hükümeti sola çekecek olan da, sağa kaymasını engelleyecek olan da aynı insanlardır.

---

Yedinci Bölüm: Brezilya Sosyalist Hareketi

Brezilya solu, Latin Amerika'nın en kalabalık ve en parçalı sollarından biridir.

Akımlar

PCB — Brezilya Komünist Partisi (1922). Kıtanın en eski partilerinden. 1935 ayaklanması, kısa yasallık dönemleri, uzun yasaklılık, Luís Carlos Prestes önderliği. 1962'de Maocu kanat ayrılıp PCdoB'yi kurdu; 1992'de parti çoğunluğu sosyal demokrat PPS'ye dönüştü, kalan çekirdek PCB adını sürdürdü. Bugün küçük, PSOL'un solunda; 2026'da adayı Edmilson Costa %0,02 aldı, ikinci turda "Agora é Lula" çağrısı yaptı.

PCdoB — Brezilya'nın Komünist Partisi (1962). PCB'den Maocu kopuş. 1972–74 Araguaia gerillasında onlarca militanını kaybetti. 1980'lerde Arnavutluk'a, sonra Çin'e yakınlaştı; bugün PT'nin en sadık koalisyon ortağı, bakanlıkları ve öğrenci birliği UNE'deki etkisiyle sınıf uzlaşmasının "komünist" kanadı.

PT — İşçi Partisi (1980). Yukarıda anlattık: işçi sınıfının kendi örgütlerinden doğan, sonra merkeze kayan, hâlâ işçi sınıfının çoğunluğunun oy verdiği parti.

PSTU (1994) ve PCO (1995). PT'den ayrılan Troçkist gruplar. PSTU'nun adayı Hertz Dias %0,04 aldı, ikinci turda Lula'yı destekledi; PCO ikinci turu "sermayenin iki adayı" arasında bir seçim olarak nitelendirdi.

PSOL — Sosyalizm ve Özgürlük Partisi (2004). Lula'nın emeklilik reformuna karşı oy verdikleri için PT'den ihraç edilen milletvekillerinin kurduğu, Marielle Franco'nun partisi. 2026'da aday çıkarmadı, Lula'yı destekledi.

PCBR — Devrimci Brezilya Komünist Partisi. Aralık 2025 tarihli seçim notunda Lula–Alckmin hükümetinin "burjuva ve sosyal-liberal karakterinin inkâr edilemez" olduğunu, "geniş cephe"yi bir "ehven-i şer" yönetimi olarak reddettiğini yazdı ve bağımsız bir devrimci seçim seçeneği çağrısı yaptı; milletvekilliği için Jones Manoel'i PSOL listesinden aday gösterdi. İkinci turda 6 Ekim tarihli notunun başlığı tutumunu özetliyor: "Bolsonarizmi yenmek için Lula'ya oy vermek, işçileri sınıf mücadelesi için örgütlemek."

Kitle örgütleri

CUT (1983): Milyonlarca üyeyle Latin Amerika'nın en büyük sendika konfederasyonu; 2017 iş reformu zorunlu sendika aidatını kaldırınca mali olarak sarsıldı. MST (1984): Dünyanın en büyük köylü hareketlerinden biri; toprak işgalleri, agroekoloji, okullar, kooperatifler. MTST (1997): Kentlerde konut işgalleri. VAT (2023): 6x1'i gündeme sokan yeni tip hareket.

2026'da solun tutumları

Örgüt	Birinci tur	İkinci tur	Gerekçe
PT, PCdoB, PSB, PDT, PV, REDE	Lula	Lula	Hükümet koalisyonu
PSOL	Lula (aday çıkarmadı)	Lula	Faşizmi durdurmak
PCB	Edmilson Costa (%0,02)	Lula	"Bayraklarımızı indirmeden, farklarımızı gizlemeden" aşırı sağı durdurmak
PSTU	Hertz Dias (%0,04)	Lula	Faşizme karşı oy
UP (PCR)	Samara Martins (%0,10)	Lula	"Faşizmi yenmek; Bolsonaro bir daha asla"; talepler masada
PCBR	Kendi listesi yok; geniş cepheye eleştiri	Lula	"Lula'ya oy vermek, işçileri sınıf mücadelesi için örgütlemek"
PCO	Rui Costa Pimenta (%0,01)	İki adayı da "sermayenin adayı" saydı	Geniş cephe reddi

Tablo bir gerçeği gösteriyor: Birinci turda PT'nin solundaki bütün adayların toplamı %0,17. Brezilya işçi sınıfının PT'nin solunda bağımsız bir seçim gücü henüz yok. Ama ikinci turda, PCO dışında, Brezilya solunun neredeyse tamamı aynı hedefte birleşti. Bu ikisini birlikte görmek gerekiyor.

---

Sekizinci Bölüm: CIPOML Kayıtlarına Göre Brezilya

Marksist-Leninist Parti ve Örgütler Uluslararası Konferansı (CIPOML), 1994'te Quito'da kurulan, 1956 sonrası Sovyet ve Çin çizgilerini revizyonizm olarak değerlendiren, Lenin–Stalin–Enver Hoca birikimine dayanan uluslararası bir birlik; yayın organı "Birlik ve Mücadele"dir. Brezilya'daki üyesi, 2004'ten beri Devrimci Komünist Parti (Partido Comunista Revolucionário, PCR).

PCR'nin tarihi

PCR, Mayıs 1966'da Recife'de, PCdoB'nin Maocu önderliğini "katı ve revizyonist" bulan militanlar tarafından kuruldu. Kurucu çekirdekte Amaro Luiz de Carvalho, Manoel Lisboa de Moura, Selma Bandeira, Valmir Costa ve Ricardo Zarattini vardı. Kuruluş belgesi, Manoel Lisboa'nın kaleme aldığı "Devrimci Komünistler İçin 12 Maddelik Mektup"tur. Parti Kuzeydoğu'da (Alagoas, Pernambuco, Paraíba, Rio Grande do Norte) yaklaşık yedi yıl diktatörlüğe karşı silahlı direniş ve kitle çalışması yürüttü. 1968'den sonra baskı yoğunlaştı; Amaro Luiz de Carvalho 1971'de, Manoel Lisboa de Moura 1973'te öldürüldü; parti büyük ölçüde dağıtıldı.

Hayatta kalanlar 1970'lerde öğrenci hareketinde çalıştı ve UNE'nin yeniden kuruluşuna katıldı; 1981'de PCR'li Luiz Falcão UNE başkan yardımcısı seçildi. Aynı yıl parti MR-8 ile birleşti; birleşme başarısız oldu ve Şubat 1995'te özgün çekirdek ayrılarak PCR'yi yeniden kurdu. 1998'de 2. Kongre toplandı ve gazete A Verdade'nin (Gerçek) ilk sayısı çıktı; ardından gençlik örgütü UJR (Asi Gençlik Birliği) kuruldu.

Çizgi ve çalışma alanları

CIPOML kaydına göre PCR, işçi sınıfını Brezilya sosyalist devriminin öncü gücü olarak tanımlar, proletarya diktatörlüğünü savunur, hem Sovyet revizyonizmini hem Çin Komünist Partisi'nin "solculuk ile uzlaşmacılık karışımını" reddeder ve Leninist parti biçimini esas alır. Çalışma alanları: CUT içinde Sınıf Mücadelesi Hareketi (MLC); kentlerde Mahalleler, Köyler ve Favelalarda Mücadele Hareketi (MLB) ile konut işgalleri; öğrenci hareketinde UJR'nin yürüttüğü akımlar.

Parti tarihsel olarak Lula ve Dilma hükümetlerine soldan muhalefet etti, Temer hükümetini gayrimeşru saydı. Seçimlerde taktik esneklik gösterdi: 2010'da Serra'yı aşırı sağ sayarak Dilma'ya oy çağrısı yaptı; 2014'te ilk turda PSOL'un adayını, ikinci turda Dilma'yı destekledi. Çizgisi "faşizme karşı sandıkta, hükümete karşı sokakta" diye özetlenebilir.

UP: Seçim cephesi ve Samara Martins

PCR, MLB ve diğer taban hareketleriyle birlikte Halkçı Birlik'i (Unidade Popular pelo Socialismo, UP) kurdu; UP 2019'da seçim kaydını aldı. PCR, UP ile ilişkisini "kardeşçe" olarak tanımlıyor. Partinin başkanı MLB kökenli Leonardo Péricles.

2026'da UP cumhurbaşkanlığına ilk kez aday çıkardı: siyah bir kadın işçi ve sendikacı olan Samara Martins, yardımcısı Raquel Bricio. Kampanyanın ekseni Martins'in şu cümlesiydi: "Zenginlerin bu ülkeyi yönetmeyi bırakması gerekiyor." Program: 6x1'in sonu, asgari ücrete %100 zam, bankaların ve doğal zenginliklerin ulusallaştırılması, kadın cinayetlerine karşı seferberlik, siyasetçilerin kamu sağlık sistemini kullanma zorunluluğu. Sonuç: 122.911 oy, %0,10; PT'nin solundaki adaylar içinde en yüksek oy.

8 Ekim'de UP, Lula'ya ikinci tur desteği açıkladı. Péricles'in çağrısı: "Faşizmi yenmek için sokaklara; Bolsonaro bir daha asla." UP'nin São Paulo valilik adayı Vivian Mendes, taleplerin masada kaldığını vurguladı.

7. Kongre (Aralık 2025)

PCR'nin Aralık 2025'te São Paulo eyaletinde toplanan 7. Kongresi bugünkü yönelimi gösteriyor. Oy birliğiyle kabul edilen karar sanayi işçi sınıfını devrimin önder gücü olarak yeniden tanımlıyor ve üç somut görev veriyor: üye sayısını üçe katlamak, A Verdade'yi haftalık yapmak, "günlük, sistemli ve sürekli" bir çalışma temposuna geçmek. Tespit: "Kapitalizmin sınırları içinde çıkış yok." Görevler: fabrikalarda örgütlenme; ırkçılık, polis şiddeti, kadın cinayetleri, 6x1 ve Filistin dayanışması mücadeleleri; CIPOML ile eşgüdüm içinde Latin Amerika'da Leninist örgütlerin inşası. Kongrenin sloganı: "Kaybedecek zamanımız yok!"

Bu kayıtlardan ne öğreniyoruz?

CIPOML çizgisinin Brezilya okuması bu yazının çerçevesiyle örtüşüyor: PT hükümetleri işçi sınıfının kazanımlarını genişletmiş ama sermayenin iktidarına dokunmamış uzlaşma hükümetleridir; Bolsonarizm burjuvazinin kriz dönemindeki faşist seçeneğidir; faşizme karşı sandıkta birleşik tutum gereklidir; asıl mesele sınıfın bağımsız örgütünü fabrikada, mahallede, okulda kurmaktır. PCR'nin kendi dilinde: "Devrimci Komünist Parti yalnızca mücadele içinde kurulur."

Bir eleştirel notu da kendimize düşelim. Altmış yıllık parti tarihinden ve yedi yıllık yasal parti deneyiminden sonra en yüksek sosyalist oyun %0,10 olması yalnızca medya ablukasıyla açıklanamaz. Brezilya işçi sınıfının çoğunluğu Lula'yı hâlâ "kendinden biri" olarak görüyor; bu, sınıfın bugünkü bilinç düzeyinin göstergesidir. Devrimci sol bu gerçeği aşmanın yolunu sandıkta değil, 6x1 hareketi örneğinde olduğu gibi sınıfın gündelik taleplerini örgütleyerek buluyor. Diktatörlükte kurucuları öldürülen bir partinin bugün "üye sayısını üçe katla" diyebilmesi, başka bir ölçüyle bakınca süreklilik demektir.

---

Dokuzuncu Bölüm: Dünya Hâlâ Talepkâr

Brezilya'da olan şey tek değil. Son iki yılda dünyanın dört bir yanında, gerici dalganın altında, hak arayan kitleler ayağa kalktı.

Nepal, Eylül 2025. Sosyal medya yasağına ve siyasetçi çocuklarının gösterişli yaşamına öfkelenen Z kuşağı sokağa indi; onlarca genç öldürüldü, hükümet düştü.

Sırbistan, 2024–2025. Novi Sad tren istasyonu sundurmasının çökmesiyle 16 kişinin ölmesinin ardından başlayan öğrenci hareketi, aylar süren işgallerle ülkenin en büyük kitle hareketine dönüştü.

Kenya, Haziran 2024. IMF reçetesiyle hazırlanan vergi yasasına karşı gençlik ayaklandı; Meclis basıldı, onlarca kişi öldürüldü, yasa geri çekildi.

Bangladeş, 2024. Kamu istihdamında kota sistemine karşı başlayan öğrenci hareketi, yüzlerce ölüye rağmen on beş yıllık Hasina iktidarını düşürdü.

Madagaskar, Fas, Endonezya, Peru, 2025. Elektrik ve su kesintileri, hastane ve okulların hâli, milletvekili ödenekleri. Hepsinde Z kuşağı, hepsinde benzer bayraklar; Madagaskar'da hükümet düştü.

ABD, 2025–2026. "Kralsız Günler" (No Kings) gösterilerinde milyonlar sokağa çıktı; göçmen baskınlarına karşı mahalle direnişleri, Amazon ve Starbucks işçilerinin grevleri, kampüslerde Filistin kampları.

Fransa, 2023–2025. Emeklilik yaşının yükseltilmesine karşı milyonların grevi; ardından "Her Şeyi Durdur" hareketi.

Türkiye, Mart 2025 ve sonrası. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı'nın tutuklanmasıyla başlayan ve milyonları sokağa döken protestolar; on kentte eşzamanlı gazeteci eylemleri; kurye grevleri; hekimlerin ve öğretmenlerin eylemleri.

Filistin dayanışması. İki yıl boyunca dünyanın her kentinde her hafta yüz binler yürüdü. Soykırımı durduramadılar; ama emperyalist düzenin meşruiyetini bir kuşağın gözünde kalıcı biçimde yıktılar.

Ortak noktaları şunlar: Çoğu genç; çoğu sosyal medyadan örgütleniyor; çoğu "yolsuzluk" ve "eşitsizlik" kelimeleriyle konuşuyor, yani sınıf dilini henüz tam bulamamış ama sınıf gerçeğinin tam ortasında duruyor; ve çoğu kalıcı bir örgüt ve program olmadan yükseliyor, bu yüzden sonuç almakta zorlanıyor. Nepal'de hükümet düştü, ama yerine neyin geleceğini hareket belirleyemedi. Kenya'da yasa geri çekildi, ama IMF kaldı.

Brezilya'nın farkı burada. Orada yeni kuşağın hareketi sokağa indiğinde, karşısında kırk yıllık bir işçi partisi, sendikalar, topraksızlar hareketi, sosyalist partiler, yani bir örgütlü sınıf altyapısı buldu. Hareket bu altyapıyı zorladı, altyapı hareketi taşıdı; sonuç anayasaya yazıldı. Nepal'in gençleri hükümeti düşürdü, Brezilya'nın gençleri iş haftasını kısalttı. Fark öfkenin büyüklüğünde değil; öfkeyi taşıyacak örgütün varlığında. Örgütlenme 2.0 yazımızda tam da bunu tartışmıştık.

Egemen anlatı "herkes sağa kaydı, gençler apolitik, işçi sınıfı faşist oldu" diyor. Doğru değil. İnsanlar hâlâ su, elektrik, hastane, iş, dinlenme ve onur istiyor ve bunun için ölümü göze alıyor. Aradıkları şey, bu talepleri kalıcı kazanıma dönüştürecek bir yol. Brezilya o yolun bir parçasını gösterdi.

---

Onuncu Bölüm: Sınıfsal Değerlendirme

Üç soru

Kimin elinde? Brezilya'da devletin başı yeniden işçi sınıfından gelen bir önderin elinde. Ama üretim araçları (toprak, maden, banka, petrolün büyük kısmı, medya, dijital platformlar) tarım-ihracat sermayesinin, finans sermayesinin ve yabancı tekellerin elinde. Kongre sağın, eyaletlerin çoğu sağın elinde.

Kimin denetiminde? Ekonomi politikasının sınırlarını Merkez Bankası'nın faizi, mali çerçevenin tavanı ve döviz piyasası çiziyor; seçim gecesi doların fırlaması bu denetimin gösterisiydi. Kamusal tartışmanın sınırlarını Globo gibi medya grupları ve Meta gibi platformlar çiziyor. Bu denetimin dışında kalan tek alan, örgütlü halkın kendisi: sendika, toprak kampı, kent işgali, sokaktaki 6x1 hareketi.

Kimin yararına? Lula'nın zaferi, kısa vadede açıkça işçi sınıfının ve yoksulların yararına: 40 saat, vergi muafiyeti, sosyal programların korunması, Amazon'un açılmasının ve 8 Ocak faillerinin affının ertelenmesi. Ama mülkiyet ilişkileri değişmedikçe bu yarar, bir sonraki krizde geri alınmaya açık kalacak.

Umut veren, uyaran

Umut veren	Uyaran
İlk turu kaybeden aday, üç haftalık seferberlikle ikinci turu kazandı	Faşist aday %48 aldı; hareketi Kongre'nin en büyük partisi
Sol, farklarını gizlemeden tek hedefte birleşti	PT'nin solundaki bütün adayların toplamı %0,17
6x1 kaldırıldı, 40 saat anayasaya yazıldı	Kayıt dışı 38 milyon kişiye ve algoritmanın yedi günlük haftasına dokunmuyor
Yoksulluk %31'den %23'e indi, açlık haritasından çıkıldı	Gini 0,506; milyarderler çoğaldı; toprak ve banka aynı ellerde
Trump'ın açıkça desteklediği aday yenildi	ABD müdahalesi tarife ve yaptırımla sürecek
Bolsonaro darbe girişiminden mahkûm edildi	Tabanı dağılmadı; sonuca itiraz sesleri yükseliyor
Yeni kuşak kendi diliyle sınıf talebi üretip kazandı	Bu enerjiyi kalıcı örgüte dönüştürecek güç henüz zayıf
Lula sarayı tuttu	Sermaye seçim gecesi kurla "oy verdi"; Kongre'de her yasa pazarlıkla geçecek

Aynı sınıfın iki yarısı

Seçimin sınıfsal haritası klasik bir sınıf kutuplaşması değil; sınıfın kendisinin ikiye yarılmasıdır. Lula'nın oyu Kuzeydoğu'dan, büyük kentlerin çeperlerinden, siyah ve kadın seçmenden, asgari ücretlilerden geldi. Flávio'nun oyu Güney ve Orta-Batı'nın tarım eyaletlerinden, evanjelik kiliselerden, küçük mülk sahiplerinden, polis ve asker ailelerinden, platform "girişimcilerinden" ve orta sınıfın korkusundan geldi. Kayıt dışı 38 milyon kişinin bir kısmı Lula'ya, bir kısmı Flávio'ya oy verdi.

Marksistler için asıl soru şu: Aynı sınıfın bir yarısı neden kendi düşmanına oy veriyor? Yanıtın birkaç katmanı var. Birincisi, PT hükümetleri yoksulluğu azalttı ama sınıf bilincini örgütlemedi; yoksulu bir "yararlanıcı" olarak gördü, bir özne olarak değil. Hak olarak kazanılmayan, lütuf olarak alınan, lütfu vereni değil, lütfu kesecek olanı da seçebilir. İkincisi, sendikaların ve hareketlerin hükümete bağlanması mahalledeki bağımsız örgütlenmeyi zayıflattı; boşluğu evanjelik kiliseler ve milis ağları doldurdu. Üçüncüsü, 2013'ten sonra "yolsuzluğa karşı" seferberlik, Lava Jato eliyle sınıf gündemini ahlak gündemine çevirdi; Bolsonarizm bu ahlakçılığın üzerine kuruldu. Dördüncüsü, platform kapitalizmi milyonları "kendi patronu" ilan ederek sınıf aidiyetinin maddi zeminini aşındırdı.

Lulizm ve Bolsonarizm

Her ikisi de bağımlı Brezilya kapitalizminin siyasi biçimleri. Biri işçi sınıfını baskı ve kültür savaşıyla, diğeri uzlaşma ve transferle yönetiyor. İkisi de mülkiyet ilişkilerine dokunmuyor. Ama aradaki fark hayati: Birinci biçim altında işçi daha çok ölür, daha az kazanır ve örgütlenemez; ikinci biçim altında daha az ölür, biraz daha kazanır ve örgütlenme imkânı bulur. Bu farkı görmeyen "hepsi aynı" kolaycılığı da, farkı mutlaklaştırıp Lula'yı kurtarıcı ilan eden kolaycılık da sınıfa zarar verir.

Bu yüzden Brezilya solunun önündeki görev iki yönlüdür: Faşizme karşı Lula'yı savunmak, Lula'ya karşı sınıfı örgütlemek. Bu iki şey çelişik görünür ama değildir; 6x1 hareketinin yaptığı tam da budur. Hareket hükümetten talep etti, hükümet ağırdan aldı, hareket sokağa çıktı, hükümet ve Kongre teslim oldu. Hükümetle mesafeli ilişki hükümeti ilerletir; hükümete yaslanmak hükümeti sağa çeker.

Türkiye için dersler

Brezilya ve Türkiye şaşırtıcı biçimde benzer iki ülke: benzer darbe takvimi (1960/1964, 1971/1980), benzer bağımlı sanayileşme, benzer dinselleşme (evanjelikler ve cemaatler), benzer medya tekelleşmesi, benzer faiz-kur-enflasyon sarmalı, benzer bir "yolsuzluk" söylemiyle siyasi rakiplerin tasfiyesi. Farklar da öğretici: Brezilya'da 1980'den beri sürekliliğini koruyan bir işçi partisi ve milyonluk bir topraksızlar hareketi var; Türkiye'de yok. Brezilya'da yargı darbe girişimini yargıladı; Türkiye'de 12 Eylül yargılanmadı.

1. Faşizm sandıkta durdurulabilir, ama sandıkta yenilmez. Onu üreten sınıf ilişkileri değişmeden dağılmaz. 2022'de de "Bolsonaro bitti" denmişti.
2. Sosyal politika sınıf bilincinin yerini tutmaz. Kazanım, hak olarak ve örgütle savunulmadıkça geri alınabilir.
3. Sendikayı hükümete bağlamak sendikayı zayıflatır. CUT'nin hikâyesi, Türkiye'deki hükümete yakın konfederasyonların hikâyesinden farklı değil.
4. Yeni hareketler eski kalıplara sığmaz. 6x1'i kaldıran hareket bir ekrandan başladı. Türkiye'de kurye eylemleri, fabrikada gözetime karşı itirazlar, hekim ve öğretmen eylemleri aynı yeni biçimin işaretleri. Sosyalistlerin yeri bu hareketlerin içidir.
5. Bağımsız sınıf örgütü bir günde kurulmaz, ama kurulmadan hiçbir kazanım kalıcı olmaz. Kapitalizmi Biz Gömeceğiz yazımızda söylediğimiz gibi, tarihin öznesi teknoloji ya da lider değil, örgütlü emektir.
6. Algoritma içeriden yenilmez; aynı saatte, gerçek insanla işaretlenir. Brezilya'da bunu bir milletvekilinin yayın kanalı yaptı. Aynı sinyali bir sendika, bir mahalle komitesi, bir kurye ağı da üretir. Komutu bir kişiye vermek zorunda değilsiniz. İzlemeden paylaşmayın. Erişim düşünce ekran görüntüsünü ve tarihi saklayın.

---

Ne Yapabiliriz?

1. Brezilya'yı doğru anlatın. Çevrenizde "Lula kazandı, her şey düzeldi" diyene de, "hepsi aynı" diyene de bu yazıdaki iki sütunlu tabloyu gösterin. Umut ile gerçeği birlikte anlatmak, ikisini birden korur.
2. Dayanışmayı somutlaştırın. Brezilya'daki 6x1 deneyimini, Türkiye'deki çalışma süresi tartışmalarına taşıyın. Haftalık 45 saatin ve fazla mesainin olağan olduğu bir ülkede "haftada 40 saat, iki gün dinlenme" talebi bir hayal değil, Brezilya'da anayasaya yazılmış bir gerçek.
3. Yeni kuşağın hareketlerinin içinde olun. Kurye, platform, perakende, kafe ve çağrı merkezi işçilerinin sosyal medyadan başlayan itirazlarını küçümsemeyin; o itirazları sendikayla, hukuki destekle, dayanışma ağlarıyla buluşturun. GİG Ekonomisi Dosyamız bu iş için bir başlangıç noktası.
4. Platform tekellerini denetim gündemine taşıyın ve algoritmayı boşuna içeriden yenmeye kalkmayın. Meta'nın resmî hesabı kısması yetmedi. Karşı model bir yazılım değildi: aynı saatte aynı hareketi yapan gerçek insanlar. Bu komutu bir vekilin yayın kanalına bırakmayın. Sendikanın, mahalle komitesinin, kurye ağının ortak saati aynı sinyali üretir. İzlemeden paylaşmayın. Erişim düşünce ekran görüntüsünü ve tarihi saklayın. Görünmez Sandık yazımızdaki kayıt tutma işi budur.
5. Birleşik tutumu ve bağımsız programı birlikte savunun. Faşizme karşı geniş birlik bir zayıflık değil, olgunluktur; ama bu birlik, sınıfın kendi taleplerini dile getirmesini engellememeli. Brezilyalı sosyalistlerin "bayraklarımızı indirmeden" ilkesi bizim için de geçerli.
6. Enternasyonal bağları güçlendirin. Brezilya'daki sendikaların, MST'nin, sosyalist partilerin yayınlarını takip edin; Türkçeye çevirin; deneyimlerini paylaşın. Hiçbir ülkenin mücadelesi kendi sınırları içinde kazanılmaz.
7. Süreklilik için örgütlenin. Bir seçim gecesinin coşkusu bir haftada söner; örgüt kalır. Bir sendikaya, bir derneğe, bir meslek odasına, bir dayanışma ağına üye olun.

---

Sandık Kapandı, Fabrika Açık

Sevgili Genç Yoldaşlar,

Curitiba'daki hapishanenin önünde 580 sabah "Günaydın Lula!" diye seslenen insanlar vardı. Yağmurda, soğukta, polisin tacizi altında. Çoğunun adı hiçbir gazetede geçmedi; topraksızlar hareketinden, sendikalardan, mahallelerden gelen militanlardı. O sabahlar, o sırada kimseye umut gibi görünmüyordu; inat gibi görünüyordu. Bugün biliyoruz ki o inat, 25 Ekim 2026 gecesinin tohumuydu.

Dünyanın karanlık bir döneminden geçiyoruz. Bu karanlığın içinde dünyanın güneyinden, yoksul bir köylü çocuğunun ve parmağını fabrikada bırakmış bir işçinin ülkesinden bir haber geldi: Faşizm kaçınılmaz değil. Kitleler hâlâ talepkâr. Yol vardır.

Ama Lula bu yolun kendisi değil; yolun bir işaretidir. Toprak hâlâ bir avuç ailenin, banka hâlâ faizin, Kongre hâlâ sağın, medya ve platformlar hâlâ sermayenin elinde. Önümüzdeki dört yılın ne olacağına sarayda değil; ABC'nin fabrikalarında, Kuzeydoğu'nun toprak kamplarında, São Paulo'nun kurye duraklarında ve Recife'nin favelalarında karar verilecek. Yol, 6x1'i kaldıran gençlerin, toprağı işgal eden köylülerin, favelada çocuğunu polise karşı koruyan annelerin, hapishane önünde bekleyen militanların yoludur. Ve o yol, Brezilya'dan Nepal'e, Kenya'dan Türkiye'ye, hak arayan herkesin ortak yoludur.

Recife'de altmış yıl önce kurulan, kurucuları işkencede öldürülen bir partinin bugünkü sloganını ödünç alalım: Kaybedecek zamanımız yok.

Umut güneyden geldi. Şimdi onu her yerde örgütleme zamanı. Sandık kapandı. Fabrika açık.

---